ഇതി വാക്യം സമാകര്ണ്യ പുഷ്കലോ നിജഗാദ തമ് । പുഷ്കല ഉവാച। ബാലോഽഹം ത്വം മഹാവൃദ്ധഃ സര്വശസ്ത്രാസ്ത്രകോവിദഃ
അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട പുഷ്കലൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ ഒരു ബാലൻ, നീ വളരെയധികം വയസ്സായവൻ, എല്ലായുധങ്ങളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവൻ.'
ക്ഷത്രിയാണാം മതം ചൈവ യേ ബലാധിക്യസംയുതാഃ । ത ഏവ വൃദ്ധാ ഭൂപാഗ്ര്യ ന വയോവൃദ്ധതാം ഗതാഃ
'ക്ഷത്രിയന്മാരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ, അധിക ശക്തിയുള്ളവരാണ് മുതിർന്നവരായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നത്; വയസ്സിൽ മാത്രം മുതിർന്നവരല്ല.'
മയാ തേ മൂര്ച്ഛിതഃ പുത്രഃ സശൌര്യബലദര്പിതഃ । ഇദാനീം ത്വാമഹം ശസ്ത്രൈഃ പാതയിഷ്യാമി സംഗരേ
'നിന്റെ മകൻ, തന്റെ വീര്യത്തിലും ശക്തിയിലും അഭിമാനിച്ചവൻ, എന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾകൊണ്ട് ബോധംകെട്ടുവീണു; ഇപ്പോൾ ഞാൻ നിന്നെ യുദ്ധത്തിൽ ആയുധങ്ങൾകൊണ്ട് വീഴ്ത്തും.'
തസ്മാത്ത്വം യത്നതസ്തിഷ്ഠ രാജന്സംഗ്രാമമൂര്ധനി । രാമഭക്തം ന മാം കശ്ചിജ്ജയതീംദ്രപദേ സ്ഥിതഃ
'അതുകൊണ്ട് രാജാവേ, നീ പരിശ്രമത്തോടെ യുദ്ധഭൂമിയുടെ മുൻപന്തിയിൽ ഉറപ്പോടെ നിൽക്കു; രാമഭക്തനായ നിലയിൽ ആരും എന്നെ ജയിച്ചിട്ടില്ല.'
ഇത്ഥം ഭാഷിതമാശ്രുത്യ പുഷ്കലസ്യ നൃപാഗ്രണീഃ । ജഹാസ ബാലം സംവീക്ഷ്യ കോപം ച വ്യദധാത്പുനഃ
പുഷ്കലന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട രാജാക്കന്മാരിൽ പ്രധാനൻ, ബാലനെ നോക്കി ചിരിച്ചു, പിന്നെയും കോപം പിടിച്ചു.
തം വൈ കുപിതമാലക്ഷ്യ ഭരതാത്മജ ഉന്മദഃ । ജഘാന ശരവിംശത്യാ രാജാനം ഹൃദി തീക്ഷ്ണയാ
അവൻ അതിയായി കോപിതനായതു കണ്ട ഭരതപുത്രൻ, ഉന്മാദത്തോടെ ഇരുപത് മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ കൊണ്ട് രാജാവിനെ ഹൃദയത്തിൽ അകത്തി.
രാജാ താനാഗതാന്ദൃഷ്ട്വാ ബാണാംസ്തേന വിമോചിതാന് । ചിച്ഛേദ പരമക്രുദ്ധഃ ശരൈസ്തീക്ഷ്ണൈരനേകധാ
അവൻ വിട്ട അമ്പുകൾ അടുത്തെത്തുന്നത് കണ്ട രാജാവ്, അത്യന്തം കോപത്തോടെ നിരവധി മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകൾ കൊണ്ട് അവയെ തകർത്തു.
തദ്ബാണച്ഛേദനം ദൃഷ്ട്വാ ഭാരതിഃ പരവീരഹാ । ചുകോപ ഹൃദയേഽത്യംതം രാജാനം ച ത്രിഭിഃ ശരൈഃ
തന്റെ അമ്പുകൾ തകർത്തത് കണ്ട ഭാരതി, ശത്രുവീരന്മാരെ സംഹരിക്കുന്നവൻ, ഹൃദയത്തിൽ അത്യന്തം കോപംകൊണ്ടു രാജാവിനെ മൂന്നു അമ്പുകൾ കൊണ്ട് അകത്തി.
വിവ്യാധ ഭാലേ ഭൂപാല പുത്രഃ പുഷ്കലസംജ്ഞകഃ । തത്ര ലഗ്നാ വിരേജുസ്തേ ത്രികൂടശിഖരാണി കിമ്
ഭൂമിയുടെ രാജാവിന്റെ മകൻ പുഷ്കലൻ, രാജാവിനെ നെറ്റിയിൽ അമ്പുകൊണ്ട് തുളച്ചു; അവിടെ കുടുങ്ങിയ ആ അമ്പുകൾ ത്രികൂടപർവതത്തിന്റെ കൊടുമുടികൾപോലെ പ്രകാശിച്ചു.
തൈര്ബാണൈര്വ്യഥിതോ രാജാ ജഘാന നവഭിഃ ശരൈഃ । ഹൃദയേ പുഷ്കലം വീരം മഹാകോപസമന്വിതഃ । തൈര്വത്സദന്തൈര്ബഹ്വസ്രം പീതം രാമാനുജാങ്ഗജമ്
ആ അമ്പുകൾകൊണ്ട് വേദനപ്പെട്ട രാജാവ്, വലിയ കോപത്തോടെ, വീരനായ പുഷ്കലനെ ഹൃദയത്തിൽ ഒമ്പത് അമ്പുകൾ കൊണ്ട് അകത്തി; പശുവിന്റെ കന്നുകാലിന്റെ പല്ലുപോലെയുള്ള ആ അമ്പുകൾ രാമന്റെ ഇളയാനുജന്റെ മകന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് ധാരാളം രക്തം കുടിച്ചു.
സര്പാ ആശീവിഷാ യദ്വത്ക്രുദ്ധാസ്തദ്വപുഷി സ്ഥിതാഃ । പരമം കോപമാപന്നഃ പുഷ്കലോ ഭൂമിപം പുനഃ
പൈതൃകമായ വിഷം നിറഞ്ഞ പാമ്പുകൾ ദേഹത്തിനുള്ളിൽ കോപത്തോടെ ഇരിക്കുന്നതുപോലെ, അത്രയും അതിക്രമമായ കോപത്തിൽ പുഷ്കലൻ വീണ്ടും രാജാവിനെ ആക്രമിച്ചു.
ബാണാനാം ശതകേനാശു ബിഭേദ ശിതപര്വണാമ് । തൈര്ബാണൈഃ കവചം ഭിന്നം കിരീടഃ സശിരസ്ത്രകഃ
നൂറ്റാണ്ട് മൂർച്ഛിച്ച അമ്പുകൾ കൊണ്ടു വേഗത്തിൽ അവനെ തുളച്ചു; ആ അമ്പുകൾ കൊണ്ട് അവന്റെ കവചം തകർന്നു, കിരീടവും അതിനോടൊപ്പം തലക്കെട്ടും തകർന്നു വീണു.
രഥോ ധനുര്മഹത്സജ്യം ഛിന്നം കോപപരിപ്ലവാത് । ക്ഷതജേന പരിപ്ലുഷ്ടോ ബാണഭിന്നകലേവരഃ
വലിയ വില്ലും രഥവും കോപത്തിന്റെ ആഴത്തിൽ തകർന്നു; അമ്പുകൾ കൊണ്ട് തുളച്ച അവന്റെ ശരീരം രക്തത്തിൽ കുതിർന്നു.
അന്യം സ്യംദനമാരുഹ്യ ജഗാമ ഭരതാത്മജമ് । ധന്യോസി വീര രാമസ്യ ചരണാബ്ജമധുവ്രത
മറ്റൊരു രഥത്തിൽ കയറി, അവൻ ഭരതന്റെ മകനോടു സമീപിച്ചു: 'നീ ഭാഗ്യവാനാണ്, വീരാ, രാമന്റെ പാദപദ്മത്തിൽ തേനീച്ചപോലെ ഭക്തിയോടെ അണിഞ്ഞിരിക്കുന്നവൻ.'
മഹത്കൃതം കര്മ തേഽദ്യ യദഹം വിരഥീകൃതഃ । പ്രാണാന്രക്ഷസ്വ ഭോ വീര സാംപ്രതം മയി യുദ്ധ്യതി
'ഇന്ന് നീ വലിയൊരു കാര്യം ചെയ്തു; കാരണം ഞാൻ രഥം നഷ്ടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഇപ്പോൾ നീ എന്നോട് യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ, വീരാ, നിന്റെ ജീവൻ സംരക്ഷിക്കണം.'
സുലഭാ ന തവ പ്രാണാഃ കാലരൂപേ മയി സ്ഥിതേ । ഇത്യുക്ത്വാ വ്യഹനദ്ബാണൈരസംഖ്യൈഃ ശസ്ത്രകോവിദഃ
'ഞാൻ മരണത്തിന്റെ രൂപത്തിൽ നിന്നു നിൽക്കുമ്പോൾ, നിന്റെ ജീവൻ എളുപ്പത്തിൽ രക്ഷിക്കാനാവില്ല.' അങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, ആയുധവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യം ഉള്ളവൻ അനവധി അമ്പുകൾ കൊണ്ട് ആക്രമിച്ചു.
ഭൂമൌ ദിശി ച തദ്ബാണാ നാന്യദ്ദൃശ്യേത തത്ര ഹ । അനേകേ ഗജസാഹസ്രാ ഭിന്നാ അശ്വാഃ സമംതതഃ
ഭൂമിയിലും ചുറ്റും ആ അമ്പുകൾ മാത്രം കാണാമായിരുന്നു; മറ്റൊന്നും ദൃശ്യമല്ല. അനേകം ആനകൾ രണ്ടായി പിളർന്ന് വീണു, കുതിരകളും എല്ലായിടത്തും തകർന്നു.
രഥാരഥിയുതാസ്തേന ഛിന്നാ ഭിന്നാ ദ്വിധാകൃതാഃ । ശോണിതൌഘാ സരിത്തത്ര പ്രസുസ്രാവ രണാംഗണേ
രഥങ്ങളും അവയിലെ വീരന്മാരും അമ്പുകളുടെ മുറിയിൽ തകർന്നു, രണ്ടായി പിളർന്നു; യുദ്ധഭൂമിയിൽ രക്തം നദിപോലെ ഒഴുകി.
യത്രോന്മദാ ഹി മാതംഗാ ദൃശ്യംതേ ശൈലശൃംഗവത് । കേശാഃ ശൈവാലലക്ഷ്യാസ്തേ മുഹുഃ പ്രാണിശിരഃ സ്ഥിതാഃ
അവിടെ പിറ്റേന്ന് പർവ്വതശൃംഗങ്ങൾ പോലെ ഉന്മാദമായ ആനകൾ കാണാമായിരുന്നു; അവയുടെ ചുരുളുകൾ, ചാരത്താൽ അലങ്കരിച്ചവ, ജീവികളുടെ തലയിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
അനേകേ പാണയശ്ഛിന്നാ വീരാണാം മുദ്രികാശ്രിയഃ । ദൃശ്യംതേ അഹിവത്തത്ര ചംദനാദികരൂഷിതാഃ
അവിടെ അനേകം വീരന്മാരുടെ മോതിരം ധരിച്ച കൈകൾ, ചന്ദനാദികളാൽ മങ്ങിയവ, പാമ്പുകളെപ്പോലെ നിലത്ത് കിടക്കുന്നത് കാണാമായിരുന്നു.
ശിരാംസി ച ഭടാഗ്ര്യാണാം കച്ഛപാഭാം വഹംതി വൈ । മാംസാനി പംകാ യത്രാസന്വീരാണാം മഹതാം തതഃ
പ്രമുഖ വീരന്മാരുടെ തലകൾ ആമയുടെ ചിപ്പുപോലെയായി ഒഴുകിപ്പോയി; അവിടെ മഹാവീരന്മാരുടെ മാംസം ചെളിപോലെയായി മാറി.
ഏവം വ്യതികരേ വൃത്തേ യോഗിന്യഃ ശതശോ രണേ । പപുഃ പാത്രേണ രുധിരം പ്രാണിനാം രണപാതിനാമ്
അങ്ങനെ യുദ്ധം കനക്കുമ്പോൾ, നൂറുകണക്കിന് യോഗിനികൾ യുദ്ധഭൂമിയിൽ വീണ വീരന്മാരുടെ രക്തം പാത്രത്തിൽ നിറച്ച് കുടിച്ചു.
മാംസാനി ബുഭുജുസ്താ വൈ ഹര്ഷകൌതുകസംയുതാഃ । പീത്വാ തു ശോണിതം തത്ര ഭക്ഷിത്വാ മാംസമുന്മദാഃ
അവർ ആഹ്ലാദത്തോടെയും അതിശയത്തോടെയും മാംസം തിന്നു; രക്തം കുടിച്ചു, മാംസം കഴിച്ചു, അവർ ഉന്മാദത്തിലായി.
നനൃതുര്ജഹസുഃ പ്രോച്ചൈരുജ്ജഗുഃ പ്രധനാംഗണേ । പിശാചാസ്തത്ര സമരേ പ്രാണിനാം മസ്തകാനി വൈ
അവർ നൃത്തം ചെയ്തു, വലിയ ശബ്ദത്തിൽ ചിരിച്ചു, യുദ്ധഭൂമിയിൽ പാട്ടുപാടി; അവിടെ പിശാചുകൾ യുദ്ധത്തിൽ ജീവികളുടെ തലകൾ പിടിച്ചു.
ധൃത്വാ കരാഭ്യാം മത്താംഗാസ്താലവദ്വാദനോദ്യതാഃ । ശിവാസ്തത്ര മഹാമാംസം പതിതാനാം രണാംഗണേ
കൈകളാൽ പിടിച്ച്, ഉന്മാദികളായവർ അവയെ താളം അടിക്കാൻ ഉയർത്തി; അവിടെ ശിവമാർ യുദ്ധഭൂമിയിൽ വീണവരുടെ വലിയ മാംസം തിന്നു.
ഭക്ഷിത്വാ വ്യനദന്മത്താഃ കാതരാണാം ഭയപ്രദാഃ । കാതരാസ്ത്രാഃ സമാപന്നാ ഗതാഃ കുംജരകോടരേ
ഭക്ഷണം കഴിച്ച ശേഷം, ഉന്മാദികളായവർ ഭയപ്പെട്ടവരെ ഭയപ്പെടുത്തുന്ന വിധത്തിൽ കുരച്ചു; ഭയത്താൽ വിറകിയവർ ആനകളുടെ കുഴികളിലേക്ക് ഓടി മറഞ്ഞു.
ഭക്ഷിതാ യോഗിനീഭിസ്തേ പാപിനാം ക്വാപി ന സ്ഥിതിഃ । ഏതത്കദനമാലക്ഷ്യ സ്വസൈന്യസ്യ രഥാഗ്രണീഃ
യോഗിനികൾ ഭക്ഷിച്ച പാപികൾക്ക് എവിടെയും അഭയം ഇല്ലാതായി; ഈ കൂട്ടക്കൊല കണ്ടപ്പോൾ, തന്റെ സൈന്യത്തിലെ രഥാധിപൻ—
പുഷ്കലോഽപി ചകാരാത്ര കദനം രണമംഡലേ । ഭിദ്യംതേ ഗജശീര്ഷാണി പതംതി മൌക്തികാനി തു
പുഷ്കലനും അപ്പോൾ യുദ്ധഭൂമിയിൽ കൂട്ടക്കൊല നടത്തി; ആനകളുടെ തലകൾ പിളർന്നു, മുത്തുകൾ പുറത്തുവീണു.
ദൃശ്യതേ ലോമഭിഃ പൂര്ണാ താമ്രപര്ണീവ തന്നദീ । പുഷ്കലപ്രഹിതാ ബാണാ നൃണാമംഗേഷു സംഗതാഃ । കുര്വംതി പ്രാണവിച്ഛേദം വീരാണാമപി സര്വതഃ
അങ്ങ് അമ്പുകൾ കൊണ്ട് നിറഞ്ഞ ആ നദി, താംരപർണ്ണി പോലെ തോന്നുന്നു. ധാരാളം അമ്പുകൾ മനുഷ്യരുടെ ശരീരങ്ങളിൽ കുത്തി ചിതറുന്നു, അതു ചുറ്റും വീരന്മാരുടേയും ജീവൻ മുറിച്ചെടുക്കുന്നു.
സര്വേ രുധിരസിക്താംഗാഃ സര്വേ ച്ഛിന്നനിജാംഗകാഃ । ദൃശ്യംതേ കിംശുകാ യദ്വത്സുഭടാഃ പ്രധനാംഗണേ
അവരൊക്കെയും രക്തത്തിൽ കുതിർന്ന ശരീരങ്ങളോടും, തങ്ങളുടെ അവയവങ്ങൾ ഒടിഞ്ഞവരായും, യുദ്ധഭൂമിയിൽ കിംശുകവൃക്ഷങ്ങൾപോലെ വീരന്മാർ കാണപ്പെടുന്നു.