ശ്രീമഹാദേവ ഉവാച- അഥ വര്ഷസഹസ്രാംതേ സര്വലോകമഹേശ്വരമ് । അദിതിര്ജനയാമാസ വാമനം വിഷ്ണുമച്യുതമ്
ശ്രീമഹാദേവൻ പറഞ്ഞു: അങ്ങനെ ആയിരം വർഷങ്ങൾക്കു ശേഷം, എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെ മഹേശ്വരനായ വാമനൻ എന്ന അച്യുതനായ വിഷ്ണുവിനെ അദിതി പ്രസവിച്ചു.
ശ്രീവത്സകൌസ്തുഭോരസ്കം പൂര്ണേംദുസദൃശദ്യുതിമ് । സുന്ദരം പുംഡരീകാക്ഷമതിഖര്വതനും ഹരിമ്
അവന്റെ നെഞ്ചിൽ ശ്രീവത്സവും കൗസ്തുഭമണിയും തെളിഞ്ഞിരുന്നു. അവന്റെ കാന്തി പൂർണ്ണചന്ദ്രനുപോലെയും, ആകർഷകനായ കമലനയനനും വളരെ ചെറുതായ ശരീരവുമുള്ള ഹരിയും ആയിരുന്നു.
വടുവേഷധരം ദേവം സര്വവേദാംഗഗോചരമ് । മേഖലാജിനദണ്ഡാദി ചിഹ്നൈരംകിതമീശ്വരമ്
വടുവിന്റെ വേഷം ധരിച്ച ദൈവം, എല്ലാ വേദാംഗങ്ങളിലൂടെയും ഗ്രഹിക്കാവുന്നവൻ, മേഖല, മയിലാട്ട്, ദണ്ഡം മുതലായ ചിഹ്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ഈശ്വരൻ.
തം ദൃഷ്ട്വാ ദേവതാഃ സര്വേ ശതക്രതുപുരോഗമാഃ । സ്തുത്വാ മഹര്ഷിഭിഃ സാര്ദ്ധം നമശ്ചക്രുര്മഹൌജസമ്
അവനെ കണ്ടപ്പോൾ, ഇന്ദ്രനെ മുന്നിൽ നിർത്തി എല്ലാ ദേവതകളും മഹർഷിമാരോടൊപ്പം ചേർന്ന് അവനെ സ്തുതിച്ചു, മഹാശക്തനായവനോട് നമസ്കരിച്ചു.
തതഃ പ്രസന്നോ ഭഗവാന്പ്രോവാച സുരസത്തമാന് । വാമന ഉവാച- കിം കര്തവ്യം മയാ ചാദ്യ തദ്ബ്രവീഥ സുരോത്തമാഃ
അപ്പോൾ സന്തോഷത്തോടെ ഭഗവാൻ ദേവതാ ശ്രേഷ്ഠന്മാരോട് പറഞ്ഞു. വാമനൻ പറഞ്ഞു: ഞാൻ ഇന്ന് എന്ത് ചെയ്യണം? ദേവതാ ശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, അതു പറയൂ.
ശ്രീശംകര ഉവാച-। തതഃ പ്രഹൃഷ്ടാസ്ത്രിദശാസ്തമൂചുഃ പരമേശ്വരമ് । ദേവാ ഊചുഃ । അസ്മിന്കാലേ ബലേര്യജ്ഞോ വര്ത്തതേ മധുസൂദന
ശ്രീശങ്കരൻ പറഞ്ഞു: അപ്പോൾ സന്തോഷത്തോടെ ദേവതകൾ പരമേശ്വരനോട് പറഞ്ഞു. ദേവതകൾ പറഞ്ഞു: ഈ സമയത്ത്, മധുസൂദനാ, ബലിയുടെ യാഗം നടക്കുകയാണ്.
അപ്രത്യാഖ്യാനകാലോഽയം തസ്യ ദൈത്യപതേഃ പ്രഭോ । യാചിത്വാ ത്രിദിവം ലോകം തന്നസ്ത്വം ദാതുമര്ഹസി
ഇപ്പോൾ ആ ദാനവരാജാവിന് നിരസിക്കാനാവാത്ത സമയമാണ്, പ്രഭോ. നീ ഞങ്ങള്ക്കായി ത്രിദിവലോകം യാചിച്ച് നേടിക്കൊടുക്കണം.
ശംകര ഉവാച- ഇത്യുക്താസ്ത്രിദശൈസ്സര്വൈരാജഗാമ ബലിം ഹരിഃ । യാഗദേശേ സമാസീനമൃഷിഭിസ്സാര്ദ്ധമഷ്ടഭിഃ
ശങ്കരൻ പറഞ്ഞു: ദേവതകൾ എല്ലാവരും ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ഹരി ബലിയുടെ യാഗസ്ഥലത്തേക്ക് പോയി. അവിടെ എട്ട് മഹർഷിമാരോടൊപ്പം ബലി ഇരുന്നുകൊണ്ടിരുന്നു.
അഭ്യാഗതം തു തം ദൃഷ്ട്വാ സഹസോത്ഥായ ദൈത്യരാട് । അഭ്യാഗതഃ സ്വയം വിഷ്ണുരിതിഹാസ സമന്വിതഃ
അവനെ എത്തുന്നതു കണ്ട ദൈത്യരാജാവ് ഉടൻ എഴുന്നേറ്റു; വിഷ്ണു തന്നെയാണ്, പുരാതനകഥയുമായി അവിടെ വന്നത്.
പൂജയാമാസ വിധിനാ നിവേശ്യ കുസുമാസനേ । പ്രണിപത്യ നമസ്കൃത്യ പ്രാഹ ഗദ്ഗദയാ ഗിരാ
അവനെ സ്നേഹപൂർവ്വം പൂക്കളിട്ട ഇരിപ്പിടത്തിൽ ഇരുത്തി, വിധിപ്രകാരം പൂജിച്ചു; ഭക്തിയോടെ നമസ്കരിച്ചു, കണ്ണീരോടു കൂടിയ വാക്കുകളിൽ സംസാരിച്ചു.
ബലിരുവാച- ധന്യോഽസ്മി കൃതകൃത്യോസ്മി സഫലം മമ ജീവിതമ് । ത്വാമര്ച്ചയിത്വാ വിപ്രേംദ്ര കിം കരോമി തവ പ്രിയമ്
ബലി പറഞ്ഞു: ഞാൻ ഭാഗ്യവാനാണ്, എന്റെ ജീവിതം സഫലമായി, ഞാൻ സുഖമായി; മഹാനായ ബ്രാഹ്മണേ, നിന്നെ ആരാധിച്ച ശേഷം ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യണം, നിന്നെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ?
ആഗതോഽസി യദര്ഥം ത്വം മാമുദ്ദിശ്യ ദ്വിജോത്തമഃ । തത്പ്രയച്ഛാമി തേ ശീഘ്രം ബ്രൂഹി വേദവിദാം വര
നീ എന്നെ ഉദ്ദേശിച്ച് എന്തിനാണ് വന്നതോ, അതെന്താണോ, അതു ഞാൻ ഉടൻ തന്നേ നിനക്കു നൽകും; വേദജ്ഞന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ, പറയൂ.
ശംകര ഉവാച- തതഃ പ്രഹൃഷ്ടമനസാ തമുവാച മഹീപതിമ് । വാമന ഉവാച- ശൃണു രാജേംദ്ര വക്ഷ്യാമി മമാഗമനകാരണമ്
ശങ്കരൻ പറഞ്ഞു: അതിനുശേഷം സന്തോഷഭരിതനായി രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു; വാമനൻ പറഞ്ഞു: രാജാവേ, ഞാൻ എന്തിനാണ് വന്നതെന്നു കേൾക്കൂ.
അഗ്നികുണ്ഡസ്യ പൃഥിവീം ദേഹി ദൈത്യപതേ മമ । മമ ത്രിവിക്രമപദാം നാന്യദിച്ഛാമി മാനദ
ദൈത്യരാജാവേ, അഗ്നികുണ്ഡത്തിനടുത്തുള്ള ഭൂമി മൂന്നു ചുവടു എടുക്കാൻ എനിക്കു തരിക; എനിക്കു വേറെ ഒന്നും വേണ്ട, മഹാനായവനേ.
സര്വേഷാമേവ ദാനാനാം ഭൂമിദാനമനുത്തമമ് । യോ ദദാതി മഹീം രാജാ വിപ്രായാകിംചനായ വൈ
എല്ലാ ദാനങ്ങളിലും ഭൂമിദാനം ഏറ്റവും ഉത്തമമാണ്; ഒരു രാജാവ് ദരിദ്രനായ ബ്രാഹ്മണനു ഭൂമി നൽകുമ്പോൾ അതാണ് ഏറ്റവും വലിയ പുണ്യം.
അംഗുഷ്ഠമാത്രാമപി വാ സ ഭവേത്പൃഥിവീപതിഃ । ന ഭൂമിദാനസദൃശം പവിത്രമിഹ വിദ്യതേ
അംഗുലിയുടെ വലിപ്പം മാത്രമായാലും, അതു നൽകിയാൽ ഭൂമിയുടെ ഉടമയാകും; ഭൂമിദാനത്തിന് സമം ഈ ലോകത്ത് ശുദ്ധമായ മറ്റൊന്നുമില്ല.
ഭൂമിം യഃ പ്രതിഗൃഹ്ണാതി ഭൂമിം യശ്ച പ്രയച്ഛതി । ഉഭൌ തൌ പുണ്യകര്മ്മാണൌ നിധനേ സ്വര്ഗഗാമിനൌ
ഭൂമി സ്വീകരിക്കുന്നവനും, ഭൂമി നൽകുന്നവനും ഇരുവരും പുണ്യകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്നവരാണ്; മരണത്തിനു ശേഷം സ്വർഗത്തിൽ എത്തും.
തസ്മാദ്ഭൂമിം മഹാരാജ പ്രയച്ഛ ത്രിപദീം മമ । ഏതദല്പാം മഹീം ദാതും മാ വിശംക മഹീപതേ । ജഗത്ത്രയപ്രദാനം തന്നാമ ഭൂപ ഭവിഷ്യതി
അതുകൊണ്ട് മഹാരാജാവേ, എനിക്കു മൂന്നു ചുവടു ഭൂമി തരിക; ഈ ചെറിയ ഭൂമി നൽകാൻ ഭയപ്പെടേണ്ട, ഭൂമിയുടെ രാജാവേ. ഇതു നൽകിയാൽ മൂന്നു ലോകവും നൽകിയതായിരിക്കും.
ശംകര ഉവാച- തതഃ പ്രഹൃഷ്ടവദനസ്തഥേത്യാഹ മഹീപതിഃ । തസ്മൈ മഹീപ്രദാനം തു കര്തും മേനേ വിധാനതഃ
ശങ്കരൻ പറഞ്ഞു: അതിനുശേഷം സന്തോഷത്തോടെ രാജാവ് 'ശരി' എന്നു പറഞ്ഞു; വിധിപ്രകാരം അവനു ഭൂമി നൽകാൻ തീരുമാനിച്ചു.
തം ദൃഷ്ട്വാ ദൈത്യരാജാനം തദാ തസ്യ പുരോഹിതഃ । ഉശനാ ഹ്യബ്രവീദ്വാക്യം മാ രാജന്ദീയതാം മഹീമ്
അപ്പോൾ ദൈത്യരാജാവിനെ അങ്ങനെ കണ്ടപ്പോൾ അവന്റെ പുരോഹിതനായ ഉശനാസ് പറഞ്ഞു: രാജാവേ, ഭൂമി നൽകരുത്.
ശുക്ര ഉവാച- ഏഷ വിഷ്ണുഃ പരേശോഽഥ ദേവൈഃ സംപ്രാര്ഥിതോ നൃപ । വംചയിത്വാ മഹീം സര്വാം ത്വത്തഃ പ്രാപ്തുമിഹാഗതഃ
ശുക്രൻ പറഞ്ഞു: രാജാവേ, ഇദ്ദേഹം വിഷ്ണുവാണ്, ദേവന്മാർ അപേക്ഷിച്ച പരമേശ്വരൻ; നിന്നെ വഞ്ചിച്ച് ഭൂമി മുഴുവനും നേടാൻ വന്നിരിക്കുന്നു.
തസ്മാന്മഹീ ന ദാതവ്യാ തസ്മൈ രാജന്മഹാത്മനേ । അന്യമര്ഥം പ്രയച്ഛസ്വ വചനാന്മമ ഭൂപതേ
അതുകൊണ്ട് രാജാവേ, ഈ മഹാത്മാവിനു ഭൂമി നൽകരുത്; എന്റെ വാക്ക് കേട്ട് മറ്റൊന്നൊന്നും തരിക, ഭൂമിയുടെ രാജാവേ.
ശ്രീശംകര ഉവാച- തതഃ പ്രഹസ്യ രാജാസൌ തം ഗുരും പ്രാഹ ധൈര്യ്യതഃ । ബലിരുവാച- പ്രീതയേ വാസുദേവസ്യ സര്വം പുണ്യം കൃതം മയാ
ശ്രീശങ്കരൻ പറഞ്ഞു: അതിനുശേഷം ചിരിച്ചുകൊണ്ട് രാജാവ് ഗുരുവിനോട് ധൈര്യത്തോടെ പറഞ്ഞു; ബലി പറഞ്ഞു: വാസുദേവനെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ ഞാൻ എല്ലാ പുണ്യവും ചെയ്തിട്ടുണ്ട്.
അദ്യ ധന്യോസ്മ്യഹം വിഷ്ണുഃ സ്വയമേവാഗതോ യദി । തസ്യ പ്രദേയമേവാദ്യ ജീവിതം ച മഹത്സുഖമ്
ഇന്ന് ഞാൻ ഭാഗ്യവാനാണ്, വിഷ്ണു സ്വയം വന്നിരിക്കുന്നു; അവനു ഞാൻ എന്റെ ജീവനും വലിയ സന്തോഷവും നൽകേണ്ടതാണു.
തസ്മാദസ്മൈ പ്രയച്ഛാമി ത്രിലോകീമപി മാ ചിരമ് । ശ്രീശംകര ഉവാച- ഇത്യുക്ത്വാ ഭൂപതിസ്തസ്യ പാദൌ പ്രക്ഷാല്യ ഭക്തിതഃ
അതിനാൽ ഞാൻ അവനു മൂന്നു ലോകവും വൈകാതെ നൽകും; ശ്രീശങ്കരൻ പറഞ്ഞു: അങ്ങനെ പറഞ്ഞ് രാജാവ് ഭക്തിപൂർവ്വം അവന്റെ കാലുകൾ കഴുകി.
വാംച്ഛിതാം പ്രദദൌ ഭൂമിം വാരിപൂര്വം വിധാനതഃ । പരിണീയ നമസ്കൃത്യ ദത്വാ വൈ ദക്ഷിണാം വസു
ആഗ്രഹിച്ച ഭൂമി വെള്ളം ഒഴിച്ച് വിധിപ്രകാരം നൽകി; ചുറ്റി പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു നമസ്കരിച്ചു, ദക്ഷിണയും സമ്പത്തും നൽകി.
പ്രോവാച തം പുനര്വിപ്രം പ്രഹൃഷ്ടേനാംതരാത്മനാ । ബലിരുവാച- ധന്യോസ്മി കൃതകൃത്യോസ്മി തവ ദത്വാ മഹീം ദ്വിജ
ഹൃദയം സന്തോഷത്തോടെ നിറഞ്ഞ്, ബലി ആ ബ്രാഹ്മണനോടു വീണ്ടും പറഞ്ഞു: 'നാന്ദ്യമായവനാണ്, ഭൂമി നിന്നെ കൊടുത്തതുകൊണ്ട് എന്റെ ജീവിതലക്ഷ്യം പൂർത്തിയായി.'
യഥേഷ്ടാ തവ വിപ്രേംദ്ര തദ്ഗൃഹാണ മഹീമിമാമ് । ശ്രീശംകര ഉവാച- തമുവാച നൃപം വിഷ്ണൂ രാജംസ്തവ സമീപതഃ
നിന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം, മഹാബ്രാഹ്മണാ, ഈ ഭൂമി നീ സ്വീകരിക്കൂ എന്ന് ബലി പറഞ്ഞു. ശംകരൻ പറഞ്ഞു: വിഷ്ണു രാജാവിന്റെ അടുത്ത് നിന്ന് അവനോടു പറഞ്ഞു.
മാപയാമി പദേനാദ്യ പൃഥിവീം തവ പശ്യതഃ । ഇത്യുക്ത്വാ ഖര്വരൂപം തദ്വിഹായ പരമേശ്വരഃ
ഇന്ന് നിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ഞാൻ എന്റെ കാലുകൊണ്ട് ഭൂമി അളക്കും എന്ന് പറഞ്ഞ്, പരമേശ്വരൻ തന്റെ വാമനരൂപം വിട്ടു.
ത്രിവിക്രമവപുര്ഭൂത്വാ ജഗ്രാഹ പൃഥിവീമിമാമ് । പംചാശത്കോടിവിസ്തീര്ണ സസമുദ്ര മഹീധരാമ്
ത്രിവിക്രമൻ എന്ന രൂപം ധരിച്ച്, സമുദ്രങ്ങളും പർവതങ്ങളും ഉൾപ്പെടെ അമ്പത് കോടി ദൂരത്തിൽ വ്യാപിച്ച ഈ ഭൂമി അവൻ സ്വന്തമാക്കി.