മമ താവദ്ഗതം ചായുര്ബഹുരാമവിയോഗിനഃ । സ്വല്പമുര്വരിതം തത്ര കഥം ദ്രക്ഷ്യേ രഘൂത്തമമ്
എന്റെ ആയുഷ്ക്കാലം രാമനിൽനിന്നുള്ള വേർപാടിലാണ് കൂടുതലും പോയത്; ഇനി ബാക്കി കുറച്ചേ ഉള്ളൂ. എങ്ങനെ ഞാൻ രഘുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനെയെ കാണും?
മഹ്യം ദര്ശയതം രാമം യജ്ഞകര്മവിചക്ഷണമ് । യദംഘ്രിരജസാപൂതാ ശിലാഭൂതാ മുനിപ്രിയാ
യജ്ഞകർമങ്ങളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള രാമനെ എനിക്ക് കാണിക്കൂ. അവന്റെ പാദധൂളി കൊണ്ടാണ് ശിലക്ക് ശുദ്ധിയും, അതു മൂനിയുടെ പ്രിയയായതും.
കാകഃ പരം പദം പ്രാപ്തോ യദ്ബാണസ്പര്ശനാത്ഖഗഃ । അനേകേ യസ്യ വക്ത്രാബ്ജം വീക്ഷ്യ സംഖ്യേ പദം ഗതാഃ
ഒരു കാക്ക രാമന്റെ അമ്പിന്റെ സ്പർശം കൊണ്ടു പരമപദം നേടി; യുദ്ധത്തിൽ അവന്റെ കമലമുഖം കണ്ട അനേകർക്കും അതേ ഗതി ലഭിച്ചു.
യേ ത്വസ്യ രഘുനാഥസ്യ നാമ ഗൃഹ്ണംതി സാദരാഃ । തേ യാംതി പരമം സ്ഥാനം യോഗിഭിര്യദ്വിചിംത്യതേ
രഘുനാഥന്റെ നാമം ഭക്തിപൂർവ്വം ഉച്ചരിക്കുന്നവർ, യോഗികൾ ധ്യാനിക്കുന്ന പരമസ്ഥാനം പ്രാപിക്കും.
ധന്യായോധ്യാഭവാ ലോകാ യേ രാമമുഖപംജമ് । സ്വലോചനപുടൈഃ പീത്വാ സുഖം യാംതി മഹോദയമ്
അയോധ്യയിലെ ജനങ്ങൾ ഭാഗ്യശാലികളാണ്; അവർ രാമന്റെ കമലമുഖം സ്വന്തം കണ്ണുകൊണ്ട് ആസ്വദിച്ച്, സന്തോഷത്തോടെ ഉന്നതമായ സൗഭാഗ്യത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.
ഇതി സംഭാഷ്യ നൃപതിം വാഹം രാജ്യം ധനാനി ച । സര്വം സമര്പ്യ ചാവോചത്കിംകരോസ്മി മഹീപതേ
ഇങ്ങനെ രാജാവിനോട് സംസാരിച്ച്, ഞാൻ രാജ്യം, ധനം, എല്ലാം സമർപ്പിച്ചു പറഞ്ഞു: മഹീപതേ, ഞാൻ നിങ്ങളുടെ ദാസനാണ്.
ഇതി വാക്യം സമാകര്ണ്യ രാജ്ഞഃ പരപുരംജയഃ । പ്രത്യുവാചേതി തം ഭൂപം വാഗ്മീ വാക്യവിശാരദഃ
ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടശേഷം, ശത്രുക്കളുടെ നഗരങ്ങൾ ജയിച്ചവനും വാഗ്മിയും ആയ രാജാവ് ആ രാജാവിനോട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
ശത്രുഘ്ന ഉവാച। കഥം രാജന്നിദം ബ്രൂഷേ ത്വം വൃദ്ധോ മമ പൂജിതഃ । സര്വം ത്വദീയം ത്വദ്രാജ്യം ദമനോ വിദധാത്വയമ്
ശത്രുഘ്നൻ പറഞ്ഞു: രാജാവേ, നിങ്ങൾ വൃദ്ധനും എനിക്ക് ആദരിക്കപ്പെടുന്നവനുമാണ്, എങ്ങനെ ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്നു? എല്ലാം നിങ്ങളുടെതാണ്, രാജ്യം നിങ്ങളുടെതാണ്; ദമനൻ അതിനെ നടത്തട്ടെ.
ക്ഷത്ത്രിയാണാമിദം കൃത്യം യത്സംഗ്രാമവിധായകമ് । സര്വം രാജ്യം ധനം ചേദം പ്രതിയാതു മമാജ്ഞയാ
യുദ്ധം നടത്തുന്നതാണ് ക്ഷത്രിയരുടെ കര്ത്തവ്യം. ഈ രാജ്യം, ധനം എല്ലാം എന്റെ കല്പനപ്രകാരം വീണ്ടും നിങ്ങൾക്കു തന്നെ ലഭിക്കട്ടെ.
യഥാ മേ രഘുനാഥസ്തു പൂജ്യോ വാങ്മനസാ സദാ । തഥാ ത്വമപി മത്പൂജ്യോ ഭവിഷ്യസി മഹീപതേ
എനിക്ക് രഘുനാഥനെ എപ്പോഴും വാക്കിലും മനസ്സിലും ആദരിക്കേണ്ടതുപോലെ, മഹീപതേ, നിങ്ങളെയും ഞാൻ ആദരിക്കും.
ഭവാന്സജ്ജോ ഭവത്വദ്യ ഹയസ്യാനുഗമം പ്രതി । സന്നദ്ധഃ കവചീ ഖഡ്ഗീ ഗജാശ്വരഥസംയുതഃ
ഇന്ന് നിങ്ങൾ കാവചവും വാളും ധരിച്ച്, ആനകളും കുതിരകളും രഥങ്ങളുമായി, കുതിരയെ പിന്തുടരാൻ തയ്യാറാകണം.
ഇതി വാക്യം സമാകര്ണ്യ ശത്രുഘ്നസ്യ മഹീപതിഃ । പുത്രം രാജ്യേഽഭിഷേച്യൈവ ശത്രുഘ്നേന സുപൂജിതഃ
ശത്രുഘ്നന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട രാജാവ്, തന്റെ മകനെ രാജസിംഹാസനത്തിൽ അഭിഷേകം നടത്തി, ശത്രുഘ്നന്റെ വശത്തിൽ നിന്ന് യഥോചിതമായി ആദരിക്കപ്പെട്ടു.
മഹാരഥൈഃ പരിവൃതോ നിജം പുത്രം രണാംഗണേ । പുഷ്കലേന ഹതം ഭൂപഃ സംസ്കൃത്യ വിധിപൂര്വകമ്
മഹാരഥന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട രാജാവ്, യുദ്ധഭൂമിയിൽ വീണ തന്റെ മകൻ പുഷ്കലന്റെ സംസ്കാരം വിധിപ്രകാരം നടത്തി.
ക്ഷണം ശുശോച തത്ത്വജ്ഞോ ലോകദൃഷ്ട്യാ മഹാരഥഃ । ജ്ഞാനേനാനാശയച്ഛോകം രഘുനാഥമനുസ്മരന്
തത്വജ്ഞനായ മഹാരഥൻ ലോകത്തിൽ പതിവുപോലെ ഒരു ക്ഷണം ദുഃഖിച്ചു; എന്നാൽ ജ്ഞാനത്തോടെ രഘുനാഥനെ ഓർത്ത് ആ ദുഃഖം അകറ്റി.
സജ്ജീഭൂതോ രഥേ തിഷ്ഠന്മഹാസൈന്യസമാവൃതഃ । ആജഗാമ സ ശത്രുഘ്നം മഹാരഥിപുരസ്കൃതഃ
യുദ്ധത്തിന് തയ്യാറായി, തന്റെ രഥത്തിൽ നിൽക്കുകയും വലിയ സൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുകയും ചെയ്ത അവൻ, ശക്തരായ വീരന്മാർക്ക് മുന്നിൽ നിന്നുകൊണ്ട് ശത്രുഘ്നന്റെ അടുത്തേക്ക് എത്തി.
രാജാ തമാഗതം ദൃഷ്ട്വാ സര്വസൈന്യസമന്വിതമ് । ഗംതും ചകാര ധിഷണാം ഹയവര്യസ്യ പാലനേ
അവനെ മുഴുവൻ സൈന്യത്തോടൊപ്പം വരുന്നത് കണ്ട രാജാവ്, അതുല്യമായ കുതിരയെ സംരക്ഷിക്കാനായി പുറപ്പെടാൻ മനസ്സുറപ്പിച്ചു.
സോഽശ്വോ വിമോചിതസ്തേന ഭാലേ പത്രേണ ചിഹ്നിതഃ । വാമാവര്തം ഭ്രമന്പ്രായാത്പൌര്വാഞ്ജനപദാന്ബഹൂന്
അപ്പോൾ ആ കുതിര额ത്ത് പതകം ചാർത്തി വിട്ടയച്ചു; ഇടത്തേക്ക് തിരിഞ്ഞ്, അതു അനേകം കിഴക്കൻ ദേശങ്ങളിലൂടെ യാത്ര തുടർന്നു.
തത്രതത്രത്യ ഭൂപാലൈര്മഹാശൂരാഭിപൂജിതൈഃ । പ്രണതിഃ ക്രിയതേ തസ്യ ന കോപി തമഗൃഹ്ണത
അവിടത്തെ രാജാക്കന്മാർ, മഹാവീരന്മാർക്ക് ആദരവോടെ, ആ കുതിരക്ക് നമസ്കാരം നടത്തി; പക്ഷേ ആരും അതിനെ പിടിച്ചില്ല.
കേചിദ്വാസാംസി ചിത്രാണി കേചിദ്രാജ്യം സ്വകം മഹത് । കേചിദ്ധനം ജനം കേചിദാനീയ പ്രണമംതി തമ്
ചിലർ മനോഹരമായ വസ്ത്രങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നു, ചിലർ വലിയ രാജ്യം, മറ്റുചിലർ ധനം അല്ലെങ്കിൽ ജനങ്ങൾ; എല്ലാവരും അതിന് ആദരം അർപ്പിക്കാൻ എത്തി.
ശേഷ ഉവാച। അഥ തേജഃപുരം പ്രാപ്തസ്തുരഗഃ പത്രശോഭിതഃ । യസ്യാം പാലയതേ രാജാ പ്രജാഃ സത്യേന സത്യവാന്
ശേഷൻ പറഞ്ഞു: പതകം ചാർത്തിയ കുതിര, സത്യത്തിൽ ഉറച്ച രാജാവ് ജനങ്ങളെ നീതിയോടെ ഭരിക്കുന്ന തേജസ്പുരം എന്ന നഗരത്തിലെത്തി.
അഥ കോടിപരീവാരോ രഘുനാഥാനുജസ്തതഃ । ഹയാനുഗോ യയൌ തസ്യ പുരതഃ പുരധര്ഷണഃ
അപ്പോൾ രഘുനാഥന്റെ അനിയനായ ശത്രുഘ്നൻ, അനേകം അനുയായികൾ ചുറ്റപ്പെട്ട്, കുതിരയെ പിന്തുടർന്ന് നഗരത്തെ കീഴടക്കാൻ മുന്നോട്ട് പോയി.
തദ്ദൃഷ്ട്വാ നഗരം രമ്യം ചിത്രപ്രാകാരശോഭിതമ് । കാംചനൈഃ കലശൈസ്തത്ര പരിതഃ പ്രതിഭാസിതമ്
അവൻ ആ മനോഹരമായ നഗരത്തെ കണ്ടു; അതിൽ വർണ്ണാഭമായ മതിലുകളും ചുറ്റും പൊൻകലശങ്ങൾ കൊണ്ട് പ്രകാശിച്ചിരിക്കുന്നു.
ദേവായതനസാഹസ്രൈഃ സര്വതശ്ച വിരാജിതമ് । യതീനാം തു മഠാസ്തത്ര ശോഭംതേ യതിപൂരിതാഃ
ആ നഗരത്തിൽ ആയിരക്കണക്കിന് ദേവാലയങ്ങൾ ചുറ്റും പ്രകാശിക്കുന്നു; യതിമാരായ സന്ന്യാസികൾ നിറഞ്ഞ മഠങ്ങൾ അവിടെ ഭംഗിയായി നിലകൊള്ളുന്നു.
വഹത്യത്ര മഹാദേവീ ശിഖിലോചനമൂര്ധഗാ । ഹംസകാരംഡവാകീര്ണാമുനിവൃംദനിഷേവിതാ
അവിടെ വലിയ നദി ഒഴുകുന്നു; തിരകളിൽ മുത്തമിടുന്ന പോലെ, ഹംസം, കാരണ്ടവം എന്നിവ നിറഞ്ഞു, മുനിസംഘങ്ങൾ അതിനെ സേവിക്കുന്നു.
ബ്രാഹ്മണാനാം പ്രത്യഗാരമഗ്നിഹോത്രഭവഃ പുനഃ । ധൂമസ്തത്ര പുനാത്യംഗ പാതകാപ്ലുതമാനസാന്
ബ്രാഹ്മണരുടെ വീടുകളിൽ യാഗാഗ്നിയിൽ നിന്നുള്ള പുക ഉയരുന്നു; അതു പാപത്തിൽ മുങ്ങിയ മനസ്സുള്ളവരെയും ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു.
ഉവാച സുമതിം രാജാ ശത്രുഘ്നഃ ശത്രുതാപനഃ । തത്പുരപ്രേക്ഷണോദ്ഭൂതഹര്ഷവിസ്മിതമാനസഃ
അവിടെ ശത്രുഘ്നൻ, ശത്രുക്കളെ ജയിച്ചവൻ, ആ നഗരത്തിന്റെ ഭംഗി കണ്ടു സന്തോഷവും അത്ഭുതവും നിറഞ്ഞ മനസ്സോടെ സുമതിയെ ചോദിച്ചു.
ശത്രുഘ്ന ഉവാച। മംത്രിന്കഥയ കസ്യേദം പുരം മേ ദൃഷ്ടിഗോചരമ് । കരോതി മാനസാഹ്ലാദം ധര്മേണ പ്രതിപാലിതമ്
ശത്രുഘ്നൻ പറഞ്ഞു: മന്ത്രീ, എന്റെ കാഴ്ചയിൽ വന്ന ഈ നഗരം ആരുടേതാണെന്ന് പറയൂ; ഇത് എന്റെ മനസ്സിനെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നു, നീതിയോടെ ഭരിക്കപ്പെടുന്നു.
ശേഷ ഉവാച। ഇതി വാക്യം സമാകര്ണ്യ ശത്രുഘ്നസ്യ മഹീപതേഃ । ഉവാച സുമതിഃ സര്വം യഥാതഥമനുദ്ധതമ്
ശേഷൻ പറഞ്ഞു: രാജാവായ ശത്രുഘ്നന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട്, സുമതി യാഥാർത്ഥ്യത്തിൽ എല്ലാം വിശദമായി പറഞ്ഞു.
സുമതിരുവാച। ശൃണുഷ്വാവഹിതഃ സ്വാമിന്വൈഷ്ണവസ്യ കഥാഃ ശുഭാഃ । യാഃ ശ്രുത്വാ മുച്യതേ പാപാദ്ബ്രഹ്മഹത്യാസമാദപി
സുമതി പറഞ്ഞു: സ്വാമി, ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ, വിഷ്ണുഭക്തന്റെ ഈ പുണ്യകഥകൾ; ഇവ കേട്ടാൽ ബ്രഹ്മഹത്യാപാപം പോലും ഒഴിവാകും.
ജീവന്മുക്തോ വരീവര്തി രാമാംഘ്ര്യംബുജഷട്പദഃ । സത്യവാന്യജ്ഞയജ്ഞാംഗ ജ്ഞാതാ കര്താഽവിതാ മഹാന്
അവൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ തന്നെ മോക്ഷം നേടിയവൻ, രാമന്റെ പാദപദ്മത്തിൽ തേൻപാനത്തിനായി എത്തുന്ന തേനീച്ചപോലെയാണ്; സത്യവാൻ, യാഗത്തിന്റെ ഭാഗം, അറിവുള്ളവൻ, പ്രവർത്തനശീലിയും മഹാനായ രക്ഷകനുമാണ്.