സ്വരഥം ഭജ്യമാനം തു ദൃഷ്ട്വാ രാജാ ത്വരന്ബലീ । അന്യം രഥം സമാസ്ഥായ യുയുധേ തം മഹാബലമ്
തന്റെ രഥം തകർന്നുപോകുന്നത് കണ്ട രാജാവ്, ശക്തിയോടെ വേഗത്തിൽ മറ്റൊരു രഥത്തിൽ കയറി, ആ മഹാബലനുമായി യുദ്ധം തുടർന്നു.
പുച്ഛേ മുഖേഽഥോരസി ച ഭുജേ ചരണയോര്നൃപഃ । ജഘാന ശരസംധാനകോവിദഃ പരമാസ്ത്രവിത്
അമ്പുകളുടെ ഉപയോഗത്തിൽ നിപുണനും പരമാസ്ത്രവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യവാനുമായ രാജാവ്, വാലിലും വായിലും നെഞ്ചിലും കൈകളിലും കാലുകളിലും അവനെ അമ്പുകൾ കൊണ്ട് അടിച്ചു.
തദാ ക്രുദ്ധഃ കപിവരസ്താഡയാമാസ വക്ഷസി । പാദേനോത്പ്ലുത്യ വേഗേന രാജ്ഞഃ സുഭടശോഭിനഃ
അപ്പോൾ കപികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഹനുമാൻ, ക്രോധംകൊണ്ട് ഉന്മാദനായ്, വേഗത്തിൽ ചാടി രാജാവിന്റെ മനോഹരമായ നെഞ്ചിൽ കാലുകൊണ്ട് അടിച്ചു.
സ പദാ പ്രഹതോ ഭൂമൌ പപാത കില മൂര്ച്ഛിതഃ । മുഖാദ്വമന്നസൃക്ചോഷ്ണം ശ്വാസപൂരപ്രവേപിതഃ
കാലടി കിട്ടിയ രാജാവ് ഭൂമിയിൽ വീണു, ബോധംകെട്ടു. വായിൽ നിന്ന് ചൂടുള്ള രക്തം ഒഴുകി, വേദനയാൽ ശ്വാസം വിറയച്ചു.
തദാ പ്രകുപിതോഽത്യംതം ഹനൂമാന്പ്രധനാംഗണേ । അശ്വാന്വീരാന്ഗജാംശ്ചാപി ചൂര്ണയാമാസ വേഗതഃ
അപ്പോൾ പ്രധാനയുദ്ധഭൂമിയിൽ അത്യന്തം കോപിതനായ ഹനുമാൻ, വേഗത്തിൽ കുതിരകളെയും വീരന്മാരെയും ആനകളെയും തകർത്തു.
തദാ സുകേതുസ്തദ്ഭ്രാതാ തഥാ ലക്ഷ്മീനിധിര്നൃപഃ । ഉഭാവപി സുസന്നദ്ധൌ യുദ്ധായ സമുപസ്ഥിതൌ
അപ്പോൾ സുകേതു, അവന്റെ സഹോദരൻ, ലക്ഷ്മീനിധി രാജാവ് — ഇരുവരും കഠിനമായ കാവചം ധരിച്ച് യുദ്ധത്തിനായി ഒരുമിച്ച് മുന്നോട്ട് വന്നു.
രാജാനം മൂര്ച്ഛിതം ദൃഷ്ട്വാ പ്രപലായ്യ ഗതാ നരാഃ । ഇതസ്തതോ ബാണസംഘൈഃ ക്ഷതാഃ പുഷ്കലവര്ഷിതൈഃ
രാജാവ് ബോധംകെട്ടിരിക്കുന്നതുകണ്ട്, ആളുകൾ ഓടി രക്ഷപ്പെട്ടു; അമ്പുകളുടെ മഴയിൽ ഇവിടെയും അവിടെയും പരിക്കേറ്റു.
തദ്ഭജ്യമാനം സ്വബലം വീക്ഷ്യ രാജാത്മജോ ബലീ । ദമനഃ സ്തംഭയാമാസ സേതുര്വാര്ധിമിവോച്ചലമ്
തന്റെ സൈന്യം തകർന്നുപോകുന്നത് കണ്ട ശക്തിയുള്ള രാജകുമാരൻ ദമനൻ, ഉയർന്നൊഴുകുന്ന വെള്ളം തടയുന്ന അണക്കെട്ടുപോലെ അവരെ നിലയ്ക്കിച്ചു.
തദാ തു മൂര്ച്ഛിതോ രാജാ സ്വപ്നമേകം ദദര്ശ ഹ । രണമധ്യേ കപിവരപ്രപദാഘാതതാഡിതഃ
അപ്പോൾ ബോധംകെട്ടിരുന്ന രാജാവ് ഒരു സ്വപ്നം കണ്ടു: യുദ്ധഭൂമിയിൽ കപികളിൽ ശ്രേഷ്ഠന്റെ കാലടി കൊണ്ട് അടിക്കപ്പെട്ടതായിരുന്നു.
രാമചംദ്രസ്ത്വയോധ്യായാം സരയൂതീരമംഡപേ । ബ്രാഹ്മണൈര്യാജ്ഞികശ്രേഷ്ഠൈര്ബഹുഭിഃ പരിവാരിതഃ
അയോധ്യയിൽ ശരയൂനദിക്കരയിലെ മണ്ഡപത്തിൽ, അനേകം യാഗവിദഗ്ധരായ ബ്രാഹ്മണന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് രാമചന്ദ്രൻ ഇരുന്നു.
തത്ര ബ്രഹ്മാദയോ ദേവാസ്തത്ര ബ്രഹ്മാംഡകോടയഃ । കൃതപ്രാഞ്ജലയസ്തം വൈ സ്തുവംതി സ്തുതിഭിര്മുഹുഃ
അവിടെ ബ്രഹ്മാവും മറ്റു ദേവന്മാരും അനേകം ബ്രഹ്മാണ്ഡങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു; എല്ലാവരും കയ്യുകൂപ്പി, പാടപാടായി അവനെ സ്തുതിച്ചു.
രാമം ശ്യാമം സുനയനം മൃഗശൃംഗപരിഗ്രഹമ് । ഗായംതി നാരദാദ്യാശ്ച വീണോല്ലസിതപാണയഃ
കറുത്ത നിറമുള്ള, മനോഹരമായ കണ്ണുകളുള്ള, മൃഗശൃംഗം കൈവശമുള്ള രാമനെ, നാരദൻമാരും മറ്റു ഭക്തരും വീണയുമായി കൈകളിൽ പ്രകാശം പകരുമ്പോൾ പാടിക്കൊണ്ടിരുന്നു.
നൃത്യംത്യപ്സരസസ്തത്ര ഘൃതാചീ മേനകാദയഃ । വേദാ മൂര്തിധരാ ഭൂത്വാ ഉപതിഷ്ഠംതി രാഘവമ്
അവിടെ ഘൃതാചി, മേനക തുടങ്ങിയ അപ്സരസുകൾ നൃത്തം ചെയ്തു കൊണ്ടിരുന്നു. വേദങ്ങൾ ദേഹധാരികളായി മാറി രാഘവനെ സേവിച്ചു.
യച്ച കിംചിദ്വസ്തുജാതം സര്വശോഭാസമന്വിതമ് । തസ്യ ദാതാരമഖിലം ഭക്താനാം ഭോഗദായകമ്
അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്ന എല്ലാ വസ്തുക്കളും അത്യന്തം മനോഹരമായവയായിരുന്നു. ഭക്തന്മാർക്ക് സുഖം നൽകുന്നവൻ അവയുടെ ദാതാവായിരുന്നു.
ഇത്യേവമാദിസംപശ്യഞ്ജാഗ്രത്സംജ്ഞാമവാപ സഃ । ബ്രഹ്മശാപഹതജ്ഞാനഃ കിം ദൃഷ്ടമിതി വൈ വദന്
ഇങ്ങനെ എല്ലാം കണ്ടപ്പോൾ, ബ്രഹ്മയുടെ ശാപം മൂലം ജ്ഞാനം നഷ്ടപ്പെട്ടവൻ ജാഗ്രതയോടെ 'എന്താണ് ഞാൻ കണ്ടത്?' എന്ന് ചോദിച്ചു ബോധം നേടി.
ഉത്ഥായ പ്രയയൌ പദ്ഭ്യാം ശത്രുഘ്നചരണം പ്രതി । ഭൃത്യകോടിപരീവാരോ രഥകോടിപരീവൃതഃ
എഴുന്നേറ്റ്, അൻപടിയാൽ ശത്രുഘ്നന്റെ പാദങ്ങളിലേക്ക് അദ്ദേഹം നടന്നു. അനേകം ഭൃത്യരും രഥങ്ങളും അദ്ദേഹത്തെ ചുറ്റിപ്പറ്റി.
സുകേതും തു സമാഹൂയ വിചിത്രം ദമനം തഥാ । യുദ്ധം കര്തും സമുദ്യുക്താന്വാരയാമാസ ധര്മവിത്
സുകേതുവിനെയും അത്ഭുതകരമായ ദമനനെയും വിളിച്ചു, അവർ യുദ്ധത്തിന് ഉത്സുകരായപ്പോൾ ധർമ്മജ്ഞനായവൻ അവരെ തടഞ്ഞു.
ഉവാച താന്മഹാരാജോ ധര്മാത്മാ ധര്മസംയുതഃ । ഭ്രാതഃപുത്രൌ ശൃണുത മേ വാക്യം ധര്മസമന്വിതമ്
മഹാരാജാവും ധർമ്മാത്മാവും ആയ അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: 'സഹോദരന്റെ മക്കളേ, എന്റെ ധർമ്മപൂർണ്ണമായ വാക്കുകൾ കേൾക്കൂ.'
മാ യുദ്ധം കുരുത ക്ഷിപ്രമനയസ്തു മഹാനഭൂത് । യദ്രാമചംദ്രവാഹം ത്വമഗൃഹ്ണാദ്ദമനോര്ജ്ജിതമ്
'നിങ്ങൾ ഉടൻ യുദ്ധം ചെയ്യരുത്; ഈ വലിയ ദുരന്തം സംഭവിക്കരുത്. നിങ്ങൾ ശത്രുക്കളെ കീഴടക്കാൻ ശക്തനായ രാമചന്ദ്രന്റെ വാഹനം പിടിച്ചു.'
ഏഷ രാമഃ പരംബ്രഹ്മ കാര്യകാരണതഃ പരമ് । ചരാചരജഗത്സ്വാമീ ന മാനുഷവപുര്ധരഃ
'ഈ രാമൻ പരബ്രഹ്മമാണ്, കാരണഫലങ്ങളിൽ ഏറ്റവും ഉന്നതൻ, ചലനസ്ഥിരജഗത്തിന്റെയും അധിപൻ, മനുഷ്യരൂപം ധരിച്ചവൻ അല്ല.'
ഏതദ്ധി ബ്രഹ്മവിജ്ഞാനമധുനാ ജ്ഞാതവാനഹമ് । പുരാസിതാംഗശാപേന ഹൃതജ്ഞാനധനോഽനഘാഃ
'ഇപ്പോൾ ഞാൻ ഈ ബ്രഹ്മജ്ഞാനം അറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; മുമ്പ് അസിതാംഗന്റെ ശാപം മൂലം ജ്ഞാനം നഷ്ടപ്പെട്ടവനായിരുന്നു ഞാൻ, പാപരഹിതരേ.'
അഹം പുരാ തീര്ഥയാത്രാം ഗതസ്തത്ത്വവിവിത്സയാ । തത്രാനേകേ മയാ ദൃഷ്ടാ മുനയോ ധര്മവിത്തമാഃ
'ഒരു കാലത്ത് സത്യം അറിയാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ഞാൻ തീർത്ഥയാത്രയ്ക്ക് പോയി; അവിടെ ധർമ്മത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള അനേകം മുനിമാരെ കണ്ടു.'
അസിതാംഗം മുനിമഹം ഗതവാഞ്ജ്ഞാതുമിച്ഛയാ । തദാ പ്രോവാച മാം വിപ്രഃ കൃപാം കൃത്വാ മമോപരി
'അസിതാംഗമെന്ന മുനിയെ ഞാൻ അറിവ് നേടാൻ സമീപിച്ചു; അപ്പോൾ ആ ബ്രാഹ്മണൻ എന്നോട് കരുണയോടെ സംസാരിച്ചു.'
യോഽസാവയോധ്യാധിപതിഃ സ പരബ്രഹ്മശബ്ദിതഃ । തസ്യ യാ ജാനകീ ദേവീ സാക്ഷാത്സാ ചിന്മയീ സ്മൃതാ
'അയോധ്യയുടെ അധിപൻ പരബ്രഹ്മമെന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; അവന്റെ ഭാര്യയായ ജനകിദേവി സാക്ഷാൽ ചൈതന്യസ്വരൂപയാണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.'
ഏനം തു യോഗിനഃ സാക്ഷാദുപാസതേ യമാദിഭിഃ । ദുസ്തരാ പാരസംസാരവാരിധിം സംതിതീര്ഷവഃ
'യമാദി നിയന്ത്രണങ്ങളിലൂടെ യോഗികൾ നേരിട്ട് അവനെ ആരാധിക്കുന്നു; ദുർഗമമായ ഈ സാംസാരിക സമുദ്രം കടക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചവരാണ് അവർ.'
സ്മൃതമാത്രോ മഹാപാപഹാരീ സ ഗരുഡധ്വജഃ । യ ഏനം സേവതേ വിദ്വാന്സ സംസാരം തരിഷ്യതി
'ഗരുഡധ്വജനായ അവൻ ഓർത്താൽ പോലും മഹാപാപങ്ങൾ നീക്കുന്നു; അവനെ ഭക്തിയോടെ സേവിക്കുന്ന ജ്ഞാനി സാംസാരികബന്ധങ്ങൾ കടന്ന് പോകും.'
തദാഹമഹസം വിപ്രം കോഽയം രാമസ്തു മാനുഷഃ । കേയം സാ ജാനകീ ദേവീ ഹര്ഷശോകസമാകുലാ
'അപ്പോൾ ഞാൻ ആ ബ്രാഹ്മണനോട് ചോദിച്ചു: ഈ രാമൻ മനുഷ്യനല്ലേ? സന്തോഷവും ദു:ഖവും അനുഭവിക്കുന്ന ഈ ജനകിദേവി ആരാണ്?'
അജന്മനഃ കഥം ജന്മ അകര്തുഃ കൃത്യമത്ര കിമ് । ജന്മദുഃഖജരാതീതം കഥയസ്വ മുനേ മമ
'ജന്മമില്ലാത്തവൻ എങ്ങനെ ജനിക്കാം? പ്രവർത്തനമില്ലാത്തവനു എന്ത് കര്മ്മം ഉണ്ട്? ജനനദു:ഖവും ജരയും അതിജീവിച്ചവനെക്കുറിച്ച് എന്നോട് പറയൂ, മുനിയേ.'
ഇത്യുക്തവംതം മാം ക്രുദ്ധഃ ശശാപ സ മുനീശ്വരഃ । അജ്ഞാത്വാ തത്സ്വരൂപം ത്വം പ്രതിബ്രൂഷേ മമാധമ
'അങ്ങനെ ഞാൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ, മഹാമുനി കോപത്തോടെ എന്നെ ശപിച്ചു: അവന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപം അറിയാതെ നീ എന്നോട് ഉത്തരം പറയുന്നു, അദ്ധമനേ.'
ഏനം നിംദസി രാമം ത്വം മാനുഷോഽയമിദം ഹസന് । തസ്മാത്ത്വം തത്ത്വസംമൂഢോ ഭവിഷ്യസ്യുദരംഭരിഃ
'നീ രാമനെ അപമാനിച്ച്, മനുഷ്യൻ ആണെന്നു പരിഹസിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് നീ സത്യം അറിയാതെ ഭ്രമിച്ചവനും ഭക്ഷണത്തിൽ മാത്രം ലഗ്നനുമായിരിക്കും.'