വൈശ്രംഭകേ സുരവനേ നംദനേ പുഷ്പഭദ്രകേ । മാനസേ ചൈത്രരഥ്യേ ച സരേ മേ രാമയാ രതഃ
വൈശ്രംഭക എന്ന ദിവ്യവനത്തിലും, നന്ദന, പുഷ്പഭദ്രക, മാനസ, ചൈത്രരഥ്യ എന്നതുപോലുള്ള തോട്ടങ്ങളിലും, അവൻ രാമയോടൊപ്പം ആനന്ദത്തോടെ സഞ്ചരിച്ചു.
സുമതിരുവാച। ഏവം തയാ ക്രീഡമാനഃ സര്വത്ര ധരണീതലേ । നാബുധ്യത ഗതാനബ്ദാഞ്ഛതസംഖ്യാ പരീമിതാന്
സുമതി പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ അവളോടൊപ്പം ഭൂമിയിലെ എല്ലാ സ്ഥലങ്ങളിലും ക്രീഡിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, നൂറുകണക്കിന് വർഷങ്ങൾ കടന്നുപോയതെന്ന് അവൻ അറിയാതെ പോയി.
തതോ ജ്ഞാത്വാഥവ തദ്വിപ്രഃ സ്വകാലപരിവര്തിനീമ് । മനോരഥൈശ്ച സംപൂര്ണാം സ്വസ്യപ്രിയതമാം വരാമ്
അതിനുശേഷം അതറിഞ്ഞ്, ആ മഹർഷി തന്റെ വിധിയനുസരിച്ച കാലം കഴിഞ്ഞതും, തന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയമായ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റപ്പെട്ടതും മനസ്സിലാക്കി.
ന്യവര്തതാശ്രമം ശ്രേഷ്ഠം പയോഷ്ണീതീരസംസ്ഥിതമ് । നിര്വൈരജം തു ജനതാസംകുലം മൃഗസേവിതമ്
പിന്നീട് അവൻ പയോഷ്ണി നദീതീരത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ശാന്തവും ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമായ, മൃഗങ്ങൾ വസിക്കുന്ന അത്ഭുതമായ ആശ്രമത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.
തത്രാവസത്സ സുതപാഃ ശിഷ്യൈര്വേദസമന്വിതൈഃ । സേവിതാംഘ്രിയുഗോ നിത്യം തതാപ പരമം തപഃ
അവിടെ, വേദങ്ങളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള ശിഷ്യന്മാരോടൊപ്പം ആ തപസ്വി താമസിച്ചു; ശിഷ്യന്മാർ അവനെ എപ്പോഴും സേവിച്ചു, അവൻ ഉന്നതമായ തപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടു.
കദാചിദഥ ശര്യാതിര്യഷ്ടുമൈച്ഛത ദേവതാഃ । തദാ ച്യവനമാനേതും പ്രേഷയാമാസ സേവകാന്
ഒരു ദിവസം ശര്യാതി രാജാവ് ദേവന്മാർക്കായി യജ്ഞം നടത്താൻ ആഗ്രഹിച്ചു; അപ്പോൾ ച്യവനനെ വരുത്താൻ സേവകരെ അയച്ചു.
തൈരാഹൂതോ ദ്വിജവരസ്തത്രാഗച്ഛന്മഹാതപാഃ । സുകന്യയാ ധര്മപത്ന്യാ സ്വാചാര പരിനിഷ്ഠയാ
അവരുടെ വിളിപ്പിന് അനുസരിച്ച്, മഹത്തായ തപസ്സുകാരനായ ച്യവൻ, നല്ല രീതിയിൽ പെരുമാറുന്ന തന്റെ പത്നിയായ സുകന്യയോടൊപ്പം അവിടെ എത്തി.
ആഗതം തം മുനിവരം പത്ന്യാ പുത്ര്യാ മഹായശാഃ । ദദര്ശ ദുഹിതുഃ പാര്ശ്വേ പുരുഷം സൂര്യവര്ചസമ്
ആ മഹാശയനായ രാജാവ്, തന്റെ ഭാര്യയും മകളുമൊപ്പമുള്ള ആ മഹർഷിയെ വരവേറ്റപ്പോൾ, തന്റെ മകളുടെ അടുത്ത് സൂര്യനെപ്പോലെയുള്ള തേജസ്സുള്ള ഒരു പുരുഷനെയും കണ്ടു.
രാജാ ദുഹിതരം പ്രാഹ കൃതപാദാഭിവംദനാമ് । ആശിഷോ ന പ്രയുംജാനോ നാതിപ്രീതമനാ ഇവ
അവളുടെ കാൽത്തലോടി നമസ്കരിച്ചു നിന്ന മകളോട് രാജാവ് പറഞ്ഞു. അനുഗ്രഹങ്ങൾ നൽകാതെയും, മനസ്സിൽ അത്ര സന്തോഷം കാണിക്കാതെയും ആയിരുന്നു അവൻ.
ചികീര്ഷിതം തേ കിമിദം പതിസ്ത്വയാ । പ്രലംഭിതോ ലോകനമസ്കൃതോ മുനിഃ । ത്വയാ ജരാഗ്രസ്തമസംമതം പതിം । വിഹായ ജാരം ഭജസേഽമുമധ്വഗമ്
നിനക്ക് ഭർത്താവായി വേണമെന്ന ആഗ്രഹം കൊണ്ടാണോ നീ ഈ പ്രവൃത്തി ചെയ്തത്? ലോകം ആദരിക്കുന്ന മഹർഷിയെ നീ വഞ്ചിച്ചു. വൃദ്ധനും മൂപ്പന്മാർ അംഗീകരിച്ച ഭർത്താവിനെ ഉപേക്ഷിച്ച് നീ ഈ പരദേശിയെ പ്രേമികനായി തിരഞ്ഞെടുത്തല്ലോ.
കഥം മതിസ്തേഽവഗതാന്യഥാസതാം കുലപ്രസൂതേഃ കുലദൂഷണം ത്വിദമ് । ബിഭര്ഷി ജാരം യദപത്രപാകുലം പിതുഃ സ്വഭര്തുശ്ച നയസ്യധസ്തമാമ്
നoble കുടുംബത്തിൽ ജനിച്ച നിന്റെ മനസ്സ് എങ്ങനെ ഇങ്ങനെയൊരു അപമാനം സ്വീകരിക്കാൻ തയ്യാറായി? ലജ്ജയില്ലാതെ, ഉണർന്ന മനസ്സോടെ നീ പ്രേമികനെ സ്വീകരിച്ചതിലൂടെ അച്ഛനും ഭർത്താവിനും നീ അപമാനം വരുത്തിയിരിക്കുന്നു.
ഏവം ബ്രുവാണം പിതരം സ്മയമാനാ ശുചിസ്മിതാ । ഉവാച താത ജാമാതാ തവൈഷ ഭൃഗുനംദനഃ
അച്ഛൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, മൃദുലമായ പുഞ്ചിരിയോടെ ശുചിസ്മിതയായ അവൾ പറഞ്ഞു: 'താതാ, ഭൃഗുവംശത്തിൽ പിറന്ന ഇദ്ദേഹം തന്നെയാണ് നിങ്ങളുടെ മകൻ.'
ശശംസ പിത്രേ തത്സര്വം വയോരൂപാഭിലംഭനമ് । വിസ്മിതഃ പരമപ്രീതസ്തനയാം പരിഷസ്വജേ
അവൾ തന്റെ അച്ഛനോട് വയസ്സും രൂപവും മാറിയതെല്ലാം വിശദമായി പറഞ്ഞു. അതു കേട്ട് അത്ഭുതവും പരമാനന്ദവും നിറഞ്ഞ് രാജാവ് മകളെ ആലിംഗനം ചെയ്തു.
സോമേനായാജയദ്വീരം ഗ്രഹം സോമസ്യ ചാഗ്രഹീത് । അസോമപോരപ്യശ്വിനോശ്ച്യവനഃ സ്വേന തേജസാ
സോമദേവന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം വീരൻ യാഗം നടത്തി സോമപാനം നേടി; എന്നാൽ ച്യവനൻ തന്റെ തേജസ്സുകൊണ്ട് അശ്വിനീദേവന്മാരുടെ ഭാഗം സ്വന്തമാക്കി.
ഗ്രഹം തു ഗ്രാഹയാമാസ തപോബലസമന്വിതഃ । വജ്രം ഗൃഹീത്വാ ശക്രസ്തു ഹംതും ബ്രാഹ്മണസത്തമമ്
തപസ്സിന്റെ ശക്തിയോടെ ച്യവനൻ അശ്വിനീദേവന്മാരെ യാഗഭാഗം സ്വീകരിക്കാൻ അനുവദിച്ചു. അപ്പോൾ വജ്രം കൈയിൽ പിടിച്ച് ഇന്ദ്രൻ മഹർഷിയെ സംഹരിക്കാൻ തയ്യാറായി.
അപംക്തിപാവനൌ ദേവൌ കുര്വാണം പംക്തിഗോചരൌ । ശക്രം വജ്രധരം ദൃഷ്ട്വാ മുനിഃ സ്വഹനനോദ്യതമ്
അശുദ്ധരെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്ന അശ്വിനീദേവന്മാർ യാഗപങ്ക്തിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രൻ മഹർഷിയെ ആക്രമിക്കാൻ കൈ ഉയർത്തിയതും, ച്യവനൻ അതു കണ്ടു.
ഹുംകാരമകരോദ്ധീമാന്സ്തംഭയാമാസ തദ്ഭുജമ് । ഇംദ്രഃ സ്തബ്ധഭുജസ്തത്ര ദൃഷ്ടഃ സര്വൈശ്ച മാനവൈഃ
ധീരനായ മഹർഷി 'ഹും' എന്ന ശബ്ദം ഉച്ചരിച്ച് ഇന്ദ്രന്റെ കൈ അസ്ഥിരമാക്കി. അങ്ങനെ അവിടെ എല്ലാവരും ഇന്ദ്രനെ കൈ നീങ്ങാതെ നിന്നത് കണ്ടു.
കോപേന ശ്വസമാനോഽഹിര്യഥാ മംത്രനിയംത്രിതഃ । തുഷ്ടാവ സ മുനിം ശക്രഃ സ്തബ്ധബാഹുസ്തപോനിധിമ്
കോപത്തിൽ ശ്വാസം വലിക്കുന്ന പാമ്പുപോലെ, മന്ത്രശക്തിയിൽ നിയന്ത്രിതനായ ഇന്ദ്രൻ, കൈ അസ്ഥിരമായ അവസ്ഥയിൽ, തപസ്സിന്റെ നിധിയായ മഹർഷിയെ സ്തുതിച്ചു.
അശ്വിഭ്യാം ഭാഗദാനം ച കുര്വംതം നിര്ഭയാംതരമ് । കഥയാമാസ ഭോഃ സ്വാമിന്ദീയതാമശ്വിനോര്ബലി
അശ്വിനീദേവന്മാർ ഭയമില്ലാതെ യാഗഭാഗം സ്വീകരിക്കുന്നത് കണ്ടു, ഇന്ദ്രൻ പറഞ്ഞു: 'സ്വാമി, അശ്വിനീദേവന്മാർക്ക് യാഗഭാഗം നൽകട്ടെ.'
മയാ ന വാര്യതേ താത ക്ഷമസ്വാഘം മഹത്കൃതമ് । ഇത്യുക്തഃ സ മുനിഃ കോപം ജഹൌ തൂര്ണം കൃപാനിധിഃ
'താതാ, ഞാൻ ഇതിന് എതിരല്ല; വലിയ തെറ്റ് ചെയ്തതിനു ക്ഷമിക്കണം.' എന്നിങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, കരുണയുടെ സാഗരമായ മഹർഷി ഉടൻ കോപം വിട്ടു.
ഇംദ്രോ മുക്തഭുജോഽപ്യാസീത്തദാനീം പുരുഷര്ഷഭ । ഏതദ്വീക്ഷ്യ ജനാഃ സര്വേ കൌതുകാവിഷ്ടമാനസാഃ
അപ്പോൾ ഇന്ദ്രന്റെ കൈ മോചിതമായി, മഹാപുരുഷനേ. ഇതു കണ്ട എല്ലാവരും അത്ഭുതത്തിൽ മുങ്ങി.
ശശംസുര്ബ്രാഹ്മണബലം തേ തു ദേവാദിദുര്ല്ലഭമ് । തതോ രാജാ ബഹുധനം ബ്രാഹ്മണേഭ്യോഽദദന്മഹാന്
ബ്രാഹ്മണന്റെ ശക്തി ദേവന്മാർക്കു പോലും അപൂർവമാണെന്ന് അവർ പരസ്പരം പറഞ്ഞു. പിന്നെ മഹാരാജാവ് ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ധാരാളം സമ്പത്ത് നൽകി.
ചക്രേ ചാവഭൃഥസ്നാനം യാഗാംതേ ശത്രുതാപനഃ । ത്വയാ പൃഷ്ടം യദാചക്ഷ്വ ച്യവനസ്യ മഹോദയമ്
യാഗം അവസാനിച്ചപ്പോൾ ശത്രുക്കൾക്ക് ഭയമായ രാജാവ് അവഭൃഥസ്നാനം നടത്തി. ഇപ്പോൾ, നീ ചോദിച്ച ച്യവനന്റെ മഹത്വം ഞാൻ വിശദമാക്കാം.
സ മയാ കഥിതഃ സര്വസ്തപോയോഗസമന്വിതഃ । നമസ്കൃത്വാ തപോമൂര്തിമിമം പ്രാപ്യ ജയാശിഷഃ
തപസ്സിന്റെ ശക്തിയോടെ ഇതെല്ലാം ഞാൻ വിശദമായി പറഞ്ഞു. ഈ തപസ്സിന്റെ പ്രതിരൂപമായവനെ നമസ്കരിച്ച് വിജയാശംസകൾ നേടുക.
പ്രേഷയ ത്വം സപത്നീകം രാമയജ്ഞേ മനോരമേ । ശേഷ ഉവാച। ഏവം തു കുര്വതോര്വാര്താം ഹയഃ പ്രാപാശ്രമം പ്രതി
നിന്റെ ഭാര്യകളോടൊപ്പം ആശ്വമേധയാഗത്തിന് കുതിരയെ അയയ്ക്കുക. ശേഷൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ അവർ സംസാരിക്കുമ്പോൾ കുതിര ആശ്രമത്തിലെത്തിച്ചു.
വിദധദ്വായുവേഗേന പൃഥ്വീം ഖുരവിലക്ഷിതാമ് । ദൂര്വാംകുരാന്മുഖാഗ്രേണ ചരംസ്തത്ര മഹാശ്രമേ
വായുവിന്റെ വേഗത്തിൽ ഓടിയ കുതിര കാളിന്റെ കുരകൾ കൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ അടയാളങ്ങൾ വരച്ചു, മഹാശ്രമത്തിൽ ദുർവാ പുല്ലിന്റെ ഇളം തണ്ടുകൾ തിന്നു.
മുനയോ യാവദാദായ ദര്ഭാന്സ്നാതും ഗതാ നദീമ് । ശത്രുഘ്നഃ ശത്രുസേനായാസ്താപനഃ ശൂരസംമതഃ
മുനികള് ദര്ഭ പുല് എടുത്ത് നദിയില് കുളിക്കാന് പോയപ്പോള്, ശത്രുഘ്നന് — ശത്രുസൈന്യങ്ങളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നവനും വീരന്മാര്ക്ക് പ്രിയനുമായവനും — അവിടെയായിരുന്നു.
താവത്പ്രാപ മുനേര്വാസം ച്യവനസ്യാതിശോഭിതമ് । ഗത്വാ തദാശ്രമേ വീരോ ദദര്ശ ച്യവനം മുനിമ്
അപ്പോള് അവന് അതിശോഭയുള്ള ച്യവനമുനിയുടെ വാസസ്ഥലത്തിലെത്തിച്ചു. ആ ആശ്രമത്തില് ചെന്ന വീരന് ച്യവനമുനിയെ കണ്ടു.
സുകന്യായാഃ സമീപസ്ഥം തപോമൂര്തിമിവസ്ഥിതമ് । വവംദേ ചരണൌ തസ്യ സ്വാഭിധാം സമുദാഹരന്
സുകന്യയുടെ അടുത്ത്, തപസ്സിന്റെ സാക്ഷാത് രൂപമായി ഇരിക്കുന്ന ച്യവനനെ ശത്രുഘ്നന് കണ്ടു. അവന് തന്റെ പേര് പറഞ്ഞ്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാലില് വീണു നമസ്കരിച്ചു.
ശത്രുഘ്നോഹം രഘുപതേര്ഭ്രാതാ വാഹസ്യ പാലകഃ
ഞാന് ശത്രുഘ്നന്, രഘുപതിയുടെ സഹോദരനും, അശ്വത്തിന്റെ രക്ഷകനുമാണ്.