ജിത്വാ മഹേംദ്രം ദേവാംശ്ച സ ത്രൈലോക്യേശ്വരോഽഭവത് । സര്വാംശ്ച യജ്ഞഭാഗാംശ്ച സ്വയമേവാഗ്രഹീദ്ബലാത്
മഹേന്ദ്രനെയും ദേവന്മാരെയും ജയിച്ച്, മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും അധിപനായു. യജ്ഞങ്ങളിൽ ലഭിക്കേണ്ട എല്ലാ ഭാഗങ്ങളും ബലപ്രയോഗത്തോടെ താനേ സ്വന്തമാക്കി.
ത്രാതാരം നാധിഗച്ഛംതി ദേവതാസ്തേന നിര്ജിതാഃ । തസ്യൈവ കിംകരാഃ സര്വേ ഗംധര്വാ ദേവദാനവാഃ
അവനാൽ തോറ്റ ദേവന്മാർക്ക് രക്ഷകൻ ആരും കിട്ടിയില്ല; ഗന്ധർവന്മാർ, ദേവന്മാർ, ദാനവന്മാർ എല്ലാവരും അവന്റെ അടിമകളായി.
യക്ഷാശ്ചനാഗാഃ സിദ്ധാശ്ച സാധ്യാശ്ച വശവര്തിനഃ । ഉത്താനപാദസ്യ സുതാം കല്യാണീം നാമ കന്യകാമ്
യക്ഷന്മാർ, നാഗന്മാർ, സിദ്ധന്മാർ, സാദ്ധ്യന്മാർ ഇവരും അവന്റെ വശത്തായി. ഉത്താനപാദന്റെ മകളായ കല്യാണി എന്ന കന്യകയെ ദൈത്യരാജാവ് യഥാവിധി വിവാഹം ചെയ്തു.
ഉപയേമേ വിധാനേന ദൈത്യരാജോ മഹാബലഃ । തസ്യാം ജാതോ മഹാതേജാഃ പ്രഹ്ലാദോ ദൈത്യരാട്ശുഭേ
അവളിൽ നിന്ന് മഹാതേജസ്സുള്ള പ്രഹ്ലാദൻ, ദൈത്യരാജാവ്, ജനിച്ചു.
അനുരക്തോ ഹൃഷീകേശേ ഗര്ഭവാസേഽപി യോ ഹരൌ । സര്വാവസ്ഥാസു കൃത്യേഷു മനോവാക്കായകര്മ്മഭിഃ
ഗർഭത്തിൽ തന്നെ ഹൃശ്യികേശനോടും ഹരിയോടും അനുരാഗം പുലർത്തിയവൻ, എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും, മനസ്സിലും വാക്കിലും ശരീരത്തിലും ഭക്തിയോടെ പ്രവർത്തിച്ചു.
നാന്യം ജാനാതി ദേവേശാത്പ്രസന്നാത്മാ സനാതനാത് । സ കാലേഽപി വിനീതഃ സന്ഗുരുഗേഹേ വസത്സുധീഃ
അവൻ ശാശ്വതനായ ദേവാദിദേവനെ ഒഴികെ മറ്റാരെയും അറിഞ്ഞില്ല; മനസ്സു ശുദ്ധിയോടെ, ഗുരുവിന്റെ വീട്ടിൽ ബാല്യകാലത്തും വിനയത്തോടെയും ജ്ഞാനത്തോടെയും ആയിരുന്നു.
അധീത്യ സര്വവേദാംശ്ച ശാസ്ത്രാണി വിവിധാനി ച । കസ്യചിത്ത്വഥ കാലസ്യ ഗുരുണാ സഹ ദൈത്യജഃ
എല്ലാ വേദങ്ങളും വിവിധ ശാസ്ത്രങ്ങളും പഠിച്ച ശേഷം, കുറേ കാലം കഴിഞ്ഞ്, ദൈത്യപുത്രൻ ഗുരുവിനോടൊപ്പം—
പിതുഃ സമീപമാഗത്യ വവംദേ വിനയാന്വിതഃ । തം പരിഷ്വജ്യ ബാഹുഭ്യാം തനയം ശുഭലക്ഷണമ് । അംകേ നിധായ ദൈത്യേംദ്രഃ പ്രോവാചേദം സുവിസ്മിതമ്
തന്റെ അച്ഛന്റെ അടുത്ത് എത്തി, വിനയത്തോടെ വന്ദിച്ചു. ആ ശുഭലക്ഷണങ്ങളുള്ള മകനെ ഇരുവശത്തും കെട്ടിപ്പിടിച്ച്, മടിയിൽ ഇരുത്തി, ദൈത്യാധിപൻ അത്ഭുതത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
ഹിരണ്യകശിപുരുവാച- പ്രഹ്ലാദ ചിരകാലം ത്വം ഗുരുഗേഹേ നിവേശിതഃ । യദുക്താ ഗുരുണാ വിദ്യാ തന്മമാചക്ഷ്വ സുവ്രത
ഹിരണ്യകശിപു പറഞ്ഞു: "പ്രഹ്ലാദാ, നീ ദീർഘകാലം ഗുരുവിന്റെ വീട്ടിൽ കഴിഞ്ഞു. ഗുരുവൻ പഠിപ്പിച്ച വിദ്യ എന്താണെന്ന് എനിക്കു പറയൂ, ധൈര്യശാലിയായവനേ."
രുദ്ര ഉവാച- ഇതി പൃഷ്ടഃ സ്വപിത്രാ വൈ പ്രഹ്ലാദോ ജന്മവൈഷ്ണവഃ । പ്രാഹ ദൈത്യേശ്വരം പ്രീത്യാ വചനം കലുഷാപഹമ്
രുദ്രൻ പറഞ്ഞു: അങ്ങനെ അച്ഛൻ ചോദിച്ചപ്പോൾ, വൈഷ്ണവവംശത്തിൽ ജനിച്ച പ്രഹ്ലാദൻ, ദൈത്യാധിപനോടു സ്നേഹത്തോടെ, പാപം നീക്കുന്ന വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
പ്രഹ്ലാദ ഉവാച- യോ വൈ സര്വോപനിഷദാമര്ഥഃ പുരുഷ ഈശ്വരഃ । തം വൈ സര്വഗതം വിഷ്ണും നമസ്കൃത്വാ ബ്രവീമി തേ
പ്രഹ്ലാദൻ പറഞ്ഞു: "എല്ലാ ഉപനിഷത്തുകളുടെയും സാരമായ പരമപുരുഷൻ, ഈശ്വരൻ, ആ സർവ്വവ്യാപിയായ വിഷ്ണുവിനെ ഞാൻ വന്ദിച്ച്, നിന്നോടു പറയുന്നു."
രുദ്ര ഉവാച-। ഇതി വിഷ്ണുസ്തുതിം ശ്രുത്വാ ദൈത്യരാഡ് വിസ്മയാന്വിതഃ । ഉവാച തം ഗുരും രോഷാത്കിം ത്വയോക്തം മമാത്മജേ
രുദ്രൻ പറഞ്ഞു: ഈ വിഷ്ണുസ്തുതി കേട്ടപ്പോൾ, ദൈത്യരാജാവ് അത്ഭുതത്തോടെ, കോപത്തോടെ ഗുരുവിനോട് ചോദിച്ചു: "എന്തുകൊണ്ടാണ് നീ എന്റെ മകനോടു ഇത്തരത്തിലുള്ള വാക്കുകൾ പഠിപ്പിച്ചത്?"
മമാത്മജസ്യ ദുര്ബുദ്ധേ ഹരിസംസ്തവമീദൃശമ് । കിമര്ഥമുക്തവാന്ജാഡ്യമകാര്യ്യം ബ്രാഹ്മണോചിതമ്
"എന്റെ മകനോടു ഹരിയെ പുകഴ്ത്തുന്ന ഈ വാക്കുകൾ എന്തിനാണ് നീ പറഞ്ഞത്, മണ്ടനായവനേ? ഇത് ബ്രാഹ്മണന് യോജിച്ചതല്ല, അനാവശ്യവുമാണ്."
അശ്രാവ്യം മദമിത്രസ്യ സ്തവമേതം മമാഗ്രതഃ । ബാലേനാപികൃതംത്വേതത്ത്വത്പ്രസാദാദ്ദിവജാധമ
"എന്റെ ശത്രുവിനെ പുകഴ്ത്തുന്ന ഈ സ്തുതി എന്റെ മുന്നിൽ കേൾക്കാൻ പാടില്ല. ഒരു ബാലൻ ചെയ്താലും, അത് നിന്റെ സ്വാധീനത്താൽ തന്നെയാണ്, ദ്വിജന്മാരിൽ ഏറ്റവും താഴ്ന്നവനേ."
ഇത്യുക്ത്വാ പരിതോ വീക്ഷ്യ ദൈത്യരാട്ക്രോധമൂര്ച്ഛിതഃ । ഉവാച ദൈത്യമേകം തു ബംധയൈനം ദ്വിജാധമമ്
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ചുറ്റും നോക്കി, അസുരരാജാവ് കോപത്തിൽ മുങ്ങി ഒരു അസുരനോടു പറഞ്ഞു: "ഈ ബ്രാഹ്മണരിൽ ഏറ്റവും താഴ്ന്നവനേ പിടിച്ചു കെട്ടുക."
ഇതിരാജവചഃ ശ്രുത്വാ സ ബബംധ ഭൃഗോഃ സുതമ് । ബധ്യമാനം ഗുരും ദൃഷ്ട്വാ പ്രഹ്ലാദോ ബ്രാഹ്മണപ്രിയഃ । ഉവാച പിതരം താത ഇദം മേ നോക്തവാന്ഗുരുഃ
രാജാവിന്റെ ആജ്ഞ കേട്ടു, അവൻ ഭൃഗുവിന്റെ പുത്രനെ കെട്ടി. ഗുരുവിനെ ഇങ്ങനെ കെട്ടിയതുകണ്ട് ബ്രാഹ്മണന്മാരെ സ്നേഹിക്കുന്ന പ്രഹ്ലാദൻ അച്ഛനോടു പറഞ്ഞു: "അച്ഛാ, എന്റെ ഗുരു എനിക്കിതൊന്നും പഠിപ്പിച്ചിട്ടില്ല."
കൃപയാ ദേവദേവസ്യ ശിക്ഷിതോസ്മി ഹരേഃ പ്രഭോ । നാന്യോ ഗുരുര്മേ ഭവതി സ ഏവ പ്രേരകോ ഹരിഃ
ദേവദേവനായ ഹരിയെ കനിവോടെ ആരാധിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ പഠിച്ചിരിക്കുന്നു. ഹരിയല്ലാതെ മറ്റാരും എനിക്ക് ഗുരുവല്ല; ഹരിയേയാണ് എന്നെ നയിക്കുന്നത്.
ശ്രോതാ മംതാ തഥാ വക്താ ദ്രഷ്ടാ സര്വഗ ഈശ്വരഃ । ഹരിരേവാക്ഷയഃ കര്ത്താ നിയംതാ സര്വദേഹിനാമ് । തസ്മാദനാഗസോ വിപ്രോ മോക്തവ്യോഽയം ഗുരുഃ പ്രഭോ
അവൻ കേൾക്കുന്നവനും ചിന്തിക്കുന്നവനും സംസാരിക്കുന്നവനും കാണുന്നവനും എല്ലാം അറിയുന്ന ഈശ്വരനുമാണ്. ഹരിയേയാണ് എല്ലായ്പ്പോഴും നിലനില്ക്കുന്ന സ്രഷ്ടാവും എല്ലാ ജീവികളെയും നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും. അതുകൊണ്ട്, പ്രഭോ, ഈ ബ്രാഹ്മണൻ കുറ്റമില്ലാത്തവനാണ്; ഗുരുവിനെ വിടുവിക്കണം.
രുദ്ര ഉവാച- ഇതി പുത്രവചഃ ശ്രുത്വാ ഹിരണ്യകശിപുസ്തതഃ । തം ബ്രാഹ്മണം മോചയിത്വാ സ്വസുതം പ്രാഹ വിസ്മയാത്
രുദ്രൻ പറഞ്ഞു: മകന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം ഹിരണ്യകശിപു ആ ബ്രാഹ്മണനെ വിട്ടുവിട്ടു, അത്ഭുതത്തോടെ തന്റെ മകനോടു പറഞ്ഞു.
കിം വത്സ ത്വം ഭ്രമസ്യേവം മിഥ്യാവാക്യൈര്ദ്വിജന്മനഃ । കോ വിഷ്ണുഃ കിം തു തദ്രൂപം കുത്രാസൌ സംസ്ഥിതോ ഹരിഃ
"മകനേ, നീ എന്തുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ തെറ്റിദ്ധാരണയിൽ ആകുന്നു? ബ്രാഹ്മണന്റെ വായിൽ നിന്നു വ്യാജവാക്കുകൾ പറയുന്നതെന്തിന്? വിഷ്ണു ആരാണ്? അവന്റെ രൂപം എന്താണ്? ഹരി എവിടെയാണ്?"
അഹമേവേശ്വരോ ലോകേ ത്രൈലോക്യാധിപതിര്യതഃ । മാമേവാര്ച്ചയ ഗോവിംദം ത്യജ ശത്രും ദുരാസദമ്
"ലോകത്തിൽ ഞാൻ മാത്രമേ ഈശ്വരനുള്ളൂ, മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും അധിപൻ ഞാൻ തന്നെയാണ്. നീ എന്നെ ആരാധിക്കണം, ഗോവിന്ദനെ ഉപേക്ഷിക്കണം; ആ ശത്രുവിനെ വിട്ടുകളയണം."
അഥവാ ശംകരം ദേവം രുദ്രം ലോകഗുരും പ്രഭുമ് । അര്ച്ചയസ്വാസുരാധ്യക്ഷം സര്വൈശ്വര്യ്യപ്രദം ശിവമ്
"അല്ലെങ്കിൽ ശങ്കരനേയും, ലോകഗുരുവായ രുദ്രനേയും, അസുരാധ്യക്ഷനുമായ ശിവനേയും, എല്ലാ ഐശ്വര്യവും നൽകുന്നവനേയും ആരാധിക്കൂ."
ത്രിപുംഡ്രധാരണം കൃത്വാ ഭസ്മനാ ദൈത്യപൂജിതമ് । പൂജയിത്വാ മഹാദേവം പാശുപത്യോക്തമാര്ഗതഃ
അസുരന്മാർ ആരാധിക്കുന്നതുപോലെ ഭസ്മം കൊണ്ട് മൂന്നു വരയിടുകയും, പാശുപതൻ പഠിപ്പിച്ച മാർഗ്ഗപ്രകാരമുള്ള മഹാദേവനേ ആരാധിക്കുകയും ചെയ്യുക.
രുദ്ര ഉവാച- ഇതി ദൈത്യപതേര്വാക്യം ശ്രുത്വാ ദൈത്യപുരോഹിതാഃ
രുദ്രൻ പറഞ്ഞു: അങ്ങനെ അസുരാധിപന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ അസുരപുരോഹിതന്മാർ—
പുരോഹിതാ ഊചുഃ- ഏവമേവ മഹാഭാഗ കുരുഷ്വ വചനം പിതുഃ । ത്യജ ശത്രും കൈടഭാരിം പൂജയസ്വ ത്രിലോചനമ്
പുരോഹിതന്മാർ പറഞ്ഞു: "അതെ, മഹാഭാഗവ, അച്ഛന്റെ വാക്കുകൾ അനുസരിക്കണം. കൈടഭനെ സംഹരിച്ച ശത്രുവിനെ ഉപേക്ഷിച്ച് മൂന്നുകണ്ണുള്ളവനേ ആരാധിക്കണം."
രുദ്രാത്പരതരോ ദേവോ നാസ്തി സര്വപ്രദോ നൄണാമ് । പിതാ തവാപി തസ്യൈവ പ്രസാദാദീശ്വരോഽഭവത്
രുദ്രനേക്കാൾ ഉന്നതനായ ദൈവം ഇല്ല; മനുഷ്യർക്കു എല്ലാം നൽകുന്നവൻ അവൻ തന്നെയാണ്. നിന്റെ അച്ഛനും അവന്റെ കൃപയാൽ ഈശ്വരനായി.
രുദ്ര ഉവാച- ഇതി തേഷാം വചഃ ശ്രുത്വാ പ്രഹ്ലാദോ ജന്മവൈഷ്ണവം
രുദ്രൻ പറഞ്ഞു: അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, വൈഷ്ണവകുലത്തിൽ ജനിച്ച പ്രഹ്ലാദൻ—
പ്രഹ്ലാദ ഉവാച- അഹോ ഭഗവതഃ ശ്രേഷ്ഠാ യന്മായാ മോഹിതം ജഗത് । അഹോ വേദാംതവിദുഷഃ സര്വലോകേഷു പൂജിതാഃ
പ്രഹ്ലാദൻ പറഞ്ഞു: "അയ്യോ, ഭഗവാന്റെ മായയിൽ ലോകം മുഴുവൻ മോഹിതമായിരിക്കുന്നു! അയ്യോ, വേദാന്തം അറിയുന്നവർ എല്ലായിടത്തും ആദരിക്കപ്പെടുന്നു."
ബ്രാഹ്മണാ അപി ചാപല്യാദ്വദംത്യേവം മദാന്വിതാഃ । നാരായണഃ പരം ബ്രഹ്മ തത്വം നാരായണഃ പരമ്
ബ്രാഹ്മണന്മാരും ചിലപ്പോൾ അഹങ്കാരത്താലും ചഞ്ചലതയാലും ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്നു. നാരായണനേയാണ് പരബ്രഹ്മം; നാരായണനാണ് പരമതത്വം.
നാരായണഃ പരോ ധ്യാതാ ധ്യാനം നാരയണഃ പരമ് । ഗതിര്വിശ്വസ്യ ജഗതഃ ശാശ്വതം ശിവമച്യുതഃ
നാരായണനാണ് പരമമായ ധ്യാനവിഷയം; ധ്യാനവും നാരായണനാണ്. അവൻ ലോകത്തിന്റെയും സർവ്വവിശ്വത്തിന്റെയും ശാശ്വതമായ, ശുഭമായ, അച്യുതനായ ആശ്രയമാണ്.