യത്ര രംഭാ തിരസ്കാരകാരിണ്യഃ കമലാനനാഃ । ദൃശ്യംതേ സര്വഹര്മ്യേഷു ലലനാ ലീലയാന്വിതാഃ
അവിടെ, രംഭയും മറ്റ് കമലമുഖങ്ങളായ സ്ത്രീകളും, എല്ലായിടത്തും ഭവനങ്ങളിൽ ക്രീഡയോടു ചേർന്ന് കാണപ്പെടുന്നു; അവരുടെ സാന്നിധ്യം മറ്റുള്ളവരിൽ അസൂയ ഉണർത്തുന്നു.
യത്ര സ്വാചാരലലിതാഃ സര്വഭോഗൈകഭോഗിനഃ । ധനദാനുചരായദ്വത്തഥാ ലീലാസമന്വിതാഃ
അവിടെ, എല്ലാ സുഖങ്ങളിലും ലയിച്ച, സുന്ദരമായ പെരുമാറ്റമുള്ളവർ, ധനദന്റെ അനുചരന്മാരെപ്പോലെ, വിനോദങ്ങളിൽ മുഴുകി ജീവിക്കുന്നു.
യത്ര വീരാ ധനുര്ഹസ്താഃശരസംധാനകോവിദാഃ । കുര്വംതി തത്ര രാജാനം സുഹൃഷ്ടം സുമദാഭിധമ്
അവിടെ, വില്ലും അമ്പും കൈവശം വച്ച, അമ്പുകൾ കൂട്ടുന്നതിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള വീരന്മാർ, സുമദ എന്ന രാജാവിനെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നു.
ഏവംവിധം ദദര്ശാസൌ നഗരം ദൂരതഃ പ്രഭുഃ । പാര്ശ്വേ തസ്യ പുരശ്രേഷ്ഠമുദ്യാനം ശോഭയാന്വിതമ്
അങ്ങനെ, ആ പ്രഭു ദൂരത്ത് നിന്ന് ആ നഗരം കണ്ടു; അതിന്റെ അരികിൽ മനോഹരമായ ഉദ്യാനങ്ങൾ പ്രകാശിച്ചു നിന്നു.
പുന്നാഗൈര്നാഗചംപൈശ്ച തിലകൈര്ദേവദാരുഭിഃ । അശോകൈഃ പാടലൈശ്ചൂതൈര്മംദാരൈഃകോവിദാരകൈഃ
പുന്നാഗം, നാഗചമ്പകം, തിലകം, ദേവദാരു, അശോകം, പാടല, മാവു, മന്ദാരം, കോവിദാരക എന്നിവയാൽ ആ കാട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
ആമ്രജംബുകദംബൈശ്ച പ്രിയാലപനസൈസ്തഥാ । ശാലൈസ്താലൈസ്തമാലൈശ്ച മല്ലികാജാതിയൂഥിഭിഃ
മാവ്, ഞാവൽ, കടമ്പ, പ്രിയാലം, പ്ലാവ്, ശാല, താളം, തമാലം, മല്ലിക, ജാതി, യൂതി എന്നിങ്ങനെയുള്ളവയും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
നീപൈഃ കദംബൈര്ബകുലൈശ്ചംപകൈര്മദനാദിഭിഃ । ശോഭിതം സദദര്ശാഥശത്രുഘ്നഃപരവീരഹാ
നീപം, കടമ്പം, ബകുലം, ചമ്പകം, മദനം തുടങ്ങിയവകൊണ്ടും ആ സ്ഥലം ഭംഗിയായി കത്തിരുന്നു. അപ്പോൾ ശത്രുഘ്നൻ, ശത്രുക്കളുടെ ഭയം, അതിനെ കണ്ടു.
ഹയോഗതസ്തദ്വനമധ്യദേശേ । തമാലതാലാദി സുശോഭിതേ വൈ । യയൌ തതഃ പൃഷ്ഠത ഏവ വീരോ । ധനുര്ധരൈഃ സേവിതപാദപദ്മഃ
കുതിരയുടെ സഞ്ചാരത്തിൽ, തമാലവും താളവൃക്ഷങ്ങളും കൊണ്ട് മനോഹരമായ ആ കാട്ടിന്റെ നടുവിലൂടെ, ധനുര്ധാരികൾ അനുഗമിച്ചുകൊണ്ട് വീരൻ പിറകേ യാത്ര ചെയ്തു.
ദദര്ശ ത രചിതം ദേവായതനമദ്ഭുതമ് । ഇംദ്രനീലൈശ്ച വൈഡൂര്യൈസ്തഥാ മാരകതൈരപി
അവിടെ ദേവന്മാർക്കായി നിർമ്മിച്ച അത്ഭുതകരമായ ഒരു ക്ഷേത്രം, ഇന്ദ്രനീലവും വൈഡൂര്യവും മാരകതവും കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നതും, അവൻ കണ്ടു.
ശോഭിതം സുരസേവാര്ഹം കൈലാസപ്രസ്ഥസന്നിഭമ് । ജാതരൂപമയൈഃ സ്തംഭൈഃശോഭിതം സദ്മനാം വരമ്
ദേവന്മാർക്ക് അർഹമായ സേവനത്തിന് അനുയോജ്യവും, കൈലാസശിഖരത്തിനെപ്പോലെയുള്ളതും, പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള തൂണുകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായ അത്ഭുതമായ ഭവനം ആകുന്നു.
ദൃഷ്ട്വാതദ്രഘുനാഥസ്യ ഭ്രാതാ ദേവാലയം വരമ് । പപ്രച്ഛ സുമതിം സ്വീയം മംത്രിണം വദതാംവരമ്
രഘുനാഥന്റെ സഹോദരൻ ആ ശത്രുഘ്നൻ ആ ഉത്തമക്ഷേത്രം കണ്ടപ്പോൾ, തന്റെ ജ്ഞാനിയായ മന്ത്രിയോട് അവൻ ചോദിച്ചു.
ശത്രുഘ്ന ഉവാച। വദാമാത്യ വരേദം കിം കസ്യദേവസ്യ കേതനമ് । കാ ദേവതാ പൂജ്യതേഽത്ര കസ്യ ഹേതോഃ സ്ഥിതാനഘ
ശത്രുഘ്നൻ പറഞ്ഞു: ഉത്തമമന്ത്രിയേ, ഈ ക്ഷേത്രം ആരുടേതാണ്? ഇവിടെ ആരെയാണ് ആരാധിക്കുന്നത്? എന്ത് കാരണം കൊണ്ടാണ് ഇത് ഇവിടെ നിലകൊള്ളുന്നത്, പാപരഹിതനായവനേ?
ഏവമാകര്ണ്യ യഥാവദിഹസര്വശഃ
ഇങ്ങനെ അവന്റെ ചോദ്യം മുഴുവൻ കേട്ട ശേഷം—
കാമാക്ഷായാഃ പരം സ്ഥാനം വിദ്ധി വിശ്വൈകശര്മദമ് । യസ്യാ ദര്ശനമാത്രേണ സര്വസിദ്ധിഃ പ്രജാപതേ
ഇത് കാമാക്ഷിയുടെ പരമസ്ഥാനം ആണെന്ന് അറിഞ്ഞുകൊൾക; ലോകത്തിന് ഏകാന്തമായ സന്തോഷം നൽകുന്നവളാണ് അവൾ. അവളെ കാണുന്നവർക്കെല്ലാം എല്ലാ സിദ്ധികളും ലഭിക്കും, സൃഷ്ടികർത്താവേ.
ദേവാസുരാസ്തു യാം സ്തുത്വാ നത്വാ പ്രാപ്താഖിലാം ശ്രിയമ് । ധര്മാര്ഥകാമമോക്ഷാണാം ദാത്രീ ഭക്താനുകംപിനീ
ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും അവളെ സ്തുതിച്ച് നമസ്കരിച്ച് എല്ലാ ഐശ്വര്യവും നേടി; ധർമ്മം, സമ്പത്ത്, കാമം, മോക്ഷം എന്നിവ ഭക്തർക്കു നൽകുന്നവളും, ഭക്തജനങ്ങളോട് കരുണയുള്ളവളുമാണ് അവൾ.
യാചിതാ സുമദേനാത്രാഹിച്ഛത്രാ പതിനാ പുരാ । സ്ഥിതാ കരോതി സകലം ഭക്താനാം ദുഃഖഹാരിണീ
പണ്ടു അഹിച്ചത്രയുടെ രാജാവായ സുമദൻ അപേക്ഷിച്ചപ്പോൾ, അവൾ ഇവിടെ വന്നു നിലകൊണ്ടു; ഭക്തരുടെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുകയും അവരുടെ ദു:ഖങ്ങൾ അകറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു.
താം നമസ്കുരു ശത്രുഘ്ന സര്വവീര ശിരോമണേ । നത്വാശു സിദ്ധിം പ്രാപ്നോഷി സസുരാസുരദുര്ല്ലഭാമ്
ശത്രുഘ്നാ, വീരന്മാരിൽ മുത്തേ, അവളെ നമസ്കരിക്കൂ; നമസ്കരിച്ചാൽ ദേവന്മാർക്കും അസുരന്മാർക്കും പ്രാപ്തിയില്ലാത്ത സിദ്ധി നീ വേഗത്തിൽ നേടും.
ഇതി ശ്രുത്വാഥ തദ്വാക്യം ശത്രുഘ്നഃ ശത്രുതാപനഃ । പപ്രച്ഛ സകലാം വാര്താം ഭവാന്യാഃ പുരുഷര്ഷഭഃ
അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടശേഷം, ശത്രുഘ്നൻ, ശത്രുക്കളുടെ ശിക്ഷകൻ, പുരുഷശ്രേഷ്ഠൻ, ഭവാനിയുടെ മുഴുവൻ കഥയും ചോദിച്ചു.
ശത്രുഘ്ന ഉവാച। കോഽഹിച്ഛത്രാപതീ രാജാ സുമദഃ കിം തപഃ കൃതമ് । യേനേയം സര്വലോകാനാം മാതാ തുഷ്ടാത്ര സംസ്ഥിതാ
ശത്രുഘ്നൻ പറഞ്ഞു: അഹിച്ചത്രയുടെ രാജാവായ സുമദൻ ആരാണ്? അവൻ എന്ത് തപസ്സാണ് ചെയ്തതത് കൊണ്ട് ലോകമാതാവ് സന്തോഷിച്ചു ഇവിടെ വന്നു നിലകൊണ്ടത്?
വദ സര്വം മഹാമാത്യ നാനാര്ഥപരിബൃംഹിതമ് । യഥാവത്ത്വം ഹി ജാനാസി തസ്മാദ്വദ മഹാമതേ
മഹാമന്ത്രിയേ, എല്ലാം വിശദമായി പറയൂ; നീ അതെല്ലാം നന്നായി അറിയുന്നതുകൊണ്ട്, ദയവായി വിശദീകരിക്കൂ.
സുമതിരുവാച। ഹേമകൂടോ ഗിരിഃ പൂതഃ സര്വദേവോപശോഭിതഃ । തത്രാസ്തി തീര്ഥം വിമലമൃഷിവൃംദസുസേവിതമ്
സുമതി പറഞ്ഞു: എല്ലാ ദേവന്മാരാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട വിശുദ്ധമായ ഹേമകൂടപർവതം ഉണ്ട്; അവിടെ നിർമ്മലവും, മഹർഷിമാരാൽ സേവിക്കപ്പെടുന്ന തീർത്ഥവും ഉണ്ട്.
സുമദോ ഹി തപസ്തേപേ ഹതമാതൃപിതൃപ്രജഃ । അരിഭിഃ സര്വസാമംതൈര്ജഗാമ തപസേ ഹി തമ്
സുമദൻ അമ്മയെയും അച്ഛനെയും മക്കളെയും നഷ്ടപ്പെട്ടവനായി, എല്ലാ ശത്രുക്കളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട്, ആ സ്ഥലത്ത് പോയി കഠിനമായ തപസ്സു ചെയ്തു.
വര്ഷാണി ത്രീണി സപദാ ത്വേകേന മനസാ സ്മരന് । ജഗതാം മാതരം ദധ്യൌ നാസാഗ്രസ്തിമിതേക്ഷണഃ
മൂന്നു വർഷവും പാദം കൂടി, മനസ്സിൽ ഒരു ചലനവും കൂടാതെ, ലോകങ്ങളുടെ മാതാവിനെ ഓർത്ത്, മൂക്കിന്റെ അഗ്രത്തിൽ ദൃഷ്ടി ഉറപ്പിച്ച് ധ്യാനം ചെയ്തു.
വര്ഷാണി ത്രീണി ശുഷ്കാണാം പര്ണാനാം ഭക്ഷണം ചരന് । ചകാര പരമുഗ്രം സ തപഃ പരമദുശ്ചരമ്
മൂന്നു വർഷം, ഉണക്കിയ ഇലകൾ മാത്രം ഭക്ഷിച്ച്, അത്യന്തം കഠിനവും ദുർസാധ്യവുമായ തപസ്സ് ആൾ ചെയ്തു.
അബ്ദാനി ത്രീണി സലിലേ ശീതകാലേ മമജ്ജ സഃ । ഗ്രീഷ്മേ ചചാര പംചാഗ്നീന്പ്രാവൃട്സു ജലദോന്മുഖഃ
മൂന്നു വർഷം, ശീതകാലത്ത് വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങി ഇരുന്നു; വേനലിൽ അഞ്ചു അഗ്നികളിൽ തപസ്സും, മഴക്കാലത്ത് മേഘങ്ങളെ നേരിട്ടുനിന്നും ചെയ്തു.
ത്രീണി വര്ഷാണി പവനം സംരുധ്യ സ്വാംതഗോചരമ് । ഭവാനീം സംസ്മരന്ധീരോ ന ച കിംചന പശ്യതി
മൂന്നു വർഷം, ശ്വാസം ഉള്ളിൽ അടക്കി, ഭവാനിയെ ഓർത്ത്, മറ്റൊന്നും കാണാതെ ഉറച്ച മനസ്സോടെ ഇരുന്നു.
വര്ഷേ തു ദ്വാദശേഽതീതേ ദൃഷ്ട്വൈതത്പരമം തപഃ । വിഭാവ്യ മനസാതീവ ശക്രഃ പസ്പര്ധ തം ഭയാത്
പന്ത്രണ്ടാം വർഷം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, ഈ പരമമായ തപസ്സു കണ്ടു, മനസ്സിൽ ആലോചിച്ച് ഇന്ദ്രൻ ഭയപ്പെട്ടു, അവനോടൊപ്പം മത്സരിക്കാൻ തീരുമാനിച്ചു.
ആദിദേശ സകാമം തു പരിവാരപരീവൃതമ് । അപ്സരോഭിഃ സുസംയുക്തം ബ്രഹ്മേംദ്രാദിജയോദ്യതമ്
അവൻ, ആഗ്രഹത്തോടെ, അനുചരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, മനോഹരമായ അപ്സരസുകളോടും, ബ്രഹ്മാവിനെയും ഇന്ദ്രനെയും ജയിക്കാൻ തയ്യാറായവരോടും ചേർന്ന്, കാമനെ ആജ്ഞാപിച്ചു.
ഗച്ഛ കാമസഖേ മഹ്യം പ്രിയമാചര മോഹന । സുമദസ്യ തപോവിഘ്നം സമാചര യഥാ ഭവേത്
പോവാ കാമന്റെ സുഹൃത്തെ, എനിക്ക് ഇഷ്ടമായതും മോഹിപ്പിക്കുന്നതും ചെയ്യുക; സുമദന്റെ തപസ്സിന് തടസ്സം സൃഷ്ടിച്ച് അത് ഭംഗം വരുത്തണം.
ഇതി ശ്രുത്വാ മഹദ്വാക്യം തുരാസാഹഃ സ്വയംപ്രഭുഃ । ഉവാച വിശ്വവിജയേ പ്രൌഢഗര്വോ രഘൂദ്വഹ
ഇങ്ങനെ മഹത്തായ ആജ്ഞ കേട്ടു, തുരാസാഹൻ, സ്വയംപ്രഭുവായവൻ, സർവ്വവിജയത്തിൽ അഭിമാനത്തോടെ, രഘുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനേ, ഉത്തരം പറഞ്ഞു.