പുനശ്ച ഹയമേധാദി കാര്യമാരഭ്യ പാവനമ് । യശോ വിതന്വന്ഭുവനേ ലോകാന്രാമോഽവിതാ ഭയാത്
വീണ്ടും, ഹയമേധയാഗം പോലുള്ള വിശുദ്ധമായ കര്മ്മങ്ങൾ ആരംഭിച്ച്, രാമൻ തന്റെ കീർത്തി ലോകമാകെ വ്യാപിപ്പിച്ചു, ജനങ്ങളെ ഭയത്തിൽ നിന്ന് രക്ഷിച്ചു.
തേഭ്യസ്തുഷ്ടോ ദദൌ ഹാരാന്രത്നാനി വിവിധാനി ച । മഹാധനാനി വാസാംസി ശത്രുഘ്നഃ പ്രവരോ മഹാന്
അവരിൽ സന്തോഷംകൊണ്ടു, മഹാനായ ശത്രുഘ്നൻ അവർക്കു ഹാരങ്ങൾ, വിവിധ രത്നങ്ങൾ, വലിയ സമ്പത്ത്, വസ്ത്രങ്ങൾ എന്നിവ നൽകി.
സുമതിര്നാമ തേജസ്വീ സര്വവിദ്യാവിശാരദഃ । രഘുനാഥസ്യ സചിവഃ ശത്രുഘ്നാനുചരോ വരഃ
സുമതി എന്ന തേജസ്സുള്ളവൻ, എല്ലാ വിദ്യകളിലും പ്രാവീണ്യം നേടിയവൻ, രഘുനാഥന്റെ മന്ത്രിയും ശത്രുഘ്നന്റെ വിശിഷ്ട അനുചരനുമായിരുന്നു.
യയൌ തേന മഹാവീരോ ഗ്രാമാഞ്ജനപദാന്ബഹൂന് । രഘുനാഥപ്രതാപേന ന കോപി ഹൃതവാന്ഹയമ്
അവനോടൊപ്പം മഹാവീരൻ അനേകം ഗ്രാമങ്ങളും ദേശങ്ങളും സന്ദർശിച്ചു; രഘുനാഥന്റെ മഹത്വം കൊണ്ടു ആരും കുതിരയെ പിടിച്ചില്ല.
ദേശാധിപായേ ബഹവോ മഹാബലപരാക്രമാഃ । ഹസ്ത്യശ്വരഥപാദാത ചതുരംഗസമന്വിതാഃ
അനേകം ദേശാധിപതികൾ, വലിയ ശക്തിയും ധൈര്യവും ഉള്ളവർ, ആന, കുതിര, രഥം, കാൽസേന എന്നിവയാൽ സമ്പന്നമായ നാലുഭാഗം സേനയുമായി കൂടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
സംപദോ ബഹുശോ നീത്വാ മുക്താമാണിക്യസംയുതാഃ । ശത്രുഘ്നം ഹയരക്ഷാര്ഥമാഗതം പ്രണതാ മുഹുഃ
മുത്തുകളും മണിക്കരകളും ചേർന്ന ധനസമ്പത്ത് കൊണ്ടുവന്ന്, അവർ കുതിരയെ കാത്തിരിക്കാൻ വന്ന ശത്രുഘ്നനോട് വീണ്ടും വീണ്ടും വന്ദിച്ചു.
ഇദം രാജ്യം ധനം സര്വം സപുത്രപശുബാംധവമ് । രാമചംദ്രസ്യ സര്വം ഹി ന മദീയം രഘൂദ്വഹ
ഈ രാജ്യം, ഈ സമ്പത്ത്, മക്കളും പശുക്കളും ബന്ധുക്കളുമൊക്കെ രാമചന്ദ്രന്റേതാണ്; എനിക്ക് ഒന്നുമില്ല, രഘുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠാ.
ഏവം തദുക്തമാകര്ണ്യ ശത്രുഘ്നഃ പരവീരഹാ । ആജ്ഞാം സ്വാം തത്ര സംജ്ഞാപ്യ യയൌ തൈഃ സഹിതഃ പഥി
അങ്ങനെ അവർ പറഞ്ഞത് കേട്ടശേഷം, ശത്രുഘ്നൻ ശത്രുവീരന്മാരെ സംഹരിക്കുന്നവൻ, അവിടെയെ തന്റെ കല്പന അറിയിച്ചു, അവരോടൊപ്പം വഴിയിലൂടെ മുന്നോട്ട് പോയി.
ഏവം ക്രമേണ സംപ്രാപ്തഃ ശത്രുഘ്നോ ഹയസംയുതഃ । അഹിച്ഛത്രാം പുരീം ബ്രഹ്മന്നാനാജനസമാകുലാമ്
ഇങ്ങനെ ക്രമമായി, ശത്രുഘ്നൻ കുതിരയുമായി അഹിച്ചത്ര എന്ന നഗരത്തിലെത്തിയപ്പോൾ, അവിടം അനേകം ജനങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു.
ബ്രഹ്മദ്വിജസമാകീര്ണാം നാനാരത്നവിഭൂഷിതാമ് । സൌവര്ണൈഃ സ്ഫാടികൈര്ഹര്മ്യൈര്ഗോപുരൈഃ സമലംകൃതാമ്
ബ്രാഹ്മണന്മാരും ദ്വിജന്മാരും നിറഞ്ഞ, വിവിധ രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട, പൊന്നും സ്ഫടികവുംകൊണ്ടുള്ള ഭവനങ്ങളും ഗോപുരങ്ങളും കൊണ്ട് ഭംഗിയാർന്ന നഗരം അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
യത്ര രംഭാ തിരസ്കാരകാരിണ്യഃ കമലാനനാഃ । ദൃശ്യംതേ സര്വഹര്മ്യേഷു ലലനാ ലീലയാന്വിതാഃ
അവിടെ, രംഭയും മറ്റ് കമലമുഖങ്ങളായ സ്ത്രീകളും, എല്ലായിടത്തും ഭവനങ്ങളിൽ ക്രീഡയോടു ചേർന്ന് കാണപ്പെടുന്നു; അവരുടെ സാന്നിധ്യം മറ്റുള്ളവരിൽ അസൂയ ഉണർത്തുന്നു.
യത്ര സ്വാചാരലലിതാഃ സര്വഭോഗൈകഭോഗിനഃ । ധനദാനുചരായദ്വത്തഥാ ലീലാസമന്വിതാഃ
അവിടെ, എല്ലാ സുഖങ്ങളിലും ലയിച്ച, സുന്ദരമായ പെരുമാറ്റമുള്ളവർ, ധനദന്റെ അനുചരന്മാരെപ്പോലെ, വിനോദങ്ങളിൽ മുഴുകി ജീവിക്കുന്നു.
യത്ര വീരാ ധനുര്ഹസ്താഃശരസംധാനകോവിദാഃ । കുര്വംതി തത്ര രാജാനം സുഹൃഷ്ടം സുമദാഭിധമ്
അവിടെ, വില്ലും അമ്പും കൈവശം വച്ച, അമ്പുകൾ കൂട്ടുന്നതിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള വീരന്മാർ, സുമദ എന്ന രാജാവിനെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നു.
ഏവംവിധം ദദര്ശാസൌ നഗരം ദൂരതഃ പ്രഭുഃ । പാര്ശ്വേ തസ്യ പുരശ്രേഷ്ഠമുദ്യാനം ശോഭയാന്വിതമ്
അങ്ങനെ, ആ പ്രഭു ദൂരത്ത് നിന്ന് ആ നഗരം കണ്ടു; അതിന്റെ അരികിൽ മനോഹരമായ ഉദ്യാനങ്ങൾ പ്രകാശിച്ചു നിന്നു.
പുന്നാഗൈര്നാഗചംപൈശ്ച തിലകൈര്ദേവദാരുഭിഃ । അശോകൈഃ പാടലൈശ്ചൂതൈര്മംദാരൈഃകോവിദാരകൈഃ
പുന്നാഗം, നാഗചമ്പകം, തിലകം, ദേവദാരു, അശോകം, പാടല, മാവു, മന്ദാരം, കോവിദാരക എന്നിവയാൽ ആ കാട് അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു.
ആമ്രജംബുകദംബൈശ്ച പ്രിയാലപനസൈസ്തഥാ । ശാലൈസ്താലൈസ്തമാലൈശ്ച മല്ലികാജാതിയൂഥിഭിഃ
മാവ്, ഞാവൽ, കടമ്പ, പ്രിയാലം, പ്ലാവ്, ശാല, താളം, തമാലം, മല്ലിക, ജാതി, യൂതി എന്നിങ്ങനെയുള്ളവയും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
നീപൈഃ കദംബൈര്ബകുലൈശ്ചംപകൈര്മദനാദിഭിഃ । ശോഭിതം സദദര്ശാഥശത്രുഘ്നഃപരവീരഹാ
നീപം, കടമ്പം, ബകുലം, ചമ്പകം, മദനം തുടങ്ങിയവകൊണ്ടും ആ സ്ഥലം ഭംഗിയായി കത്തിരുന്നു. അപ്പോൾ ശത്രുഘ്നൻ, ശത്രുക്കളുടെ ഭയം, അതിനെ കണ്ടു.
ഹയോഗതസ്തദ്വനമധ്യദേശേ । തമാലതാലാദി സുശോഭിതേ വൈ । യയൌ തതഃ പൃഷ്ഠത ഏവ വീരോ । ധനുര്ധരൈഃ സേവിതപാദപദ്മഃ
കുതിരയുടെ സഞ്ചാരത്തിൽ, തമാലവും താളവൃക്ഷങ്ങളും കൊണ്ട് മനോഹരമായ ആ കാട്ടിന്റെ നടുവിലൂടെ, ധനുര്ധാരികൾ അനുഗമിച്ചുകൊണ്ട് വീരൻ പിറകേ യാത്ര ചെയ്തു.
ദദര്ശ ത രചിതം ദേവായതനമദ്ഭുതമ് । ഇംദ്രനീലൈശ്ച വൈഡൂര്യൈസ്തഥാ മാരകതൈരപി
അവിടെ ദേവന്മാർക്കായി നിർമ്മിച്ച അത്ഭുതകരമായ ഒരു ക്ഷേത്രം, ഇന്ദ്രനീലവും വൈഡൂര്യവും മാരകതവും കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്നതും, അവൻ കണ്ടു.
ശോഭിതം സുരസേവാര്ഹം കൈലാസപ്രസ്ഥസന്നിഭമ് । ജാതരൂപമയൈഃ സ്തംഭൈഃശോഭിതം സദ്മനാം വരമ്
ദേവന്മാർക്ക് അർഹമായ സേവനത്തിന് അനുയോജ്യവും, കൈലാസശിഖരത്തിനെപ്പോലെയുള്ളതും, പൊന്നുകൊണ്ടുള്ള തൂണുകളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടതുമായ അത്ഭുതമായ ഭവനം ആകുന്നു.
ദൃഷ്ട്വാതദ്രഘുനാഥസ്യ ഭ്രാതാ ദേവാലയം വരമ് । പപ്രച്ഛ സുമതിം സ്വീയം മംത്രിണം വദതാംവരമ്
രഘുനാഥന്റെ സഹോദരൻ ആ ശത്രുഘ്നൻ ആ ഉത്തമക്ഷേത്രം കണ്ടപ്പോൾ, തന്റെ ജ്ഞാനിയായ മന്ത്രിയോട് അവൻ ചോദിച്ചു.
ശത്രുഘ്ന ഉവാച। വദാമാത്യ വരേദം കിം കസ്യദേവസ്യ കേതനമ് । കാ ദേവതാ പൂജ്യതേഽത്ര കസ്യ ഹേതോഃ സ്ഥിതാനഘ
ശത്രുഘ്നൻ പറഞ്ഞു: ഉത്തമമന്ത്രിയേ, ഈ ക്ഷേത്രം ആരുടേതാണ്? ഇവിടെ ആരെയാണ് ആരാധിക്കുന്നത്? എന്ത് കാരണം കൊണ്ടാണ് ഇത് ഇവിടെ നിലകൊള്ളുന്നത്, പാപരഹിതനായവനേ?
ഏവമാകര്ണ്യ യഥാവദിഹസര്വശഃ
ഇങ്ങനെ അവന്റെ ചോദ്യം മുഴുവൻ കേട്ട ശേഷം—
കാമാക്ഷായാഃ പരം സ്ഥാനം വിദ്ധി വിശ്വൈകശര്മദമ് । യസ്യാ ദര്ശനമാത്രേണ സര്വസിദ്ധിഃ പ്രജാപതേ
ഇത് കാമാക്ഷിയുടെ പരമസ്ഥാനം ആണെന്ന് അറിഞ്ഞുകൊൾക; ലോകത്തിന് ഏകാന്തമായ സന്തോഷം നൽകുന്നവളാണ് അവൾ. അവളെ കാണുന്നവർക്കെല്ലാം എല്ലാ സിദ്ധികളും ലഭിക്കും, സൃഷ്ടികർത്താവേ.
ദേവാസുരാസ്തു യാം സ്തുത്വാ നത്വാ പ്രാപ്താഖിലാം ശ്രിയമ് । ധര്മാര്ഥകാമമോക്ഷാണാം ദാത്രീ ഭക്താനുകംപിനീ
ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും അവളെ സ്തുതിച്ച് നമസ്കരിച്ച് എല്ലാ ഐശ്വര്യവും നേടി; ധർമ്മം, സമ്പത്ത്, കാമം, മോക്ഷം എന്നിവ ഭക്തർക്കു നൽകുന്നവളും, ഭക്തജനങ്ങളോട് കരുണയുള്ളവളുമാണ് അവൾ.
യാചിതാ സുമദേനാത്രാഹിച്ഛത്രാ പതിനാ പുരാ । സ്ഥിതാ കരോതി സകലം ഭക്താനാം ദുഃഖഹാരിണീ
പണ്ടു അഹിച്ചത്രയുടെ രാജാവായ സുമദൻ അപേക്ഷിച്ചപ്പോൾ, അവൾ ഇവിടെ വന്നു നിലകൊണ്ടു; ഭക്തരുടെ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റുകയും അവരുടെ ദു:ഖങ്ങൾ അകറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു.
താം നമസ്കുരു ശത്രുഘ്ന സര്വവീര ശിരോമണേ । നത്വാശു സിദ്ധിം പ്രാപ്നോഷി സസുരാസുരദുര്ല്ലഭാമ്
ശത്രുഘ്നാ, വീരന്മാരിൽ മുത്തേ, അവളെ നമസ്കരിക്കൂ; നമസ്കരിച്ചാൽ ദേവന്മാർക്കും അസുരന്മാർക്കും പ്രാപ്തിയില്ലാത്ത സിദ്ധി നീ വേഗത്തിൽ നേടും.
ഇതി ശ്രുത്വാഥ തദ്വാക്യം ശത്രുഘ്നഃ ശത്രുതാപനഃ । പപ്രച്ഛ സകലാം വാര്താം ഭവാന്യാഃ പുരുഷര്ഷഭഃ
അവരുടെ വാക്കുകൾ കേട്ടശേഷം, ശത്രുഘ്നൻ, ശത്രുക്കളുടെ ശിക്ഷകൻ, പുരുഷശ്രേഷ്ഠൻ, ഭവാനിയുടെ മുഴുവൻ കഥയും ചോദിച്ചു.
ശത്രുഘ്ന ഉവാച। കോഽഹിച്ഛത്രാപതീ രാജാ സുമദഃ കിം തപഃ കൃതമ് । യേനേയം സര്വലോകാനാം മാതാ തുഷ്ടാത്ര സംസ്ഥിതാ
ശത്രുഘ്നൻ പറഞ്ഞു: അഹിച്ചത്രയുടെ രാജാവായ സുമദൻ ആരാണ്? അവൻ എന്ത് തപസ്സാണ് ചെയ്തതത് കൊണ്ട് ലോകമാതാവ് സന്തോഷിച്ചു ഇവിടെ വന്നു നിലകൊണ്ടത്?
വദ സര്വം മഹാമാത്യ നാനാര്ഥപരിബൃംഹിതമ് । യഥാവത്ത്വം ഹി ജാനാസി തസ്മാദ്വദ മഹാമതേ
മഹാമന്ത്രിയേ, എല്ലാം വിശദമായി പറയൂ; നീ അതെല്ലാം നന്നായി അറിയുന്നതുകൊണ്ട്, ദയവായി വിശദീകരിക്കൂ.