ഇത്യുക്തവംതം തം രാമഃ പ്രത്യുവാച ഹസന്നിവ । മേഘഗംഭീരയാ വാചാ സര്വവാക്യവിശാരദഃ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതിനു ശേഷം, എല്ലാ വാക്കുകളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ള രാമൻ, മേഘംപോലുള്ള ഗംഭീരമായ ശബ്ദത്തിൽ, പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
ശൃണ്വംതു യോഗിനഃ ശാംതാഃ സമദുഃഖസുഖാഃ പുനഃ । ജാനംത്യപാരസംസാരനിസ്താരതരണാദികമ്
ശാന്തരായ യോഗികൾ, സുഖദുഃഖങ്ങളിൽ സമത്വം പുലർത്തുന്നവർ, വീണ്ടും കേൾക്കട്ടെ; അവർ അപ്പാരമായ സംസാരസമുദ്രം കടക്കാനുള്ള മാർഗങ്ങൾ അറിയുന്നവരാണ്.
യേ ശൂരാഃ സമഹേഷ്വാസാഃ സര്വശസ്ത്രാസ്ത്രകോവിദാഃ । തേ ച ജാനംതി യുദ്ധസ്യ വാര്ത്താം ന തു ഭവാദൃശാഃ
ശൂരന്മാർ, വലിയ വില്ലാളികൾ, എല്ലാ ആയുധങ്ങളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ—അവരേ യുദ്ധത്തിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യം അറിയുന്നത്; നിങ്ങളെപ്പോലുള്ളവർക്ക് അതറിയില്ല.
പരോപതാപിനോ യേ വൈ യേ ചോത്പഥവിസാരിണഃ । തേ ഹംതവ്യാ നൃപൈഃ സര്വൈഃ സര്വലോകഹിതൈഷിഭിഃ
മറ്റുള്ളവരെ പീഡിപ്പിക്കുന്നവരും, തെറ്റായ വഴിയിൽ പോകുന്നവരും—അവരെ എല്ലാ രാജാക്കളും ലോകക്ഷേമം ആഗ്രഹിക്കുന്നവരും കൊല്ലണം.
ഇത്യുക്തമാകര്ണ്യ സഭാസദസ്തേ സര്വേ സ്മിതം ചക്രുരരിംദമസ്യ । കുംഭോദ്ഭവഃ പൂജിതമേനമശ്വം വിമോചയാമാസ സുശോഭിതം ഹി
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞത് കേട്ടപ്പോൾ, സഭയിലെ എല്ലാവരും ശത്രുക്കളെ ജയിച്ചവനോടു പുഞ്ചിരിച്ചു. സമുദ്രത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവൻ, ആ കുതിരയെ ആദരപൂർവ്വം പൂജിച്ച്, അതിനെ മോചിപ്പിച്ചു; അതു വളരെ മനോഹരമായിരുന്നു.
ഇമം മംത്രം സമുച്ചാര്യ വസിഷ്ഠഃ കലശോദ്ഭവഃ । കരാഗ്രേണ സ്പൃശന്നശ്വം മുമോച ജയകാംക്ഷയാ
ഈ മന്ത്രം ഉച്ചരിച്ച്, കലശത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച വസിഷ്ഠൻ, കൈകൊണ്ട് കുതിരയെ തൊട്ടി, വിജയാശയത്തോടെ അതിനെ വിടുതൽ നൽകി.
വാജിന്ഗച്ഛ യഥാലീലം സര്വത്ര ധരണീതലേ । യാഗാര്ഥേ മോചിതോ യേന പുനരാഗച്ഛ സത്വരഃ
"കുതിരേ, നീ ഇഷ്ടമുള്ളപോലെ ഭൂമിയിൽ എല്ലായിടത്തും പോകുക; യാഗത്തിനായി നിന്നെ മോചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു—നിന്നെ വിട്ടയച്ചവനോടു വേഗത്തിൽ തിരിച്ചു വരിക."
അശ്വസ്തു മോചിതഃ സര്വൈര്ഭടൈഃ ശസ്ത്രാസ്ത്രകോവിദൈഃ । പരീതഃ പ്രയയൌ പ്രാചീം ദിശം വായുജവാന്വിതഃ
ആയുധങ്ങളിലുമുള്ള യോദ്ധാക്കളൊക്കെ കുതിരയെ മോചിപ്പിച്ചു; അവരെ ചുറ്റിപ്പറ്റി കുതിര, കാറ്റുപോലുള്ള വേഗത്തിൽ കിഴക്കേ ദിക്കിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
പ്രചചാര ബലം സര്വം കംപയദ്ധരണീതലമ് । ശേഷോഽപി കിംചിന്ന തയാ ഫണയാ ധൃതവാന്ഭുവമ്
സൈന്യം മുഴുവൻ മുന്നേറുമ്പോൾ ഭൂമി നടുങ്ങി; അപ്പോൾ ശേഷനും തന്റെ ഫണയാൽ ഭൂമിയെ പിടിച്ചിരുന്നില്ല.
ദിശഃ പ്രസേദുഃ പരിതഃ ക്ഷ്മാതലം ശോഭയാന്വിതമ് । വായവസ്തം തു ശത്രുഘ്നം പൃഷ്ഠതോ മംദഗാമിനഃ
ചുറ്റും ദിക്കുകൾ തെളിഞ്ഞു, ഭൂമിയുടെ മേൽഭാഗം അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടു; ശത്രുഘ്നൻ മന്ദഗതിയിൽ മുന്നോട്ട് പോകുമ്പോൾ, കാറ്റുകൾ അവന്റെ പിന്നാലെ നീങ്ങി.
ശത്രുഘ്നസ്യ പ്രയാണായാഭ്യുദ്യ തസ്യ ഭുജോഽസ്ഫുരത് । ദക്ഷിണഃ ശുഭമാശംസീ ജയായ ച ബഭൂവ ഹ
ശത്രുഘ്നൻ യാത്രയ്ക്ക് പുറപ്പെടുമ്പോൾ, അവന്റെ വലതുകൈ ഇളകി. അതു വിജയത്തിനും നല്ല ഭാഗ്യത്തിനും സൂചനയായി.
പുഷ്കലഃ സ്വഗൃഹം രമ്യം പ്രവിവേശ സമൃദ്ധിമത് । വിതര്ദിഭിര്വലക്ഷാഭിഃ ശോഭിതം രത്നവേദികമ്
പുഷ്കലൻ തന്റെ സമൃദ്ധിയുള്ള മനോഹരമായ വീട്ടിൽ കടന്നു. അങ്ങ് പല തറവാടുകളും രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നുവു, രത്നവേദികൾ പ്രകാശിച്ചു നിന്നു.
തത്രാപശ്യന്നിജാം ഭാര്യാം പതിവ്രതപരായണാമ് । കിംചിത്സ്വദര്ശനാദ്ധൃഷ്ടാം ഭര്തൃദര്ശനലാലസാമ്
അവിടെ അവൻ തന്റെ ഭാര്യയെ കണ്ടു. ഭർത്താവിനോടു വിശുദ്ധമായ ഭക്തിയുള്ളവളായിരുന്നു അവൾ. ഭർത്താവിനെ കണ്ട സന്തോഷത്തിൽ അല്പം ധൈര്യത്തോടെ, ഭർത്താവിന്റെ ദർശനത്തിനായി ആകാംക്ഷയോടെ അവൾ നിന്നു.
മുഖാരവിംദേന ച നാഗവല്ലീദലം സുകര്പൂരയുതം ച ചര്വതീ । നാസാഫലം തോയഭവം മഹാധനം ബാഹ്വോര്മൃണാലീസദൃശോഃ സുകംകണേ
പൂവുപോലെയുള്ള മുഖം, നല്ല കർപ്പൂരം ചേർത്ത പാനവീൽ ചവച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. മൂക്കിൽ വെള്ളത്തിൽ നിന്നുള്ള വിലയേറിയ രത്നം, കൈകളിൽ താമരത്തണ്ട് പോലെയുള്ള മനോഹരമായ കങ്കണങ്ങൾ.
കുചൌ തു മാലൂരഫലോപമൌ വരൌ നിതംബബിംബം വരനീവി ശോഭിതമ് । പാദൌ തുലാകോടിധരൌ സുകോമലൌ ദധത്യഹോ ഏക്ഷത സത്പതിം സ്വകമ്
അവളുടെ മുലകൾ പക്വമായ ബില്വഫലങ്ങൾ പോലെ മനോഹരമായിരുന്നു. അരയിൽ നല്ല കെട്ട്, കാലുകളിൽ തൂക്കത്തിന്റെ അറ്റംപോലെയുള്ള മൃദുലതയും മനോഹരമായ പാദസരങ്ങളും. അങ്ങനെ അവൾ തന്റെ ഭർത്താവിനെ നോക്കി നിന്നു.
പരിരഭ്യ പ്രിയാം ധീരോ ഗദ്ഗദസ്വരഭാഷിണീമ് । തദുരോജപരീരംഭനിര്ഭരീകൃതദേഹകാമ്
ധൈര്യശാലിയായ അവൻ പ്രിയതമയെ അണച്ചു. അവൾ വികാരഭരിതമായ സ്വരത്തിൽ സംസാരിച്ചു. അവളെ നെഞ്ചോടു ചേർത്ത് അവന്റെ ശരീരം നിറഞ്ഞു.
ഉവാച ഭദ്രേ ഗച്ഛാമി ശത്രുഘ്നപൃഷ്ഠരക്ഷകഃ । രാമാജ്ഞയാ യാജ്ഞമശ്വം പാലയന്രഥസംയുതഃ
അവൻ പറഞ്ഞു: 'പ്രിയേ, ഞാൻ ശത്രുഘ്നന്റെ പുറകിൽ കാവൽനായി പോകുന്നു. രാമന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം, അശ്വമെധയാഗത്തിനുള്ള കുതിരയെ കാവൽ ചെയ്യാൻ, രഥങ്ങളോടൊപ്പം പോകുന്നു.'
ത്വയാ മേ മാതരഃ പൂജ്യാഃ പാദസംവാഹനാദിമിഃ । തദുച്ഛിഷ്ടം ഹി ഭുംജാനാ തത്കര്മകരണാദരാ
'നീ എന്റെ അമ്മമാരെ ആദരപൂർവ്വം സേവിക്കണം. അവരുടെ കാലുകൾ മസാജ് ചെയ്യുക പോലുള്ള കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യണം. അവർ കഴിച്ച ശേഷമുള്ള ഭക്ഷണം മാത്രം നീ കഴിക്കണം. ഈ കർമ്മങ്ങൾ ശ്രദ്ധയോടെ നിർവഹിക്കണം.'
സര്വാഃ പതിവ്രതാ നാര്യോ ലോപാമുദ്രാദികാഃ ശുഭാഃ । നാവമാന്യാസ്ത്വയാ ഭീരു സ്വതപോബലശോഭിതാഃ
'ലോപാമുദ്രയെയും മറ്റു ഭർത്താവിനോടു ഭക്തിയുള്ള എല്ലാ സ്ത്രീകളെയും നീ ആദരിക്കണം, ഭയങ്കരിയായവളേ. അവർ സ്വന്തം തപസ്സിന്റെ ശക്തിയിൽ പ്രകാശിക്കുന്നവരാണ്.'
ശേഷ ഉവാച। ഇത്യുക്തവംതം സ്വപതിം വീക്ഷ്യ പ്രേമ്ണാ സുനിര്ഭരമ് । പ്രത്യുവാച ഹസംതീവ കിംചിദ്ഗദ്ഗദഭാഷിണീ
ശേഷൻ പറഞ്ഞു: ഭർത്താവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതുകണ്ട്, അവൾ ആഴമായ സ്നേഹത്തോടെ, അല്പം പുഞ്ചിരിയോടെ, ഒപ്പം വാക്കുകൾ അല്പം വിറയലോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു.
നാഥ തേ വിജയോഭൂയാത്സര്വത്ര രണമംഡലേ । ശത്രുഘ്നാജ്ഞാ പ്രകര്തവ്യാ ഹയരക്ഷാ യഥാ ഭവേത്
'നാഥാ, നീ യുദ്ധഭൂമിയിലെങ്ങും വിജയിക്കട്ടെ. ശത്രുഘ്നന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം കുതിരയെ കാവൽ ചെയ്യണം.'
സ്മരണീയാ ഹി സര്വത്ര സേവികാ ത്വത്പദാനുഗാ । കദാപി മാനസം നാഥ ത്വത്തോ നാന്യത്ര ഗച്ഛതി
'ഞാൻ എപ്പോഴും ഓർക്കേണ്ടിയിരിക്കുന്ന ദാസിയാണ്, നിന്റെ പാദങ്ങളെ അനുഗമിക്കുന്നവൾ. എന്റെ മനസ്സ്, നാഥാ, നിന്നിൽ നിന്ന് മറ്റൊരിടത്തേക്ക് ഒരിക്കലും പോകുന്നില്ല.'
പരമായോധനേ കാംത സ്മര്തവ്യാഹം ന ജാതുചിത് । സത്യാം മയി തവ സ്വാംതേ യുദ്ധേ 3വിജയസംശയഃ
'പ്രിയനേ, ഏറ്റവും കഠിനമായ യുദ്ധത്തിലും ഞാൻ ഓർക്കപ്പെടേണ്ടവളാണ്. ഞാൻ നിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ സത്യസന്ധയായിരിക്കുമ്പോൾ, യുദ്ധത്തിൽ നിന്റെ വിജയത്തിൽ സംശയം ഒന്നുമില്ല.'
പദ്മനേത്ര തഥാ കാര്യമൂര്മിലാദ്യാ യഥാ മമ । ഹാസ്യം നൈവ പ്രകുര്വംതി മാം വീക്ഷ്യ കരതാഡനൈഃ
'പത്മനയനാ, ഉർമിലയും മറ്റു സ്ത്രീകളും എനിക്ക് എങ്ങനെ പെരുമാറുന്നുവോ അതുപോലെ തന്നെ അവർ പെരുമാറട്ടെ. അവർ എന്നെ കണ്ടു ചിരിച്ചോ കൈകൊണ്ട് അടിച്ചോ ഒന്നും ചെയ്തിട്ടില്ല.'
ഇയം പത്നീ മഹാഭീരോഃ സംഗ്രാമേ പ്രപലായിതുഃ । കാതരാ യര്ഹി യുദ്ധ്യംതി ശൂരാണാം സമയഃ കുതഃ
'വലിയ വീരന്റെ ഭാര്യയായിട്ടും യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് ഓടുന്നവളാണ് ഞാൻ, ഭയങ്കരയാണു. അങ്ങനെ ഭയക്കുന്ന സ്ത്രീകൾ യുദ്ധം ചെയ്യുമ്പോൾ, വീരന്മാർക്ക് സമയം എവിടെയുണ്ട്?'
ഇത്യേവം ന ഹസംത്യുച്ചൈര്യഥാ മേ ദേവരാംഗനാഃ । തഥാ കാര്യം മഹാബാഹോ രാമസ്യ ഹയരക്ഷണേ
'അങ്ങനെ, എന്റെ ദേവര്മാർക്കൊപ്പം ഉള്ള സ്ത്രീകൾ പോലെ അവർ വലിയ ശബ്ദത്തിൽ എന്നെ കണ്ടു ചിരിക്കാറില്ല. അതുപോലെ തന്നെ, മഹാബാഹുവേ, രാമന്റെ കുതിരയെ കാവൽ ചെയ്യുമ്പോഴും ചെയ്യണം.'
യോദ്ധാ ത്വമാദൌ സര്വത്ര പരേ യേ തവ പൃഷ്ഠതഃ । ധനുഷ്ടംകാരബധിരാഃ ക്രിയംതാം ബലിനഃ പരേ
'നീ എല്ലായിടത്തും ആദ്യം യുദ്ധം ചെയ്യണം, പിന്നിൽ ഉള്ളവർ പിന്നെ വരട്ടെ. നിന്റെ വില്ലിന്റെ ശബ്ദം കേട്ട് ശത്രുക്കൾ ഭയന്ന് ബധിരരാകട്ടെ.'
തവപ്രോദ്യത്കരാംഭോജ കരവാലഭിയാ ബലമ് । പരേഷാം ഭവതാത്ക്ഷിപ്രമന്യോന്യ ഭയവ്യാകുലമ്
'നിന്റെ ഉയർത്തിയ താമരപോലെയുള്ള കൈയിൽ വാൾ പിടിച്ചാൽ, ശത്രുക്കളുടെ സൈന്യം ഉടൻ പരസ്പരം ഭയത്തോടെ നിറയട്ടെ.'
കുലം മഹദലം കാര്യം പരാന്വിജയതാ ത്വയാ । ഗച്ഛ സ്വാമിന്മഹാബാഹോ തവ ശ്രേയോ ഭവത്വിഹ
നിനക്ക് ശത്രുക്കളെ ജയിച്ച് ഒരു വലിയ കുടുംബം സ്ഥാപിക്കേണ്ടതാണു്. മഹാബാഹുവായ സ്വാമിയേ, നീ പോകൂ; ഇവിടെ നിന്റെ ക്ഷേമം ഉണ്ടാകട്ടെ.
ഇദം ധനുര്ഗൃഹാണാശു മഹദ്ഗുണവിഭൂഷിതമ് । യസ്യ ഗര്ജിതമാകര്ണ്യ വൈരിവൃംദം ഭയാതുരമ്
നല്ല ഗുണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ വില്ല് നീ വേഗത്തിൽ എടുക്കൂ. ഇതിന്റെ ഗർജ്ജനം കേട്ടാൽ ശത്രുക്കളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ ഭയത്തോടെ വിറയ്ക്കും.