ഇത്യുക്ത്വാ പ്രയയൌ വീരോ രാമം സ മഖമംഡപേ । ആസീനം മുനിവര്യാഗ്ര്യൈര്യജ്ഞവേഷധരം വരമ്
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, വീരന് യജ്ഞശാലയില് ഇരുന്ന രാമനോടു ചെന്നു; മഹര്ഷിമാരുടെ ഇടയില് ഇരിക്കുന്ന, യജ്ഞവസ്ത്രം ധരിച്ച ഉത്തമനോടു.
ഉവാച മതിമാന്വീരഃ സര്വശോഭാസമന്വിതഃ । രാമാജ്ഞാപയ രക്ഷാര്ഥം ഹയസ്യാനുജ്ഞയാ തവ
സകല മഹത്വത്തോടും അലങ്കരിച്ച ബുദ്ധിമാന് വീരന് പറഞ്ഞു: 'രാമാ, കുതിരയെ കാത്തിരിക്കാന് നിങ്ങളുടെ അനുമതിയോടെ കല്പന നല്കൂ.'
രഘുനാഥോഽപി തച്ഛ്രുത്വാ ഭദ്രമസ്ത്വിതി ചാബ്രവീത് । ബാലം സ്ത്രിയം പ്രമത്തം ത്വം മാ ഹന്യാഃ ശസ്ത്രവര്ജിതമ്
രഘുനാഥൻ അതു കേട്ടപ്പോൾ, "നന്മ ഉണ്ടാകട്ടെ" എന്നു പറഞ്ഞു. പിന്നെ, "നീ ഒരു കുട്ടിയെ, സ്ത്രീയെ, മദ്യപാനിയായവനെ, ആയുധമില്ലാത്തവനെ കൊല്ലരുത്" എന്നും ഉപദേശിച്ചു.
തദാ ലക്ഷ്മീനിധിര്ഭ്രാതാ ജാനക്യാ ജനകാത്മജഃ । പ്രഹസ്യ കിംചിന്നയനേ നര്തയന്രാമമബ്രവീത്
അപ്പോൾ ലക്ഷ്മീനിധി, ജനകിയുടെ മകന്റെ സഹോദരൻ, ചെറുതായി കണ്ണുകൾ ചലിപ്പിച്ച് പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് രാമനോട് പറഞ്ഞു.
ലക്ഷ്മീനിധിരുവാച। രാമചംദ്ര മഹാബാഹോ സര്വധര്മപരായണ । ശത്രുഘ്നം ശിക്ഷയ തഥാ യഥാ ലോകോത്തരോ ഭവേത്
ലക്ഷ്മീനിധി പറഞ്ഞു: "രാമചന്ദ്രാ, മഹാബലശാലിയായവനേ, സകല ധർമ്മങ്ങളിലും അർപ്പിതനായവനേ, ശത്രുഘ്നനെ അങ്ങനെ പഠിപ്പിക്കണം, അവൻ മനുഷ്യരിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനാകാൻ കഴിയുന്ന വിധം."
കുലോചിതം കര്മ കുര്വന്നഗ്രജാചരിതം തഥാ । ഗച്ഛേത്സ പരമം ധാമ തേജോബലസമന്വിതമ്
തന്റെ വംശത്തിന് യോജിച്ച പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്തും മൂത്ത സഹോദരന്റെ വഴി അനുസരിച്ചും പോയാൽ, അവൻ തേജസ്സും ശക്തിയും ഉള്ള പരമഗതിയെ പ്രാപിക്കും.
ത്വയാ പ്രോക്തം മഹാരാജ ബ്രാഹ്മണം നാവമാനയേത് । പിത്രാ തവ ഹതോ വിപ്രഃ പിതൃഭക്തിപരായണഃ
മഹാരാജാവേ, നീ പറഞ്ഞതുപോലെ, ഒരു ബ്രാഹ്മണനെ അവമാനിക്കരുത്; നിന്റെ അച്ഛൻ, പിതൃഭക്തിയോടെ, ഒരു ബ്രാഹ്മണനെ കൊല്ലുകയായിരുന്നു.
ത്വയാപി സുമഹത്കര്മ കൃതം ലോകവിഗര്ഹിതമ് । അവധ്യാം മഹിലാം യസ്ത്വം ഹതവാന്നിയതം തതഃ
നീയും ലോകം കുറ്റം ചൊല്ലുന്ന വലിയൊരു പ്രവൃത്തി ചെയ്തിട്ടുണ്ട്; കൊല്ലരുതായിരുന്ന ഒരു സ്ത്രീയെ നീ തീർച്ചയായും കൊല്ലുകയായിരുന്നു.
അഗ്രജോഽസ്യ മഹാരാജ കൃതവാന്യം പരാക്രമമ് । സനകേന കൃതഃ പൂര്വം രാക്ഷസ്യാഃ കര്ണകര്തനമ്
മഹാരാജാവേ, നിന്റെ മൂത്ത സഹോദരനും മറ്റൊരു വീരപ്രവൃത്തി ചെയ്തിട്ടുണ്ട്; സനകന്റെ കല്പനപ്രകാരം, ഒരു രാക്ഷസിയുടെ ചെവി അകറ്റിയിരുന്നു.
ഏവം കരിഷ്യതി നൃപഃ ശത്രുഘ്നഃ ശിക്ഷയാ തവ । യദി നായം തഥാ കുര്യാത്കുലസ്യാസദൃശം ഭവേത്
ഇങ്ങനെ, നിന്റെ ഉപദേശത്താൽ രാജാവായ ശത്രുഘ്നൻ പ്രവർത്തിക്കും; അങ്ങനെ ചെയ്യാതിരിക്കുകയാണെങ്കിൽ, അവൻ വംശത്തിന് യോജ്യമല്ലാതാവും.
ഇത്യുക്തവംതം തം രാമഃ പ്രത്യുവാച ഹസന്നിവ । മേഘഗംഭീരയാ വാചാ സര്വവാക്യവിശാരദഃ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതിനു ശേഷം, എല്ലാ വാക്കുകളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ള രാമൻ, മേഘംപോലുള്ള ഗംഭീരമായ ശബ്ദത്തിൽ, പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് മറുപടി പറഞ്ഞു.
ശൃണ്വംതു യോഗിനഃ ശാംതാഃ സമദുഃഖസുഖാഃ പുനഃ । ജാനംത്യപാരസംസാരനിസ്താരതരണാദികമ്
ശാന്തരായ യോഗികൾ, സുഖദുഃഖങ്ങളിൽ സമത്വം പുലർത്തുന്നവർ, വീണ്ടും കേൾക്കട്ടെ; അവർ അപ്പാരമായ സംസാരസമുദ്രം കടക്കാനുള്ള മാർഗങ്ങൾ അറിയുന്നവരാണ്.
യേ ശൂരാഃ സമഹേഷ്വാസാഃ സര്വശസ്ത്രാസ്ത്രകോവിദാഃ । തേ ച ജാനംതി യുദ്ധസ്യ വാര്ത്താം ന തു ഭവാദൃശാഃ
ശൂരന്മാർ, വലിയ വില്ലാളികൾ, എല്ലാ ആയുധങ്ങളിലും പ്രാവീണ്യമുള്ളവർ—അവരേ യുദ്ധത്തിന്റെ യാഥാർത്ഥ്യം അറിയുന്നത്; നിങ്ങളെപ്പോലുള്ളവർക്ക് അതറിയില്ല.
പരോപതാപിനോ യേ വൈ യേ ചോത്പഥവിസാരിണഃ । തേ ഹംതവ്യാ നൃപൈഃ സര്വൈഃ സര്വലോകഹിതൈഷിഭിഃ
മറ്റുള്ളവരെ പീഡിപ്പിക്കുന്നവരും, തെറ്റായ വഴിയിൽ പോകുന്നവരും—അവരെ എല്ലാ രാജാക്കളും ലോകക്ഷേമം ആഗ്രഹിക്കുന്നവരും കൊല്ലണം.
ഇത്യുക്തമാകര്ണ്യ സഭാസദസ്തേ സര്വേ സ്മിതം ചക്രുരരിംദമസ്യ । കുംഭോദ്ഭവഃ പൂജിതമേനമശ്വം വിമോചയാമാസ സുശോഭിതം ഹി
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞത് കേട്ടപ്പോൾ, സഭയിലെ എല്ലാവരും ശത്രുക്കളെ ജയിച്ചവനോടു പുഞ്ചിരിച്ചു. സമുദ്രത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചവൻ, ആ കുതിരയെ ആദരപൂർവ്വം പൂജിച്ച്, അതിനെ മോചിപ്പിച്ചു; അതു വളരെ മനോഹരമായിരുന്നു.
ഇമം മംത്രം സമുച്ചാര്യ വസിഷ്ഠഃ കലശോദ്ഭവഃ । കരാഗ്രേണ സ്പൃശന്നശ്വം മുമോച ജയകാംക്ഷയാ
ഈ മന്ത്രം ഉച്ചരിച്ച്, കലശത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച വസിഷ്ഠൻ, കൈകൊണ്ട് കുതിരയെ തൊട്ടി, വിജയാശയത്തോടെ അതിനെ വിടുതൽ നൽകി.
വാജിന്ഗച്ഛ യഥാലീലം സര്വത്ര ധരണീതലേ । യാഗാര്ഥേ മോചിതോ യേന പുനരാഗച്ഛ സത്വരഃ
"കുതിരേ, നീ ഇഷ്ടമുള്ളപോലെ ഭൂമിയിൽ എല്ലായിടത്തും പോകുക; യാഗത്തിനായി നിന്നെ മോചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു—നിന്നെ വിട്ടയച്ചവനോടു വേഗത്തിൽ തിരിച്ചു വരിക."
അശ്വസ്തു മോചിതഃ സര്വൈര്ഭടൈഃ ശസ്ത്രാസ്ത്രകോവിദൈഃ । പരീതഃ പ്രയയൌ പ്രാചീം ദിശം വായുജവാന്വിതഃ
ആയുധങ്ങളിലുമുള്ള യോദ്ധാക്കളൊക്കെ കുതിരയെ മോചിപ്പിച്ചു; അവരെ ചുറ്റിപ്പറ്റി കുതിര, കാറ്റുപോലുള്ള വേഗത്തിൽ കിഴക്കേ ദിക്കിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
പ്രചചാര ബലം സര്വം കംപയദ്ധരണീതലമ് । ശേഷോഽപി കിംചിന്ന തയാ ഫണയാ ധൃതവാന്ഭുവമ്
സൈന്യം മുഴുവൻ മുന്നേറുമ്പോൾ ഭൂമി നടുങ്ങി; അപ്പോൾ ശേഷനും തന്റെ ഫണയാൽ ഭൂമിയെ പിടിച്ചിരുന്നില്ല.
ദിശഃ പ്രസേദുഃ പരിതഃ ക്ഷ്മാതലം ശോഭയാന്വിതമ് । വായവസ്തം തു ശത്രുഘ്നം പൃഷ്ഠതോ മംദഗാമിനഃ
ചുറ്റും ദിക്കുകൾ തെളിഞ്ഞു, ഭൂമിയുടെ മേൽഭാഗം അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടു; ശത്രുഘ്നൻ മന്ദഗതിയിൽ മുന്നോട്ട് പോകുമ്പോൾ, കാറ്റുകൾ അവന്റെ പിന്നാലെ നീങ്ങി.
ശത്രുഘ്നസ്യ പ്രയാണായാഭ്യുദ്യ തസ്യ ഭുജോഽസ്ഫുരത് । ദക്ഷിണഃ ശുഭമാശംസീ ജയായ ച ബഭൂവ ഹ
ശത്രുഘ്നൻ യാത്രയ്ക്ക് പുറപ്പെടുമ്പോൾ, അവന്റെ വലതുകൈ ഇളകി. അതു വിജയത്തിനും നല്ല ഭാഗ്യത്തിനും സൂചനയായി.
പുഷ്കലഃ സ്വഗൃഹം രമ്യം പ്രവിവേശ സമൃദ്ധിമത് । വിതര്ദിഭിര്വലക്ഷാഭിഃ ശോഭിതം രത്നവേദികമ്
പുഷ്കലൻ തന്റെ സമൃദ്ധിയുള്ള മനോഹരമായ വീട്ടിൽ കടന്നു. അങ്ങ് പല തറവാടുകളും രത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നുവു, രത്നവേദികൾ പ്രകാശിച്ചു നിന്നു.
തത്രാപശ്യന്നിജാം ഭാര്യാം പതിവ്രതപരായണാമ് । കിംചിത്സ്വദര്ശനാദ്ധൃഷ്ടാം ഭര്തൃദര്ശനലാലസാമ്
അവിടെ അവൻ തന്റെ ഭാര്യയെ കണ്ടു. ഭർത്താവിനോടു വിശുദ്ധമായ ഭക്തിയുള്ളവളായിരുന്നു അവൾ. ഭർത്താവിനെ കണ്ട സന്തോഷത്തിൽ അല്പം ധൈര്യത്തോടെ, ഭർത്താവിന്റെ ദർശനത്തിനായി ആകാംക്ഷയോടെ അവൾ നിന്നു.
മുഖാരവിംദേന ച നാഗവല്ലീദലം സുകര്പൂരയുതം ച ചര്വതീ । നാസാഫലം തോയഭവം മഹാധനം ബാഹ്വോര്മൃണാലീസദൃശോഃ സുകംകണേ
പൂവുപോലെയുള്ള മുഖം, നല്ല കർപ്പൂരം ചേർത്ത പാനവീൽ ചവച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു. മൂക്കിൽ വെള്ളത്തിൽ നിന്നുള്ള വിലയേറിയ രത്നം, കൈകളിൽ താമരത്തണ്ട് പോലെയുള്ള മനോഹരമായ കങ്കണങ്ങൾ.
കുചൌ തു മാലൂരഫലോപമൌ വരൌ നിതംബബിംബം വരനീവി ശോഭിതമ് । പാദൌ തുലാകോടിധരൌ സുകോമലൌ ദധത്യഹോ ഏക്ഷത സത്പതിം സ്വകമ്
അവളുടെ മുലകൾ പക്വമായ ബില്വഫലങ്ങൾ പോലെ മനോഹരമായിരുന്നു. അരയിൽ നല്ല കെട്ട്, കാലുകളിൽ തൂക്കത്തിന്റെ അറ്റംപോലെയുള്ള മൃദുലതയും മനോഹരമായ പാദസരങ്ങളും. അങ്ങനെ അവൾ തന്റെ ഭർത്താവിനെ നോക്കി നിന്നു.
പരിരഭ്യ പ്രിയാം ധീരോ ഗദ്ഗദസ്വരഭാഷിണീമ് । തദുരോജപരീരംഭനിര്ഭരീകൃതദേഹകാമ്
ധൈര്യശാലിയായ അവൻ പ്രിയതമയെ അണച്ചു. അവൾ വികാരഭരിതമായ സ്വരത്തിൽ സംസാരിച്ചു. അവളെ നെഞ്ചോടു ചേർത്ത് അവന്റെ ശരീരം നിറഞ്ഞു.
ഉവാച ഭദ്രേ ഗച്ഛാമി ശത്രുഘ്നപൃഷ്ഠരക്ഷകഃ । രാമാജ്ഞയാ യാജ്ഞമശ്വം പാലയന്രഥസംയുതഃ
അവൻ പറഞ്ഞു: 'പ്രിയേ, ഞാൻ ശത്രുഘ്നന്റെ പുറകിൽ കാവൽനായി പോകുന്നു. രാമന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം, അശ്വമെധയാഗത്തിനുള്ള കുതിരയെ കാവൽ ചെയ്യാൻ, രഥങ്ങളോടൊപ്പം പോകുന്നു.'
ത്വയാ മേ മാതരഃ പൂജ്യാഃ പാദസംവാഹനാദിമിഃ । തദുച്ഛിഷ്ടം ഹി ഭുംജാനാ തത്കര്മകരണാദരാ
'നീ എന്റെ അമ്മമാരെ ആദരപൂർവ്വം സേവിക്കണം. അവരുടെ കാലുകൾ മസാജ് ചെയ്യുക പോലുള്ള കാര്യങ്ങൾ ചെയ്യണം. അവർ കഴിച്ച ശേഷമുള്ള ഭക്ഷണം മാത്രം നീ കഴിക്കണം. ഈ കർമ്മങ്ങൾ ശ്രദ്ധയോടെ നിർവഹിക്കണം.'
സര്വാഃ പതിവ്രതാ നാര്യോ ലോപാമുദ്രാദികാഃ ശുഭാഃ । നാവമാന്യാസ്ത്വയാ ഭീരു സ്വതപോബലശോഭിതാഃ
'ലോപാമുദ്രയെയും മറ്റു ഭർത്താവിനോടു ഭക്തിയുള്ള എല്ലാ സ്ത്രീകളെയും നീ ആദരിക്കണം, ഭയങ്കരിയായവളേ. അവർ സ്വന്തം തപസ്സിന്റെ ശക്തിയിൽ പ്രകാശിക്കുന്നവരാണ്.'
ശേഷ ഉവാച। ഇത്യുക്തവംതം സ്വപതിം വീക്ഷ്യ പ്രേമ്ണാ സുനിര്ഭരമ് । പ്രത്യുവാച ഹസംതീവ കിംചിദ്ഗദ്ഗദഭാഷിണീ
ശേഷൻ പറഞ്ഞു: ഭർത്താവ് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതുകണ്ട്, അവൾ ആഴമായ സ്നേഹത്തോടെ, അല്പം പുഞ്ചിരിയോടെ, ഒപ്പം വാക്കുകൾ അല്പം വിറയലോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു.