ഏവം ഗാര്ഹസ്ഥ്യമാശ്രിത്യ വാനപ്രസ്ഥാശ്രമം വ്രജേത് । സസ്ത്രീകോ വാ ഗതസ്ത്രീകോ വിരജ്യേത തതഃ പരമ്
ഇങ്ങനെ ഗൃഹസ്ഥധർമ്മങ്ങൾ പാലിച്ചശേഷം, ഭാര്യയോടോ അല്ലെങ്കിൽ ഒറ്റയ്ക്കോ വാനപ്രസ്ഥാശ്രമത്തിലേക്ക് കടക്കണം; പിന്നീടെല്ലാം ഉപേക്ഷിക്കണം.
ഇത്യേവമാദയോ ധര്മാ ഗദിതാ ഋഷിഭിസ്തദാ । ശ്രുതാ രാമേണ മഹതാ സര്വലോകഹിതൈഷിണാ
ഇങ്ങനെ ഈ ധർമ്മങ്ങൾ അന്നത്തെ ഋഷിമാർ പറഞ്ഞു; എല്ലായുലകിന്റെയും ക്ഷേമം ആഗ്രഹിച്ച മഹാത്മാവായ രാമൻ അവയെ കേട്ടു.
ശേഷ ഉവാച। ഇത്ഥം സംശൃണ്വതോ ധര്മാന്വസംതഃ സമുപസ്ഥിതഃ । യത്ര യജ്ഞ ക്രിയാദീനാം പ്രാരംഭഃ സുമഹാത്മനാമ്
ശേഷൻ പറഞ്ഞു: ഇങ്ങനെ ധർമ്മങ്ങൾ കേൾക്കുമ്പോൾ, മഹാത്മാക്കളുടെയൊക്കെ യാഗങ്ങൾ തുടങ്ങേണ്ട കാലം എത്തി.
ദൃഷ്ട്വാ തം സമയം ധീമാന്വസിഷ്ഠഃ കലശോദ്ഭവഃ । രാമചംദ്രം മഹാരാജം പ്രത്യുവാച യഥോചിതമ്
ആ സമയത്തെ കണ്ടു, കലശത്തിൽ ജനിച്ച ധീരനായ വസിഷ്ഠൻ, രാജാവായ രാമനോട് യോജിച്ച വിധത്തിൽ പറഞ്ഞു.
വസിഷ്ഠ ഉവാച। രാമചംദ്ര മഹാബാഹോ സമയഃ പര്യഭൂത്തവ । ഹയോ യത്ര പ്രമുച്യേത യജ്ഞാര്ഥം പരിപൂജിതഃ
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു: മഹാബാഹുവായ രാമാ, യാഗത്തിനായി ആദരപൂർവ്വം കുതിരയെ വിടേണ്ട സമയമെത്തിയിരിക്കുന്നു.
സാമഗ്രീ ക്രിയതാം തത്ര ആഹൂയംതാം ദ്വിജോത്തമാഃ । കരോതു പൂജാം ഭഗവാന്ബ്രാഹ്മണാനാം യഥോചിതാമ്
അവിടെ വേണ്ട സാധനങ്ങൾ ഒരുക്കണം; ഉത്തമനായ ദ്വിജന്മാരെ വിളിക്കണം; ഭഗവാൻ ബ്രാഹ്മണന്മാരെ യോജിച്ച രീതിയിൽ പൂജിക്കണം.
ദീനാംധകൃപണാനാം ച ദാനം സ്വാംതേ സമുത്ഥിതമ് । ദദാതു വിധിവത്തേഷാം പ്രതിപൂജ്യാധിമാന്യ ച
ദരിദ്രരും കുരുടരും ദുർബലരും ആയവർക്കു മനസ്സിൽ നിന്നു ഉദിച്ച ദാനം, യഥാവിധി ആദരപൂർവ്വം കൊടുക്കണം.
ഭവാന്കനകസത്പത്ന്യാ ദീക്ഷിതോഽത്ര വ്രതം ചര । ഭൂമിശായീ ബ്രഹ്മചാരീ വസുഭോഗവിവര്ജിതഃ
നobleമായ ഭാര്യയും സ്വർണ്ണവും കൂടെക്കൊണ്ടു നീ ഇവിടെ ദീക്ഷയേറ്റു ഈ വ്രതം ആചരിക്കണം; നിലത്താണ് കിടക്കേണ്ടത്, ബ്രഹ്മചാര്യവും സമ്പത്തിന്റെ ആസ്വാദനത്തിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കലും പാലിക്കണം.
മൃഗശൃംഗധരഃ കട്യാം മേഖലാജിനദംഡഭൃത് । കരോതു യജ്ഞസംഭാരം സര്വദ്രവ്യസമന്വിതമ്
കമർത്ത് മാൻകൊമ്പ് കെട്ടി, കൈയിൽ ദണ്ഡവും മൃഗചർമ്മവും എടുത്ത്, യാഗത്തിനാവശ്യമായ എല്ലാ സാമഗ്രികളും ഒരുക്കണം.
ഇതി ശ്രുത്വാ മഹദ്വാക്യം വസിഷ്ഠസ്യ യഥാര്ഥകമ് । ഉവാച ലക്ഷ്മണം ധീമാന്നാനാര്ഥപരിബൃംഹിതമ്
വസിഷ്ഠന്റെ മഹത്തായ യഥാർത്ഥ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, ധീരനായവൻ പല അർത്ഥങ്ങൾ നിറഞ്ഞ വാക്കുകൾ കൊണ്ട് ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു.
ശ്രീരാമ ഉവാച। ശൃണു ലക്ഷ്മണ മദ്വാക്യം ശ്രുത്വാ തത്കുരു സത്വരമ് । ഹയമാനയ യത്നേന വാജിമേധക്രിയോചിതമ്
ശ്രീരാമൻ പറഞ്ഞു: ലക്ഷ്മണാ, എന്റെ വാക്കുകൾ കേൾക്കു. കേട്ടശേഷം ഉടൻ പ്രവർത്തിക്കണം. അശ്വമേധയാഗത്തിന് യോജ്യമായ കുതിര ശ്രദ്ധയോടെ കൊണ്ടുവരിക.
ശേഷ ഉവാച। ശ്രുത്വാ വാക്യം രഘുപതേഃ ശത്രുജില്ലക്ഷ്മണസ്തദാ । സേനാപതിമുവാചേദം വചോ വിവിധവര്ണനമ്
ശേഷൻ പറഞ്ഞു: ശത്രുക്കളെ ജയിച്ച രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, ലക്ഷ്മണൻ അന്നേരം സേനാധിപനോട് വിവിധ അർത്ഥങ്ങൾ നിറഞ്ഞ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
ലക്ഷ്മണ ഉവാച। വീരാകര്ണയ മേ വചഃ സുമധുരം ശ്രുത്വാ ത്വരാതഃ പുനഃ । കാര്യം തത്ക്ഷിതിപാലമൌലിമുകുടൈര്ഘൃഷ്ടാംഘ്രി രാമാജ്ഞയാ । സേനാം കാലബലപ്രഭംജനബലപ്രോദ്യത്സമര്ഥാംഗിനീം । സജ്ജാം സദ്രഥഹസ്തിപത്തിസുഹയാരോഹൈര്വിധേ ഹ്യന്വിതാമ്
ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞു: വീരന്മാരേ, എന്റെ മധുരമായ വാക്കുകൾ കേൾക്കൂ. കേട്ടശേഷം ഉടൻ പ്രവർത്തിക്കണം. രാമന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം, രാജാക്കന്മാരുടെ കിരീടം സ്പർശിച്ച പാദങ്ങൾ ഉള്ള, കാലത്തിന്റെ ശക്തിയും വായുവിന്റെ വേഗവും ഉള്ള, രഥം, ആന, കാൽസേന, കുതിര എന്നിവയോടും സേനാനായകരോടും കൂടിയ സൈന്യം ഒരുക്കണം.
സജ്ജീയതാം വായുജവാസ്തുരംഗാസ്തരംഗമാലാ ലലിതാംഘ്രിപാതാഃ । സദശ്വചാരൈര്ബഹുശസ്ത്രധാരിഭിഃ സംരോഹിതാ വൈരിബലപ്രഹാരിഭിഃ
വായുവിന്റെ വേഗത്തിൽ ഓടുന്ന, സുന്ദരമായി കാൽവെക്കുന്ന കുതിരകൾ ഒരുക്കണം. അവയെ പരിചയമുള്ള കുതിരയോട്ടക്കാരും ആയുധധാരികളും ചുറ്റി നിൽക്കണം; ശത്രുസേനയെ തോൽപ്പിക്കാൻ സജ്ജരാകണം.
സംലക്ഷ്യതാം ഹസ്തിനഃ പര്വതാഭാ ആധോരണൈഃ പ്രാസകുംതാഗ്രഹസ്തൈഃ । ശൂരൈഃ സാസ്ത്രൈര്ഭൂരിദാനോപഹാരാഃ ക്ഷീബാണസ്തേ സര്വശസ്ത്രാസ്ത്രപൂര്ണാഃ
പർവതത്തെപ്പോലെയുള്ള ആനകളെ അലങ്കരിച്ച്, താഴെ ഭാഗം അലങ്കാരങ്ങൾ ധരിച്ച്, കൈയിൽ കുന്തം, വാൾ എന്നിവയുമായി വീരന്മാർ സമ്മാനങ്ങൾ കൊണ്ടുവരണം; വില്ലാളികൾ എല്ലാ ആയുധങ്ങളോടും അസ്ത്രങ്ങളോടും കൂടി ഒരുക്കമായിരിക്കണം.
വിതതബഹുസമൃദ്ധിഭ്രാജമാനാ രഥാ മേ പവനജവനവേഗൈര്വാജിഭിര്യുജ്യമാനാഃ । വിവിധരിപുവിനാശസ്മാരകൈരായുധാസ്ത്രൈര്ഭൃതവലഭിവിഭാഗാനീയതാം സൂതവൃംദൈഃ
എന്റെ രഥങ്ങൾ സമൃദ്ധിയും തേജസ്സും കൊണ്ട് പ്രകാശിച്ചു, വായുവിന്റെ വേഗത്തിൽ ഓടുന്ന കുതിരകൾ കൂട്ടി, വിവിധ ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കാൻ ആയുധങ്ങളും അസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ച രഥസാരഥിമാരാൽ വിഭജിച്ച് കൊണ്ടുവരണം.
പത്തയഃ ശതശോ മഹ്യമായാംത്വസ്ത്രാഗ്ന്യപാണയഃ । ഹയമേധാര്ഹവാഹസ്യ രക്ഷണേ വിതതോദ്യമാഃ
നൂറുകണക്കിന് കാൽസേനക്കാർ, അഗ്നിയസ്ത്രങ്ങൾ ഇല്ലാതെ, അശ്വമേധയാഗത്തിന് യോജ്യമായ കുതിരയുടെ സംരക്ഷണത്തിന് പൂർണ്ണമായി സജ്ജരാകണം.
ഇത്യാകര്ണ്യ വചസ്തസ്യ ലക്ഷ്മണസ്യ മഹാത്മനഃ । സേനാനീ കാലജിന്നാമാ കാരയാമാസ സജ്ജതാമ്
മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, കാലജിൻ എന്ന സേനാധിപൻ ഒരുക്കങ്ങൾ തുടങ്ങിച്ചു.
ദശധ്രുവകമംഡിതോ ലഘുസുരോമശോഭാന്വിതോ വിവിക്തഗലശുക്തിഭൃദ്വിതതകംഠകോ ശേമണിഃ മുഖേ വിശദകാംതിധൃത്ത്വസിതകാംതിഭൃത്കര്ണയോര്വ്യരാജത തദാഹ യോ ധൃതകരാഗ്രരശ്മിച്ഛടഃ
പത്ത് സ്ഥിരമായ അലങ്കാരങ്ങൾ ധരിച്ച്, മൃദുലമായ രോമങ്ങൾ കൊണ്ട് ഭംഗിയുള്ളത്, കഴുത്തിൽ തിരഞ്ഞെടുത്ത ശംഖമാല ധരിച്ച്, മുഖം തെളിഞ്ഞ പ്രകാശം നിറഞ്ഞത്, കറുത്ത തിളക്കമുള്ള ചെവികൾ, കിരീടം പോലെ തിളങ്ങുന്ന കേശം കൊണ്ട് ആ കുതിര അന്നേരം പ്രകാശിച്ചു.
കലാസംശോഭിതമുഖഃ സ്ഫുരദ്രത്നവിശോഭിതഃ । മുക്താഫലാനാം മാലാഭിഃ ശോഭിതോ നിര്യയൌ ഹയഃ
ചന്ദ്രാകൃതിയിലുള്ള ചിഹ്നങ്ങൾ മുഖത്ത്, മിന്നുന്ന രത്നങ്ങൾ കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച, മുത്തുമാലകൾ ധരിച്ച ആ കുതിര പുറപ്പെട്ടു.
ശ്വേതാതപത്രരചിതഃ സിതചാമരശോഭിതഃ । ബഹുശോഭാപരീതാംഗോ നിര്യയൌ ഹയരാട്തതഃ
വെള്ള പരസോലും, വെള്ള ചാമരികളും കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച, അനേകം ഭംഗിയുള്ള ആഭരണങ്ങൾ ധരിച്ച കുതിരരാജാവ് അന്നേരം പുറപ്പെട്ടു.
അഗ്രതോ മധ്യതശ്ചൈകേ പൃഷ്ഠതഃ സൈനികാസ്തഥാ । ദേവാ ഹരിം യഥാപൂര്വം സേവംതേ സേവനോചിതമ്
മുൻപും നടുവിലും പിന്നിലും സൈനികർ നിലകൊണ്ടു. ദേവന്മാർ മുമ്പ് ഹരിയെ സേവിച്ചതുപോലെ, അർഹമായ രീതിയിൽ സേവനം ചെയ്തു.
അഥ സൈന്യം സമാഹൂയ സര്വമാജ്ഞാപയത്തദാ । ഹസ്ത്യശ്വരഥപാദാതവൃന്ദൈഃ സുബഹുസംകുലമ്
അപ്പോൾ മുഴുവൻ സൈന്യത്തെയും വിളിച്ചു കൂട്ടി, ആ സമയത്ത് ആന, കുതിര, രഥം, കാൽസേന എന്നിവയാൽ നിറഞ്ഞ വലിയ കൂട്ടം ഒരുക്കാൻ ആജ്ഞാപിച്ചു.
തതസ്തതഃ സമേതാനാം സൈന്യാനാം ശ്രൂയതേ ധ്വനിഃ । തതോ ദുംദുഭിനാദോഽഭൂത്തസ്മിന്പുരവരേ തദാ
അങ്ങനെ കൂട്ടംകൂടിയ സൈന്യങ്ങളിൽ നിന്ന് വലിയ ശബ്ദം ഉയർന്നു; അന്നേരം ആ മഹാനഗരിയിൽ ദുണ്ടുബി മേളം മുഴങ്ങി.
തന്നിനാദേന ശൂരാണാം പ്രിയേണ മഹതാ തദാ । കംപംതി ഗിരിശൃംഗാണി പ്രാസാദാ വിചലംതി ച
അന്നത്തെ ധൈര്യശാലികളായ വീരന്മാരുടെ പ്രിയവും ശക്തിയുള്ള ശബ്ദം കേട്ട് പർവ്വതശിഖരങ്ങളും കൊട്ടാരങ്ങളും നടുങ്ങി കുലുങ്ങി.
ഹേഷാരവോ മഹാനാസീദ്വാജിനാം മുഹ്യതാം നൃപ । രഥാംഗഘാതസംഘുഷ്ടാ ധരാ സംചലതീവ സാ
അശ്വങ്ങളുടെ വലിയ കുതിരച്ചിരിപ്പ് രാജാവിനെ അമ്പരപ്പിച്ചു; രഥചക്രങ്ങളുടെ ഗംഭീരശബ്ദത്തിൽ ഭൂമി കുലുങ്ങുന്നപോലെ തോന്നി.
ചലിതൈര്ഗജയൂഥൈശ്ച പൃഥ്വീ രുദ്ധാ സമംതതഃ । രജസ്തു പ്രചലത്തത്ര ജനാംതര്ദ്ധാനമാദധാത്
ആനകളുടെ കൂട്ടങ്ങൾ ചുറ്റും ചലിച്ചപ്പോൾ ഭൂമി മുഴുവൻ തടഞ്ഞുപോയി; അവിടെ പൊടി ഉയർന്ന് ആളുകളെ മറച്ചു.
നിര്ജഗാമ മഹാസൈന്യം ഛത്രൈഃ സംഛാദ്യ ഭാസ്കരമ് । സേനാന്യാകാലജിന്നാമ്നാ പ്രേരിതം ജനസംകുലമ്
വിപുലമായ സൈന്യം പതാകകളാൽ സൂര്യനെ മറച്ച് പുറത്ത് പുറപ്പെട്ടു; കാലജിൻ എന്ന സേനാനിയുടെ നേതൃത്വത്തിൽ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞിരുന്നതായിരുന്നു.
ഗര്ജംതസ്തലവീരാഗ്ര്യാഃ കുര്വംതോ രണസംഭ്രമമ് । രഘുനാഥസ്യ യാഗായ സജ്ജാസ്തേ പ്രയയുര്മുദാ
ശ്രേഷ്ഠനായ വീരന്മാർ ഗർജിച്ച് യുദ്ധത്തിന്റെ ഉല്ലാസം സൃഷ്ടിച്ചു; അവർ രഘുനാഥന്റെ യാഗത്തിനായി സന്തോഷത്തോടെ സജ്ജരായി പുറപ്പെട്ടു.
മൃഗമദമയമംഗേഷ്വംഗരാഗം ദധാനാഃ കുസുമവിമലമാലാശോഭിതസ്വോത്തമാംഗാഃ । മുകുടകടകഭൂഷാഭൂഷിതാംഗാഃ സമസ്താഃ പ്രയയുരവനിനാഥപ്രേരിതാസ്തേഽപി സര്വേ
ശരീരത്തിൽ കസ്തൂരി പുരട്ടിയ, വിശുദ്ധമായ പുഷ്പമാലകൾ അണിഞ്ഞ, തലയ്ക്ക് തിളക്കം പകരുന്നവരും, മുകുടവും കങ്കണവും അണിഞ്ഞവരും, ഭൂമിയുടെ അധിപന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം അവരും എല്ലാവരും പുറപ്പെട്ടു.