അഗസ്ത്യ ഉവാച। ഗംഗാജലസമാനേന വര്ണേന വപുഷാ ശുഭഃ । കര്ണേ ശ്യാമോ മുഖേ രക്തഃ പീതഃ പുച്ഛേ സുലക്ഷിതഃ
അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: ഗംഗാജലത്തിന്റെ നിറംപോലെയുള്ള, മനോഹരമായ രൂപം, ചെവിയിൽ കറുപ്പ്, വായിൽ ചുവപ്പ്, വാലിൽ മഞ്ഞ നിറം, വ്യക്തമായ അടയാളങ്ങളുള്ള കുതിര വേണം.
മനോവേഗഃ സര്വഗതിരുച്ചൈഃശ്രവസ്സമപ്രഭഃ । വാജിമേധേ ഹയഃ പ്രോക്തഃ ശുഭലക്ഷണലക്ഷിതഃ
മനസ്സിന്റെ വേഗത്തിൽ ഓടാൻ കഴിയുന്ന, എല്ലായിടത്തും എത്താൻ കഴിയുന്ന, ഉച്ചൈശ്രവസ്സിനെപ്പോലെ പ്രകാശമുള്ള, നല്ല ലക്ഷണങ്ങളുള്ള കുതിരയാണ് അശ്വമേധയോജ്യമായത്.
വൈശാഖപൂര്ണമാസ്യാം തു പൂജയിത്വാ യഥാവിധി । പത്രം ലിഖിത്വാ ഭാലേ തു സ്വനാമബലചിഹ്നിതമ്
വൈശാഖ മാസത്തിലെ പൗർണമി ദിവസം, വിധിപ്രകാരം പൂജ ചെയ്ത്, നിന്റെ പേര്, ചിഹ്നം എന്നിവ എഴുതിയ ഒരു കത്ത് കുതിരയുടെ നെറ്റിയിൽ വയ്ക്കണം.
മോചനീയഃ പ്രയത്നേന രക്ഷകൈഃ പരിരക്ഷിതഃ । യത്ര ഗച്ഛതി യജ്ഞാശ്വസ്തത്ര ഗച്ഛേത്സുരക്ഷകഃ
കുതിരയെ സൂക്ഷ്മതയോടെ വിട്ടയക്കണം; രക്ഷകർ അതിനെ കാത്തിരിക്കണം. യജ്ഞകുതിര എവിടേക്ക് പോകുന്നുവോ, അവിടെ രക്ഷകർ കൂടെ പോകണം.
യസ്തംബലാന്നിബധ്നാതി സ്വവീര്യബലദര്പിതഃ । തസ്മാത്പ്രസഭമാനേയഃ പരിരക്ഷാകരൈര്ഹയഃ
തന്റെ ശക്തിയിലും ബലത്തിലും അഹങ്കരിച്ച് ആരെങ്കിലും കുതിരയെ പിടിച്ചാൽ, രക്ഷകർ അതിനെ തിരിച്ചുപിടിക്കണം.
കര്ത്രാ താവത്സുവിധിനാ സ്ഥാതവ്യം നിയമാദിഹ । മൃഗശൃംഗധരോ ഭൂത്വാ ബ്രഹ്മചര്യസമന്വിതഃ
യജ്ഞം നടത്തുന്നവൻ, എല്ലാ വിധികളും പാലിച്ച്, കാട്ടുമൃഗത്തിന്റെ കൊമ്പ് കൈവശം വച്ചും, ബ്രഹ്മചര്യത്തിൽ ഉറച്ചും നിലകൊള്ളണം.
വ്രതം പാലയമാനസ്യ യാവദ്വര്ഷമതിക്രമേത് । താവദ്ദീനാംധകൃപണാഃ പരിതോഷ്യാ ധനാദിഭിഃ
വ്രതം ഒരു വർഷം പാലിക്കുന്ന കാലത്ത്, ദരിദ്രരും കുരുടരും ദു:ഖിതരും ധനം മുതലായവ നൽകി സന്തോഷിപ്പിക്കണം.
അന്നം തു ബഹുശോ ദേയം ധനം വാ ഭൂരി മാരിഷ । യദ്യത്പ്രാര്ഥയതേ ധീമാംസ്തത്തദേവ ദദാതി ഹി
അന്നം ധാരാളം നൽകണം, ധനം ഉദ്ധാരമായി നൽകണം; ജ്ഞാനികൾ എന്ത് ചോദിച്ചാലും അതു തന്നേ നൽകണം.
ഏവം പ്രകുര്വതഃ കര്മ യജ്ഞഃ സംപൂര്ണതാം ഗതഃ । കരോതി സര്വപാപാനാം നാശനം രിപുനാശന
ഇങ്ങനെ കൃത്യമായി യജ്ഞം ചെയ്താൽ, യജ്ഞം പൂർണ്ണമാകും; അതു എല്ലാ പാപങ്ങളും ശത്രുക്കളെയും നശിപ്പിക്കും.
തസ്മാദ്ഭവാന്സമര്ഥോഽസ്തി കരണേ പാലനേഽര്ചനേ । കൃത്വാ കീര്തിം സുവിമലാം പാവയാന്യാഞ്ജനാന്നൃപ
അതുകൊണ്ട്, നീക്ക് യജ്ഞം നടത്താനും, കാത്തുസൂക്ഷിക്കാനും, പൂജിക്കാനും കഴിവുണ്ട്; ശുദ്ധമായ കീർത്തി നേടിയ ശേഷം, രാജാവേ, മറ്റുള്ളവരെയും ശുദ്ധീകരിക്കണം.
ശ്രീരാമ ഉവാച। വിലോകയ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ വാജിശാലാം മമാധുനാ । താദൃശാഃ സംതി നോ വാശ്വാഃ ശുഭലക്ഷണലക്ഷിതാഃ
ശ്രീരാമൻ പറഞ്ഞു: ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠാ, ഇപ്പോൾ എന്റെ കുതിരശാല നോക്കൂ; അങ്ങനെയുള്ള നല്ല ലക്ഷണങ്ങളുള്ള കുതിരകൾ അവിടെ ഉണ്ടോ ഇല്ലയോ?
ഇതി ശ്രുത്വാ തു തദ്വാക്യമഗസ്ത്യഃ കരുണാകരഃ । ഉത്തസ്ഥൌ വീക്ഷമാണോഽയം യാഗാര്ഹാന്വാജിനഃ ശുഭാന്
അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, കരുണയുള്ള അഗസ്ത്യൻ എഴുന്നേറ്റ്, യജ്ഞത്തിന് യോഗ്യമായ നല്ല കുതിരകൾ അവലോകനം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി.
ഗത്വാഥ തത്ര ശാലായാം രാമചംദ്രസമന്വിതഃ । ദദര്ശാശ്വാന്വിചിത്രാംഗാന്മനോവേഗാന്മഹാബലാന്
അവിടെ രാമചന്ദ്രനോടൊപ്പം ചെന്നപ്പോൾ, അവൻ മനസ്സിന്റെ വേഗത്തിൽ ഓടുന്ന, അതീവ ശക്തിയുള്ള, വിവിധ വർണ്ണങ്ങളിലുള്ള കുതിരകളെ കണ്ടു.
അവനിതലഗതാഃ കിം വാജിരാജസ്യ വംശ്യാഃ കിമഥ രഘുപതീനാമേകതഃ കീര്തിപിംഡാഃ । കിമിദമമൃതരാശിര്വാഹരൂപേണ സിംധോര്മുനിരിതി മനസോംതര്വിസ്മയം പ്രാപ പശ്യന്
ഭൂമിയിൽ നിൽക്കുന്ന ഇവർ വാജിരാജാവിന്റെ വംശജന്മാരാണോ? അല്ലെങ്കിൽ രഘുപതിമാരുടെ മഹത്വം രൂപംകൊണ്ടതാണോ? ഇതോ സമുദ്രത്തിൽ നിന്നുള്ള അമൃതം കുതിരകളുടെ രൂപത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നതാണോ? ഇങ്ങനെ ആ മഹർഷി അത്ഭുതത്തോടെ അവരെ നോക്കി മനസ്സിൽ വിചാരിച്ചു.
ഏകതഃ ശോണദേഹാനാം വാജിനാം പംക്തിരുത്തമാ । ഏകതഃ ശ്യാമകര്ണാശ്ച കസ്തൂരീകാംതിസപ്രഭാഃ
ഒരു വശത്ത് ചുവന്ന ശരീരമുള്ള ഉത്തമ കുതിരകളുടെ നിരയും, മറ്റൊരു വശത്ത് കറുത്ത ചെവി, കസ്തൂരിയുടെ തിളക്കംപോലെയുള്ള കുതിരകളും ഉണ്ടായിരുന്നു.
ഏകതഃ കനകാഭാശ്ച ത്വന്യതോ നീലവര്ണിനഃ । ഏകതഃ ശബലൈര്വര്ണൈര്വിശിഷ്ടൈര്വാജിഭിര്വൃതാഃ
ഒരു വശത്ത് പൊന്നിന്റെ നിറമുള്ളവരും, മറ്റിടത്ത് നീല നിറമുള്ളവരും, വേറൊരു വശത്ത് വിവിധ നിറങ്ങളിൽ മനോഹരമായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട കുതിരകളും ഉണ്ടായിരുന്നു.
ഏവം പശ്യന്മുനിഃ സര്വാന്കൌതുകാവിഷ്ടമാനസഃ । യയാവന്യത്ര താന്ദ്രഷ്ടും യാഗയോഗ്യാന്ഹയാന്മുനിഃ
ഇങ്ങനെ എല്ലാം കണ്ട്, അത്ഭുതം നിറഞ്ഞ മനസ്സോടെ ആ മഹർഷി യാഗത്തിന് യോഗ്യമായ കുതിരകളെ കാണാൻ മറ്റിടത്തേക്ക് നടന്നു.
ദദര്ശ തത്ര ശതശോ ബദ്ധാംസ്താദൃശവര്ണകാന് । ദൃഷ്ട്വാ വിസ്മയമാപേദേ സ മുനിര്ഹര്ഷിതാംഗകഃ
അവിടെ അത്തരം വർണ്ണങ്ങളിലുള്ള നൂറുകണക്കിന് കുതിരകൾ കെട്ടിയിരിക്കുന്നതും കണ്ടു; അവയെ കണ്ടപ്പോൾ ആ മഹർഷിയുടെ ശരീരം ആനന്ദത്തിൽ നിറഞ്ഞു, അത്ഭുതംകൊണ്ടു വിസ്മയിച്ചു.
ഏകതഃ ശ്യാമകര്ണാംശ്ച സര്വാംഗൈഃ ക്ഷീരസന്നിഭാന് । പീതപുച്ഛാന്മുഖേ രക്താഞ്ഛുഭലക്ഷണലക്ഷിതാന്
ഒരു വശത്ത് കറുത്ത ചെവിയുള്ള, ശരീരം പാൽപോല വെളുത്ത, മഞ്ഞ വാൽ, ചുവന്ന മുഖം, ശുഭലക്ഷണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച കുതിരകളുണ്ടായിരുന്നു.
നിരീക്ഷ്യ പരിതോഽനഘാന്വിമലനീരധാരാനിഭാന്മനോജവനശോഭിതാന്വിമലകീര്തിപുംജപ്രഭാന് । പയോനിധിവിശോഷകോ മുനിരുവാചസീതാപതിം വിചിത്രഹയദര്ശനാദ്ധൃഷിതനേത്രവക്ത്രപ്രഭഃ
ചുറ്റും പാപരഹിതരായ, ശുദ്ധജലധാരപോല തിളങ്ങുന്ന, മനസ്സിന്റെ വേഗംപോല ഭംഗിയുള്ള, നിർമലകീർത്തിയുടെ പ്രകാശമുള്ള കുതിരകളെ കണ്ടപ്പോൾ, അത്ഭുതംകൊണ്ടു കണ്ണും മുഖവും പ്രകാശിച്ച മഹർഷി, സമുദ്രജലം ഉണക്കുന്ന സീതാപതിയെ അഭിമുഖം നോക്കി പറഞ്ഞു.
അഗസ്ത്യ ഉവാച। ഹയമേധക്രതൌ യോഗ്യാന്വാഹാംസ്തേ ബഹുശഃ ശുഭാന് । പശ്യതോ നേത്രയോര്മേഽദ്യ തൃപ്തിര്നാസ്തി രഘൂത്തമ
അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: രഘുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠാ, ഈ യാഗത്തിന് അനുയോജ്യമായ അനേകം ഉത്തമ കുതിരകളെ ഞാൻ ഇന്ന് കാണുമ്പോഴും എന്റെ കണ്ണുകൾക്ക് തൃപ്തിയില്ല.
രാമചംദ്ര മഹാഭാഗ സുരാസുരനമസ്കൃത । യജ്ഞം കുരു മഹാരാജ ഹയമേധം സുവിസ്തരമ്
മഹാഭാഗനായ രാമചന്ദ്രാ, ദേവതകളും അസുരന്മാരും വണങ്ങുന്നവനേ, മഹാരാജാവേ, നീ വിശാലമായ ഹയമേധയാഗം നടത്തുക.
സുരപതിരിവ സര്വാന്യജ്ഞസംഘാന്കരിഷ്യംസ്തപന ഇവ സുപര്വാരാതിതോയം വിശോഷ്യന് । ഹതരിപുഗണമുഖ്യം സാംപരായം വിജിത്യ ക്ഷിതിതലസുഖഭോഗം കുര്വിദം ഭൂരിഭാഗ
ദേവേന്ദ്രൻപോലെ എല്ലാ യാഗങ്ങളും നടത്തുകയും, കാലാവസാനത്തിൽ സൂര്യൻ ജലം ഉണക്കുന്നതുപോലെ, ശത്രുസേനകളെ യുദ്ധത്തിൽ ജയിച്ച്, ഭൂമിയിലെ സുഖങ്ങൾ അനുഭവിച്ച്, മഹാഭാഗ്യശാലിയായ രാജാവേ, നീ സന്തോഷത്തോടെ ജീവിക്കണം.
ഇത്യേവം വാക്യവാദേന പരിതുഷ്ടാഖിലേംദ്രിയഃ । സര്വാന്വൈ യജ്ഞസംഭാരാനാജഹാര മനോഹരാന്
ഇങ്ങനെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട്, അവന്റെ എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും സന്തോഷംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞു; അവൻ യാഗത്തിന് വേണ്ട മനോഹരമായ എല്ലാ സാമഗ്രികളും ശേഖരിച്ചു.
മുന്യന്വിതോ മഹാരാജഃ സരയൂതീരമാഗതഃ । സുവര്ണലാംഗലൈര്ഭൂമിം വിചകര്ഷ മഹീയസീമ്
മഹർഷിമാരോടൊപ്പം മഹാരാജാവ് ശരയൂ നദിയുടെ തീരത്ത് എത്തി; അവിടെ സ്വർണ്ണം കൊണ്ടുള്ള ഉഴുവുകൾ കൊണ്ട് ഭൂമി ഉഴുതു.
വിലിഖ്യ ഭൂമിം ബഹുശശ്ചതുര്യോജനസംമിതാമ് । മംഡപാന്രചയാമാസ യജ്ഞാര്ഥം സ നരോത്തമഃ
നാനാവിധമായി നാലു യോജന ദൈർഘ്യമുള്ള ഭൂമി അളന്ന്, ആ ശ്രേഷ്ഠപുരുഷൻ യാഗത്തിനായി വലിയ മണ്ഡപങ്ങൾ പണിതു.
കുംഡം തു വിധിവത്കൃത്വാ യോനിമേഖലയാന്വിതമ് । അനേകരത്നരചിതം സര്വശോഭാസമന്വിതമ്
നിയമാനുസൃതമായി, യോനി, മേഖല എന്നിവയോടെ, അനേകം രത്നങ്ങൾ കൊണ്ടും എല്ലാ ഭംഗിയോടെയും അലങ്കരിച്ച യാഗകുണ്ടം നിർമ്മിച്ചു.
മുനീശ്വരോ മഹാഭാഗോ വസിഷ്ഠഃ സുമഹാതപാഃ । സര്വം തത്കാരയാമാസ വേദശാസ്ത്രവിധിശ്രിതമ്
മഹാഭാഗിയും മഹാതപസ്സുള്ള വസിഷ്ഠമഹർഷി, വേദശാസ്ത്രവിധി അനുസരിച്ച് എല്ലാം നടത്തിച്ചു.
പ്രേഷിതാസ്തേന മുനിനാ ശിഷ്യാ മുനിവരാശ്രമാന് । കഥയാമാസുരുദ്യുക്തം ഹയമേധേ രഘൂത്തമമ്
ആ മഹർഷി തന്റെ ശിഷ്യന്മാരെ മഹർഷിമാരുടെ ആശ്രമങ്ങളിലേക്ക് അയച്ചു; അവർ രഘുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനോട് ഹയമേധയാഗം ഒരുക്കിയിരിക്കുന്നതായി അറിയിച്ചു.
ആകാരിതാസ്തദാ സര്വേ ഋഷയസ്തപതാം വരാഃ । ആജഗ്മുഃ പരമേശസ്യ ദര്ശനേ ത്വതിലാലസാഃ
അപ്പോൾ തപസ്സിൽ ശ്രേഷ്ഠരായ എല്ലാ ഋഷിമാരെയും ക്ഷണിച്ചു; അവർ പരമേശ്വരന്റെ ദർശനത്തിനായി അത്യന്തം ആഗ്രഹത്തോടെ എത്തി.