യാനാദവതതാരാശു വിരഹാത്ക്ലിന്നമാനസഃ । ഭ്രാതര്ഭ്രാതഃ പുനര്ഭ്രാതര്ഭ്രാതര്ഭ്രാതര്വദന്മുഹുഃ
വിരഹത്തിൽ മനസ്സു നനഞ്ഞ അവൻ വണ്ടിയിൽ നിന്ന് വേഗത്തിൽ ഇറങ്ങി, വീണ്ടും വീണ്ടും 'സഹോദരാ, സഹോദരാ' എന്നു വിളിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.
ദൃഷ്ട്വാ സമുത്തീര്ണമിമം രാമചംദ്രം സുരൈര്യുതമ് । ഭരതോ ഭ്രാതൃവിരഹക്ലിന്നം ധീമാന്ദദര്ശ ഹ । ഹര്ഷാശ്രൂണി പ്രമുംചംശ്ച ദംഡവത്പ്രണനാമ ഹ
ദേവന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് കടന്നുവന്ന രാമചന്ദ്രനെ കണ്ടപ്പോൾ, ഭരതൻ, സഹോദരവിരഹത്തിൽ ദുഃഖിതനായ മനസ്സോടെ, സന്തോഷത്തിന്റെ കണ്ണുനീർ ഒഴിച്ച്, ദണ്ഡവത്പ്രണാമം ചെയ്തു.
രഘുനാഥോഽപി തം ദൃഷ്ട്വാ ദംഡവത്പതിതം ഭുവി । ഉത്ഥാപ്യ ജഗൃഹേ ദോര്ഭ്യാം ഹര്ഷാലോകസമന്വിതഃ
ഭൂമിയിൽ ദണ്ഡവത്പ്രണാമം ചെയ്ത ഭരതനെ രഘുനാഥൻ കണ്ടു, സന്തോഷം നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ കൈകളാൽ എഴുന്നേൽപ്പിച്ചു.
ഉത്ഥാപിതോഽപി ഹി ഭൃശം നോദതിഷ്ഠദ്രുദന്മുഹുഃ । രാമചംദ്രപദാംഭോജഗ്രഹണാസക്തബാഹുഭൃത്
എഴുന്നേറ്റെങ്കിലും, ഭരതൻ ഉറച്ച് നിൽക്കാതെ വീണ്ടും വീണ്ടും കരഞ്ഞു, രാമചന്ദ്രന്റെ പാദപദ്മങ്ങളിൽ കൈകൾ ചേർത്തുപിടിച്ചു.
ഭരത ഉവാച। ദുരാചാരസ്യ ദുഷ്ടസ്യ പാപിനോ മേ കൃപാം കുരു । രാമചംദ്ര മഹാബാഹോ കാരുണ്യാത്കരുണാനിധേ
ഭരതൻ പറഞ്ഞു: 'ദുഷ്ടനും പാപിയും ദുർവൃത്തനുമായ എന്നോടു കരുണ കാണിക്കണം, മഹാബാഹുവായ രാമചന്ദ്രാ, കരുണാനിധേ, ദയവായി.'
യസ്തേ വിദേഹജാ പാണിസ്പര്ശം ക്രൂരമമന്യത । സ ഏവ ചരണോ രാമ വനേ ബഭ്രാമ മത്കൃതേ
'രാമാ, ഒരിക്കൽ നീ കഠിനമാണെന്ന് വിചാരിച്ച സീതയുടെ കൈസ്പർശം, എന്റെ കാരണത്താൽ അവളുടെ കാലുകൾ കാട്ടിൽ സഞ്ചരിച്ചു.'
ഇത്യുക്ത്വാശ്രുമുഖോ ദീനഃ പരിരഭ്യ പുനഃ പുനഃ । പ്രാംജലിഃ പുരതസ്തസ്ഥൌ ഹര്ഷവിഹ്വലിതാനനഃ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ മുഖത്തോടെ, ദുഃഖിതനായി, വീണ്ടും വീണ്ടും ചേർത്ത് പിടിച്ചു; കൈകൾ കൂപ്പി സന്തോഷത്തിൽ വിറയുന്ന മുഖത്തോടെ മുന്നിൽ നിന്നു.
രഘുനാഥസ്തമനുജം പരിഷ്വജ്യ കൃപാനിധിഃ । പ്രണമ്യ ച മഹാമംത്രിമുഖ്യാനാപൃച്ഛ്യ സാദരമ്
കരുണയുടെ നിധിയായ രഘുനാഥൻ തന്റെ അനുജനെ ചേർത്ത് പിടിച്ചു, പിന്നെ പ്രധാന മന്ത്രിമാരെ ആദരവോടെ വന്ദിച്ചു, അവരുടെ ക്ഷേമം ചോദിച്ചു.
ഭരതേന സമം ഭ്രാത്രാ പുഷ്പകാസനമാസ്ഥിതഃ । സീതാം ദദര്ശ ഭരതോ ഭ്രാതൃപത്നീമനിംദിതാമ്
സഹോദരനായ ഭരതനോടൊപ്പം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ ഇരുന്ന്, ഭരതൻ തന്റെ സഹോദരന്റെ ഭാര്യയായ അപരാധമില്ലാത്ത സീതയെ കണ്ടു.
അനസൂയാമിവാത്രേഃ കിം ലോപാമുദ്രാം ഘടോദ്ഭുവഃ । പതിവ്രതാം ജനകജാമമന്യതനനാമ ച
അത്രിയുടെ ഭാര്യയായ അനസൂയയെപ്പോലെയും, അഗസ്ത്യന്റെ ഭാര്യയായ ലോപാമുദ്രയെപ്പോലെയും, പതിവ്രതയായ ജനകജയയെ ഭരതൻ വിചാരിച്ചു, അങ്ങനെ അവളെ വിളിച്ചു.
മാതഃ ക്ഷമസ്വ യദഘം മയാ കൃതമബുദ്ധിനാ । ത്വത്സദൃശ്യഃ പതിപരാഃ സര്വേഷാം സാധുകാരികാഃ
'അമ്മേ, ഞാൻ അജ്ഞാനത്തിൽ ചെയ്ത പാപം ക്ഷമിക്കണം; നിന്നെപ്പോലെ ഭർത്താവിൽ ഭക്തിയുള്ളവരൊക്കെയും നല്ലവഴിയിലാണ്.'
ജാനക്യാപി മഹാഭാഗാ ദേവരം വീക്ഷ്യ സാദരമ് । ആശീര്ഭിരഭിയുജ്യാഥ സമപൃച്ഛദനാമയമ്
മഹാഭാഗയായ ജാനകി, സഹോദരഭർത്താവിനെ ആദരവോടെ കണ്ടു, അനുഗ്രഹങ്ങൾ നൽകി, അവന്റെ ക്ഷേമം ചോദിച്ചു.
വിമാനവരമാരൂഢാസ്തേ സര്വേ നഭസോംഽഗണേ । ക്ഷണാദാലോകയാംചക്രേ നികടേ സ്വപിതുഃ പുരീമ്
അവരൊക്കെയും മനോഹരമായ ആകാശരഥങ്ങളിൽ കയറി, ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് തന്നെ, ആകാശത്തിലൂടെ യാത്രചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ, അച്ഛന്റെ നഗരത്തെ അടുത്ത് കാണാൻ സാധിച്ചു.
ശേഷ ഉവാച। ദൃഷ്ട്വാ രാമോ രാജധാനീം നിജലോകനിവാസിനീമ് । ജഹര്ഷ മതിമാന്വീരശ്ചിരദര്ശനലാലസഃ
ശേഷൻ പറഞ്ഞു: തന്റെ ജനങ്ങളുടെ താമസസ്ഥലമായ സ്വന്തം രാജധാനി കണ്ടപ്പോൾ, ബുദ്ധിമാനും ധൈര്യശാലിയുമായ രാമൻ, ഏറെക്കാലമായി ആ കാഴ്ചക്കായി ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നതിനാൽ, ഹർഷത്തോടെ നിറഞ്ഞു.
ഭരതോഽപി സ്വകം മിത്രം സുമുഖം നഗരം പ്രതി । പ്രേഷയാമാസ സചിവം നഗരോത്സവസിദ്ധയേ
ഭരതനും തന്റെ പ്രിയമായ നഗരത്തിലേക്ക് വിശ്വസ്തനായ മന്ത്രിയെ മുൻകൂട്ടി അയച്ചു, നഗരത്തിൽ ഉത്സവം ഒരുക്കാൻ.
ഭരത ഉവാച। കുര്വംതു ലോകാസ്ത്വരിതം രഘുനാഥാഗമോത്സവമ് । മംദിരേ മംദിരേ രമ്യം കൃതകൌതുകചിത്രകമ്
ഭരതൻ പറഞ്ഞു: എല്ലാവരും വേഗത്തിൽ രഘുനാഥന്റെ വരവിനായി ഉത്സവം ഒരുക്കട്ടെ. ഓരോ വീടും സന്തോഷകരമായ അലങ്കാരങ്ങളാൽ മനോഹരമായി അലങ്കരിക്കപ്പെടണം.
വിപാംസുകാ രാജമാര്ഗാശ്ചംദനദ്രവസിംചിതാഃ । പ്രസൂനഭരസംകൢപ്താ ഹൃഷ്ടപുഷ്ടജനാവൃതാഃ
രാജപഥങ്ങൾ ചന്ദനജലത്തിൽ തളിച്ച്, സുഗന്ധമുള്ള പൊടിയാൽ മൂടി, പൂക്കളുടെ കൂമ്പാരങ്ങൾകൊണ്ടും സന്തോഷവും സമൃദ്ധിയുമുള്ള ജനങ്ങളാൽ നിറയട്ടെ.
വിചിത്രവര്ണധ്വജഭാ ചിത്രിതാഖിലസ്വാംഗണാഃ । മേഘാഗമേ ധനുരിവ പശ്യംത്വേവ വലീമുഖാഃ
ഓരോ വീടിന്റെയും അങ്കണവും നിറങ്ങളുള്ള പതാകകളും കൊടികളും കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കപ്പെടണം. മേഘകാലത്ത് കാണുന്ന ഇന്ദ്രധനുസ്സുപോലെ അതിന്മേൽ പ്രകാശം വീശട്ടെ. ജനങ്ങളുടെ മുഖങ്ങളിൽ സന്തോഷത്തിന്റെ പ്രകാശം തെളിയട്ടെ.
പ്രതിഗേഹം തു ലോകാനാം കാരയംത്വഗരൂക്ഷണമ് । യദ്ധൂമം വീക്ഷ്യ ശിഖിനോ നൃത്യം കുര്വംതു ലീലയാ
എല്ലാ വീടുകളിലും ശുഭമായ അഗ്നിഹോത്രങ്ങൾ ഒരുക്കണം. അതിൽ നിന്നുള്ള പുക കണ്ടു അഗ്നിപൂജകർ സന്തോഷത്തോടെ നൃത്തം ചെയ്യട്ടെ.
ഹസ്തിനോ മമ ശൈലാഭാനാധോരണസുയംത്രിതാന് । വിചിത്രയംതു ബഹുശോ ഗൈരികാദ്യുപധാതുഭിഃ
പർവതങ്ങളെപ്പോലെയുള്ള എന്റെ ആനകളെ മനോഹരമായ തോരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച്, പലവിധം ഗൈരികം മുതലായ ഖനിജങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് ഭംഗിയായി ചായം പൂശണം.
വാജിനശ്ചിത്രിതാ ഭൂയഃ സുശോഭംതു മനോജവാഃ । യദ്വേഗവീക്ഷണാദേവ ഗര്വം ത്യജതി സ്വര്ഹയഃ
വേഗതയിലും ഭംഗിയിലും അതുല്യമായ കുതിരകൾ മനോഹരമായി അലങ്കരിക്കപ്പെടണം. അവയുടെ വേഗം കണ്ടാൽ അവയിൽ ഏറ്റവും അഭിമാനമുള്ളവരും അഭിമാനം ഉപേക്ഷിക്കും.
കന്യാഃ സഹസ്രശോ രമ്യാഃ സര്വാഭരണഭൂഷിതാഃ । ഗജോപരി സമാരൂഢാ മുക്താഭിര്വികിരംതു ച
ആയിരക്കണക്കിന് സുന്ദരികളായ യുവതികൾ എല്ലാ ആഭരണങ്ങൾ ധരിച്ച് ആനപ്പുറത്ത് കയറി, മുത്തുകൾ വിതറിയിടണം.
ബ്രാഹ്മണ്യഃ പാത്രഹസ്താശ്ച ദൂര്വാഹാരിദ്രസംയുതാഃ । സുവാസിന്യോ മഹാരാജം രാമം നീരാജയംതു താഃ
ബ്രാഹ്മണസ്ത്രികൾ ദർഭയും മഞ്ഞളും നിറച്ച പാത്രങ്ങൾ കൈവശം വച്ച്, മഹാരാജാവായ രാമനെ നമസ്കരിച്ച് നീരാജനം നടത്തട്ടെ.
കൌസല്യാപുത്രസംയോഗസംദേശ വിധുരാ സതീ । ഹര്ഷം പ്രാപ്നോതു സുകൃശാ തദീക്ഷണസുലാലസാ
കൗസല്യയുടെ മകന്റെ വേർപാടിന്റെ വാർത്തയിൽ ദുഃഖിതയായിരുന്ന ദീർഘനാരിയായ സതീകൂടി, ഇപ്പോൾ അവനെ കാണുന്നതിൽ ആനന്ദം പ്രാപിക്കട്ടെ.
ഇത്യേവമാദിരചനാഃ പുരശോഭാവിധായികാഃ । കരോതു ജനതാ ഹൃഷ്ടാ രാമസ്യാഗമനം പ്രതി
ഇങ്ങനെ നഗരശോഭയ്ക്ക് വേണ്ടിയുള്ള എല്ലാ ഒരുക്കങ്ങളും ജനങ്ങൾ സന്തോഷത്തോടെ രാമന്റെ വരവിനായി നടത്തട്ടെ.
ശേഷ ഉവാച। ഇതി ശ്രുത്വാ തതോ വാക്യം സുമുഖോ മംത്രവിത്തമഃ । പ്രയയൌ നഗരീം കര്തും കൃതകൌതുകതോരണാമ്
ശേഷൻ പറഞ്ഞു: ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, മന്ത്രജ്ഞനായ സുമുഖൻ നഗരത്തിലേക്ക് പോയി ഉത്സവത്തിനായി മനോഹരമായ തോരണങ്ങൾ ഒരുക്കാൻ തുടങ്ങി.
ഗത്വാഥ നഗരീം താം വൈ മംത്രീ തു സുമുഖാഭിധഃ । ഖ്യാപയാമാസ ലോകാനാം രാമാഗമമഹോത്സവമ്
അതിനുശേഷം സുമുഖൻ എന്ന മന്ത്രിയ് നഗരം എത്തി, രാമന്റെ വരവിനുള്ള മഹോത്സവം ജനങ്ങളിൽ അറിയിച്ചു.
ലോകാഃ ശ്രുത്വാ പുരീം പ്രാപ്തം രഘുനാഥം സുഹര്ഷിതാഃ । പൂര്വം തദീയ വിരഹത്യക്തഭോഗസുഖാദയഃ
രഘുനാഥൻ നഗരത്തിലെത്തിയെന്ന വാർത്ത കേട്ടപ്പോൾ, അവന്റെ വേർപാടിൽ ആനന്ദവും സൗഖ്യവും ഉപേക്ഷിച്ചിരുന്ന ജനങ്ങൾ അത്യന്തം സന്തോഷിച്ചു.
ബ്രാഹ്മണാ വേദസംപന്നാഃ പവിത്രാ ദര്ഭപാണയഃ । ധൌതോത്തരീയവലിതാ ജഗ്മുഃ ശ്രീരഘുനായകമ്
വേദപാരായണവും ശുദ്ധിയുമുള്ള ബ്രാഹ്മണന്മാർ, ദർഭ കൈവശം വച്ച്, കഴുകിയ ഉത്തരീയവും ധരിച്ച്, മഹത്വമുള്ള രഘുനായകനെ സ്വീകരിക്കാൻ പോയി.
ക്ഷത്രിയാ യേ ശൂരതമാ ധനുര്ബാണധരാ വരാഃ । സംഗ്രാമേ ബഹുശോ വീരാ ജേതാരോ യയുരപ്യമുമ്
വീര്യശാലികളായ ക്ഷത്രിയർ, ധനുസ്സും അമ്പും കൈവശം വച്ചവരും, യുദ്ധത്തിൽ പലതവണ ജയിച്ചവരും, അവനെ കാണാൻ പോയി.