ഏവം വിദിത്വാ മംത്രാര്ഥം തദ്ഭക്തിം സമ്യഗാചരേത് । ദാസഭൂതമിദം തസ്യ ജഗത്സ്ഥാവരജംഗമമ്
മന്ത്രത്തിന്റെ അർത്ഥം ഇങ്ങനെ മനസ്സിലാക്കി, ഭക്തി ശരിയായി ആചരിക്കണം; ഈ ലോകം മുഴുവൻ, ചലനശീലവും അചലവുമായതും, അവന്റെ ദാസമാണ്.
ശ്രീമന്നാരായണഃ സ്വാമീ ജഗതാം പ്രഭുരീശ്വരഃ । മാതാ പിതാ സുതോ ബംധുര്നിവാസഃ ശരണം ഗതിഃ
ശ്രീമാനായ നാരായണൻ, ലോകങ്ങളുടെ സ്വാമിയും പ്രഭുവും, മാതാവും പിതാവും പുത്രനും ബന്ധുവും വാസസ്ഥലവും ആശ്രയവും ലക്ഷ്യവും ആകുന്നു.
കല്യാണഗുണവാന്ശ്രീശഃ സര്വകാമഫലപ്രദഃ । യോഽസൌ നിര്ഗുണ ഇത്യുക്തഃ ശാസ്ത്രേഷു ജഗദീശ്വരഃ
ശ്രീയുടെ നാഥൻ, എല്ലാ നല്ല ഗുണങ്ങളാലും സമ്പന്നൻ, എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങൾക്കും ഫലം നൽകുന്നവൻ, ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ 'ഗുണരഹിതൻ' എന്നറിയപ്പെടുന്ന ലോകനാഥൻ.
പ്രാകൃതൈര്ഹേയസംയുക്തൈര്ഗുണൈര്ഹീനത്വമുച്യതേ । യത്ര മിഥ്യാ പ്രപഞ്ചത്വം വാക്യൈര്വേദാംതഗോചരൈഃ
സ്വാഭാവികമായ ദോഷമുള്ള ഗുണങ്ങളുമായി ചേർന്നതുകൊണ്ടാണ് ഹീനതയെന്ന് പറയുന്നത്; വേദാന്തത്തിൽ കാണുന്ന വാക്യങ്ങളിൽ മിഥ്യാ ലോകം എന്നതാണു സൂചിപ്പിക്കുന്നത്.
ദൃശ്യമാനമിദം സര്വമനിത്യമിതി ചോച്യതേ । അത്രാപി പ്രാകൃതം രൂപമണ്ഡസ്യൈവ വിനാശനമ്
ഇവിടെ കാണുന്ന എല്ലാം നശ്വരമാണെന്ന് പറയുന്നു. ഈ ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക രൂപം പോലും നശിക്കും.
പ്രാകൃതാനാം ഹി രൂപാണാമനിത്യത്വം തഥോച്യതേ । ഇമമര്ഥം മഹാദേവി പ്രകൃതേരുദ്ഭവം ഹരേഃ
സ്വാഭാവികമായ രൂപങ്ങൾ നശ്വരമാണെന്ന് ഇതിൽ പറയുന്നു. മഹാദേവി, ഹരിയുടെ ഉത്ഭവം പ്രകൃതിയിൽ നിന്നാണെന്നതാണിത്.
ക്രീഡാര്ഥം ദേവദേവസ്യ വിഷ്ണോര്ലീലാധികാരിണഃ । ലോകൈശ്ചതുര്ഭിര്ദശഭിഃ സാഗരൈര്ദ്വീപസംയുതൈഃ
ദേവന്മാരുടെ ദൈവമായ വിഷ്ണു, തന്റെ ലീലക്കായി, നാലും പത്തിനും സമുദ്രങ്ങളും ദ്വീപുകളും ഉള്ള ലോകങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു.
ഭൂതൈശ്ചതുര്വിധൈശ്ചാപി ഭൂധരൈശ്ച മഹോച്ഛ്രയൈഃ । പരിപൂര്ണമിദം രമ്യമംഡം പ്രകൃതിസംഭവമ്
നാലു തരത്തിലുള്ള ജീവികളും ഉയർന്ന പർവതങ്ങളും ചേർന്ന്, ഈ മനോഹരവും പൂർണ്ണവുമായ ബ്രഹ്മാണ്ഡം പ്രകൃതിയിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്.
ദശോത്തരഗുണോപേതം സപ്താവരണസംവൃതമ് । കലാകാഷ്ഠാദിരൂപേണ യഃ കാലം പരിവര്തതേ
പത്തു മുതൽ കൂടുതൽ ഗുണങ്ങൾ ഉള്ളതും ഏഴു ആവരണങ്ങൾ കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടതുമായ ഈ ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിൽ കാലം കല, കഷ്ട തുടങ്ങിയ രൂപങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
കാലേനൈവ ജഗത്സര്ഗസ്ഥിതിസംഹരണം ഭവേത് । ചതുര്യുഗസഹസ്രം വൈ ബ്രഹ്മണോ ദിവസോ ഭവേത്
ലോകത്തിന്റെ സൃഷ്ടി, നിലനിൽപ്പ്, ലയം എല്ലാം കാലം കൊണ്ടാണ് നടക്കുന്നത്. ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ദിവസം നാലായിരം യുഗചക്രങ്ങളാണ്.
താവംതി രാത്രിവര്ഷാണി ബ്രഹ്മണോഽവ്യക്തജന്മനഃ । ക്ഷയേ തു ബ്രഹ്മണഃ പ്രാപ്തേ സര്വസംഹാരകോ ഭവേത്
അത്രയും രാത്രികളും വർഷങ്ങളും അവ്യക്തത്തിൽ ജനിച്ച ബ്രഹ്മാവിന്റെ ആയുസ്സാണ്. ബ്രഹ്മാവിന്റെ അവസാനം വന്നാൽ എല്ലാം നശിക്കും.
അംഡമംഡഗതാ ലോകാ ദഹ്യംതേ കാലവഹ്നിനാ । സര്വാത്മാനസ്തഥാ വിഷ്ണോഃ പ്രകൃതൌ വിനിവേശിതാഃ
ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിനുള്ളിലെ ലോകങ്ങൾ കാലാഗ്നിയിൽ കത്തിപ്പോകുന്നു. അതുപോലെ എല്ലാ ജീവികളും വിഷ്ണുവിന്റെ പ്രകൃതിയിൽ ലയിക്കുന്നു.
അംഡാവരണഭൂതാനി പ്രകൃതൌ ലയമാപ്നുയുഃ । സാ സര്വജഗദാധാരാ പ്രകൃതിര്ഹരിസംശ്രിതാ
ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ ആവരണങ്ങളായ ഘടകങ്ങൾ പ്രകൃതിയിൽ ലയിക്കുന്നു. ഹരിയിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്ന ആ പ്രകൃതിയാണ് എല്ലായിടത്തെയും ആധാരം.
തയാ ജഗത്സര്ഗലയൌ കരോതി ഭഗവാന്സദാ । ക്രീഡാര്ഥം ദേവദേവേന സൃഷ്ടാ മായാ ജഗന്മയീ
ആവളാൽ ഭഗവാൻ ലോകത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയും ലയവും എല്ലായ്പ്പോഴും നടത്തുന്നു. ദേവന്മാരുടെ ദൈവം തന്റെ ലീലക്കായി ഈ ലോകമോഹം സൃഷ്ടിച്ചു.
അവിദ്യാ പ്രകൃതിര്മായാ ഗുണത്രയമയീ സദാ । സര്ഗസ്ഥിതിലയാനാം സാ ഹേതുഭൂതാ സനാതനീ
അവിദ്യ, പ്രകൃതി, മായ — എല്ലാം ഗുണത്രയത്തോടെ എന്നും നിലകൊള്ളുന്നു. അവൾ സൃഷ്ടി, നിലനിൽപ്പ്, ലയങ്ങൾക്കുള്ള ശാശ്വതകാരണമാണ്.
യോഗനിദ്രാ മഹാമായാ പ്രകൃതിസ്ത്രിഗുണാന്വിതാ । അവ്യക്താ ച പ്രധാനം ച വിഷ്ണോര്ലീലാവികാരിണഃ
യോഗനിദ്ര, മഹാമായ, ഗുണത്രയസമ്പന്നമായ പ്രകൃതി, അവ്യക്തം, പ്രധാനം — ഇവയൊക്കെയും ദൈവലീലയുടെ അധിപനായ വിഷ്ണുവിനാണ്.
ജഗത്സര്ഗലയൌ സ്യാതാം പ്രകൃതേരേവ സര്വദാ । അസംഖ്യപ്രകൃതേഃ സ്ഥാനം നിബിഡധ്വാന്തമവ്യയമ്
ലോകത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയും ലയവും എല്ലായ്പ്പോഴും പ്രകൃതിയിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. അനന്തമായ പ്രകൃതികളുടെ സ്ഥാനം ദാരുണമായ അനശ്വരമായ ഇരുണ്ടത്വമാണ്.
ഊര്ധ്വം തു സീമ്നി വിരജാ നിസ്സീമാധസ്സനാതനീ । തയാദൃതം ജഗത്സര്വം സ്ഥൂലസൂക്ഷ്മാദ്യവസ്ഥയാ
മുകളിലായി അതിരിൽ വിരജ എന്നത് അനന്തവും ശാശ്വതവുമാണ്. അവളാൽ ഈ ലോകം സ്ഥൂലവും സൂക്ഷ്മവുമായ നിലയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു.
വികാസസംകോചാവസ്ഥേ തസ്യാം സര്ഗലയൌ സ്മൃതൌ । ഏവം സര്വാണി ഭൂതാനി പ്രകൃത്യംതര്ഗതാനി വൈ
വികാസവും സംകോചവും അവളുടെ അവസ്ഥകളാണ്, അവയിൽ സൃഷ്ടിയും ലയവും നടക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ എല്ലാ ജീവികളും പ്രകൃതിക്കുള്ളിലാണു്.
തതഃ ശൂന്യമിദം സര്വം പ്രകൃത്യംതര്ഗതം മഹത് । ഏവം പ്രകൃതിരൂപായാ വിഭൂതേ രൂപമുത്തമമ്
അതിനുശേഷം എല്ലാം ശൂന്യമായി, മഹാപ്രകൃതിയിൽ ലയിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെയാണ് പ്രകൃതിയുടെ പരമോന്നതമായ മഹിമ.
ത്രിപാദ്വിഭൂതിരൂപം തു ശൃണു ഭൂധരനംദിനി । പ്രധാന പരമവ്യോമ്നോരംതരേ വിരജാ നദീ
മൂന്നു ഭാഗങ്ങളായ മഹിമയുടെ രൂപം ഇപ്പോൾ കേൾക്കൂ, പർവതകുമാരി. പ്രധാനത്തിനും പരമാകാശത്തിനും ഇടയിൽ വിരജാ നദി ഒഴുകുന്നു.
വേദാംഗസ്വേദജനിതതോയൈഃ പ്രസ്രാവിതാ ശുഭാ । തസ്യാഃ പാരേ പരേ വ്യോമ്നി ത്രിപാദ്ഭൂതിസ്സനാതനീ
വേദങ്ങളുടെ അവയവങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള വിയർപ്പിൽ നിന്നു ജനിച്ച ജലങ്ങൾ കൊണ്ട് ഒഴുകുന്ന ആ ശുഭമായ നദി, അതിന്റെ അപ്പുറത്ത് പരമാകാശത്തിൽ, ശാശ്വതമായ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളായ സത്ത്വം നിലകൊള്ളുന്നു.
അമൃതം ശാശ്വതം നിത്യമനന്തം പരമം പദമ് । ശുദ്ധം സത്വമയം ദിവ്യമക്ഷരം ബ്രഹ്മണഃ പദമ്
അമൃതവും ശാശ്വതവും നിത്യവും അനന്തവും പരമമായ വാസസ്ഥലവും, ശുദ്ധവും സത്വഗുണം നിറഞ്ഞതും ദിവ്യവും ക്ഷയമില്ലാത്തതും ബ്രഹ്മാവിന്റെ പരമപദവുമാണ്.
അനേകകോടിസൂര്യാഗ്നി തുല്യ വര്ചസമവ്യയമ് । സര്വവേദമയം ശുദ്ധം സര്ഗപ്രലയവര്ജിതമ്
അനേകം കോടിയോളം സൂര്യനും അഗ്നിയും പോലെയുള്ള പ്രകാശം, ക്ഷയമില്ലാത്തതും, എല്ലാ വേദങ്ങളും ഉൾക്കൊള്ളുന്നതും, ശുദ്ധവും, സൃഷ്ടിയും ലയവും ബാധിക്കാത്തതുമാണ്.
അസംഖ്യമജരം നിത്യം ജാഗ്രത്സ്വപ്നാദിവര്ജിതമ് । ഹിരണ്മയം മോക്ഷപദം ബ്രഹ്മാനംദസുഖാവഹമ്
അസംഖ്യമായത്, വയസ്സില്ലാത്തത്, നിത്യമായത്, ജാഗ്രത, സ്വപ്നം തുടങ്ങിയ അവസ്ഥകളില്ലാത്തത്, പൊന്നുപോലുള്ളത്, മോക്ഷത്തിന്റെ വാസസ്ഥലം, ബ്രഹ്മാനന്ദസുഖം നൽകുന്നതാണ്.
സമാനാധിക്യരഹിതമാദ്യംതരഹിതം ശുഭമ് । തേജസാത്യദ്ഭുതം രമ്യം നിത്യമാനംദസാഗരമ്
തുല്യനും മേലുള്ളവനും ഇല്ലാത്തത്, ആദിയും അന്തവും ഇല്ലാത്തത്, ശുഭവും, അത്യന്തം അത്ഭുതകരമായ പ്രകാശം, മനോഹരവും, എപ്പോഴും ആനന്ദസാഗരവുമാണ്.
ഏവമാദിഗുണോപേതം തദ്വിഷ്ണോഃ പരമം പദമ് । ന തദ്ഭാസയതേ സൂര്യോ ന ശശാംകോ ന പാവകഃ
ഇവിടെ പറഞ്ഞ ഗുണങ്ങൾക്കൊക്കെ യുക്തമായത്, അതാണ് വിഷ്ണുവിന്റെ പരമപദം. അതിനെ സൂര്യനും ചന്ദ്രനും അഗ്നിയും പ്രകാശിപ്പിക്കില്ല.
യദ്ഗത്വാ ന നിവര്തംതേ തദ്ധാമ പരമം ഹരേഃ । തദ്വിഷ്ണോഃ പരമം ധാമ ശാശ്വതം നിത്യമച്യുതമ് । ന ഹി വര്ണയിതും ശക്യം കല്പകോടിശതൈരപി
അവിടെ എത്തുന്നവർ പിന്നെ തിരികെ വരാറില്ല; അതാണ് ഹരിയുടെ പരമധാമം. ആ വിഷ്ണുവിന്റെ ശാശ്വതവും നിത്യവും അച്യുതവുമായ പരമപദം, കോടിക്കണക്കിന് കാലഘട്ടങ്ങൾക്കിടയിലും വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല.
ഹരേഃ പദം വര്ണയിതും ന ശക്യം മയാ ച ധാത്രാ ച മുനീംദ്രസങ്ഘൈഃ । യസ്മിന്പദേ ഹ്യച്യുത ഈശ്വരോ യഃ സോ അങ്ഗ വേദ യദി വാ ന വേദ
ഹരിയുടെ പദം ഞാൻ പോലും, സൃഷ്ടാവും മഹർഷിമാരുടെ സംഘം പോലും വിശദീകരിക്കാൻ കഴിയില്ല. അച്യുതൻ എന്ന ഭഗവാൻ അവിടെ വസിക്കുന്നു; അറിയുന്നോ ഇല്ലയോ എന്നത് കാര്യമല്ല, സത്യം അതാണ്.
യദക്ഷരം വേദഗുഹ്യം യസ്മിന്ദേവാ അധി വിശ്വേ നിഷേദുഃ । യസ്തന്നോ വേദ കിമൃചാ കരിഷ്യതി യേ തദ്വിദുസ്ത ഇമേ സമാസതേ
അക്ഷരവും വേദഗുഹ്യവുമായത്, എല്ലാദേവതകളും അവിടെ വസിക്കുന്നു. അതറിയുന്നവൻക്ക് വേദപാഠം കൊണ്ട് എന്ത് പ്രയോജനം? അതറിയുന്നവർ അവിടെ ഒരുമിച്ച് വസിക്കുന്നു.