മുഖബാഹൂരുപാദാഃ സ്യുസ്തസ്യ വര്ണാ യഥാക്രമമ് । പദ്ഭ്യാം തു പൃഥിവീ തസ്യ ശിരസാ ദ്യൌരജായത
അവന്റെ വായിൽനിന്നും കൈകളിൽനിന്നും തോളുകളിൽനിന്നും കാലുകളിൽനിന്നുമാണ് വർണ്ണങ്ങൾ ഓരോന്നായി ഉദിച്ചത്. അവന്റെ കാലുകളിൽനിന്ന് ഭൂമി പിറന്നു, തലയിൽനിന്ന് ആകാശം ജനിച്ചു.
മനസശ്ചംദ്രമാ ജാതശ്ചക്ഷുഷശ്ച പ്രഭാകരഃ । മുഖാദഗ്നിഃ സഹസ്രാക്ഷോ വായുഃ പ്രാണാത്സദാഗതിഃ
അവന്റെ മനസ്സിൽനിന്ന് ചന്ദ്രൻ ജനിച്ചു, കണ്ണുകളിൽനിന്ന് സൂര്യൻ. വായിൽനിന്ന് അഗ്നിയും ഇന്ദ്രനും, ശ്വാസത്തിൽനിന്ന് എപ്പോഴും സഞ്ചരിക്കുന്ന വായുവും ഉദിച്ചു.
നാഭേര്വിരിംചിര്ഗഗനം ജഗത്സര്വം ചരാചരമ് । യസ്മാത്സര്വം സമുദ്ഭൂതം ജഗദ്വിഷ്ണോഃ സനാതനാത്
അവന്റെ നാഭിയിൽനിന്ന് ബ്രഹ്മാവും ആകാശവും ജനിച്ചു. ചലിക്കുന്നതും അചലമായതുമായ ഈ ലോകം എല്ലാം ശാശ്വതനായ വിഷ്ണുവിൽനിന്നാണ് ഉദിച്ചത്.
തസ്മാത്സര്വമയോ വിഷ്ണുര്നാരായണ ഇതീരിതഃ । ഏവം സൃഷ്ട്വാ ജഗത്സര്വം പുനഃ സംഗ്രസതേ ഹരിഃ
അങ്ങനെ എല്ലാം ഉൾക്കൊള്ളുന്നവനാണ് വിഷ്ണു, അതുകൊണ്ടാണ് നാരായണൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്. ഇങ്ങനെ ലോകം സൃഷ്ടിച്ചശേഷം, ഹരി വീണ്ടും അതിനെ തിരികെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.
നിജലീലാസമുദ്ഭൂതം താന്തവം ചോര്ണനാഭിവത് । ബ്രഹ്മാണമിംദ്രം രുദ്രം ച യമം വരുണമേവ ച
താനേ സൃഷ്ടിച്ച ഈ ലോകത്തെ ഒരു ഉണ്ണിയൻ തൻറെ ജാലംപോലെ, ബ്രഹ്മാവിനെയും ഇന്ദ്രനെയും രുദ്രനെയും യമനെയും വരുണനെയും എല്ലാം ഹരി തിരികെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.
നിഗൃഹ്യ ഹരതേ യസ്മാത്തസ്മാദ്ധരിരഹോച്യതേ । അസാവേകാര്ണവീഭൂതേ മായാവടതലേ പുമാന്
എല്ലാം പിടിച്ചുവെച്ച് തിരികെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഹരി എന്ന പേര് ലഭിച്ചത്. ലോകം മുഴുവൻ മഹാസമുദ്രമായി ലയിച്ചപ്പോൾ, മായയുടെ മേൽപുറത്ത് പരമപുരുഷൻ മാത്രം ശേഷിച്ചു.
ജഗത്സ്വജഠരേ കൃത്വാ ശേതേ തസ്മിന്സനാതനഃ । ആസീദേകോ ഹി വൈ ചാത്ര വിഷ്ണുര്നാരായണോഽച്യുതഃ
ലോകം മുഴുവൻ തൻറെ ഗർഭത്തിൽ വെച്ച്, ശാശ്വതൻ അവിടെ വിശ്രമിച്ചു. അപ്പോൾ ഇവിടെ വിഷ്ണുവും നാരായണനും അച്യുതനുമാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നു.
ന ബ്രഹ്മാ ന ച രുദ്രശ്ച ന ദേവാ ന മഹര്ഷയഃ । നേമേ ദ്യാവാപൃഥിവ്യൌ ച ന സോമോ ന ച ഭാസ്കരഃ
അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവോ രുദ്രനോ ദേവന്മാരോ മഹർഷിമാരോ ഇല്ലായിരുന്നു. ആകാശവും ഭൂമിയും ഇല്ല, സോമനും സൂര്യനും ഇല്ല.
ന നക്ഷത്രാണി ലോകാശ്ച ന ചാംഡം മഹദാവൃതമ് । യസ്മാജ്ജഗദ്വൃതം തേന സകലം ഹരിണാ ശുഭേ
നക്ഷത്രങ്ങളോ ലോകങ്ങളോ ഇല്ലായിരുന്നു, മഹത്തായ അണ്ടം പോലും ഇല്ല. ഹരിയാൽ ഈ സകലവും പൊതിഞ്ഞിരുന്നതുകൊണ്ടാണ്, ഭദ്രേ.
സൃഷ്ടം പുനസ്തഥാ സര്ഗേ തസ്മാന്നാരായണസ്സ്മൃതഃ । തസ്യ ദാസ്യം ചതുര്ഥ്യാനു മംത്രേ പ്രോക്തം തു പാര്വതി
സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ വീണ്ടും എല്ലാം അവനാൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു. അതുകൊണ്ടാണ് നാരായണൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്. അവനോടുള്ള ദാസ്യമാണ് മന്ത്രത്തിൽ നാലാം വിഭക്തിയിൽ പറയുന്നത്, പാർവതി.
ദാസഭൂതമിദം തസ്യ ബ്രഹ്മാദ്യം സകലം ജഗത് । ഏവമര്ഥം വിദിത്വാ വൈ പശ്ചാന്മംത്രം പ്രയോജയേത്
ബ്രഹ്മാവിൽനിന്ന് ആരംഭിച്ച് ഈ ലോകം മുഴുവൻ അവന്റെ ദാസ്യമാണ്. ഈ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കി ശേഷമാണ് മന്ത്രം പ്രയോഗിക്കേണ്ടത്.
അവിദിത്വാ തു മന്ത്രാര്ഥം സിദ്ധിം നൈവാധിഗച്ഛതി । ന തു ഭുക്തിം ച ഭക്തിം ച ന ച മുക്തിം വരാനനേ
മന്ത്രത്തിന്റെ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കാതെ ആരും സിദ്ധിയും ഭോഗവും ഭക്തിയും മോക്ഷവും നേടാൻ കഴിയില്ല, മനോഹരമുഖിയേ.
ഇതി ശ്രീപാദ്മേ മഹാപുരാണേ പംചപംചാശത്സാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാമുത്തരഖംഡേ ഉമാമഹേശ്വരസംവാദേ മംത്രാര്ഥോപദേശോനാമ ഷഡ്വിംശത്യധികദ്വിശതതമോഽധ്യായഃ
ഇങ്ങനെ ഉമയും മഹേശ്വരനും തമ്മിലുള്ള സംവാദത്തിൽ, ശ്രീപദ്മ മഹാപുരാണത്തിലെ ഉത്തരഖണ്ഡത്തിൽ, അയ്യായിരത്തിയഞ്ച് ആയിരം ശ്ലോകങ്ങൾ ഉള്ള സംഹിതയിൽ, 'മന്ത്രാർത്ഥോപദേശ'ം എന്ന ഇരുനൂറ്റിരുപത്താറാം അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
പാര്വത്യുവാച- വിസ്തരേണ മയാചക്ഷ്വ മംത്രാര്ഥപദഗൌരവമ് । ഈശ്വരസ്യ സ്വരൂപം ച തദ്വിഭൂതിഗുണാംസ്തഥാ
പാർവതി പറഞ്ഞു: മന്ത്രത്തിലെ ഓരോ പദത്തിന്റെ മഹത്വവും, ഈശ്വരന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപവും, അവന്റെ ശക്തികളും ഗുണങ്ങളും എല്ലാം വിശദമായി എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരൂ.
തദ്വിഷ്ണോഃ പരമം ധാമവ്യൂഹഭേദാംസ്തഥാ ഹരേഃ । സര്വമാഖ്യാഹി തത്ത്വേന മമ സര്വസുരേശ്വര
വിഷ്ണുവിന്റെ പരമധാമവും, ഹരിയുടെ വിവിധ രൂപങ്ങളും, സകലവും യഥാർത്ഥത്തിൽ എനിക്ക് പറയൂ, ദേവന്മാരുടെ പ്രഭുവേ.
ഈശ്വര ഉവാച- ശൃണു ദേവി പ്രവക്ഷ്യാമി സ്വരൂപം പരമാത്മനഃ । വിഭൂതിഗുണസംഘാതം തദവസ്ഥാത്മകം ഹരേഃ
ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു: ദേവിയെ, നീ കേൾക്കൂ, ഞാൻ പരമാത്മാവിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപവും, അവന്റെ ശക്തികളും ഗുണങ്ങളുടെ കൂട്ടവും, ഹരിയുടെ നിലകളും വിശദമായി പറയും.
യഃ പരഃ പുരുഷോ വിഷ്ണുര്നാരായണ ഉദാഹൃതഃ । സ ഈശ്വരശ്ച ജഗതാം പരമാത്മാ സനാതനഃ
പരമപുരുഷനായ വിഷ്ണുവും നാരായണനും ലോകങ്ങളുടെ ഈശ്വരനും ശാശ്വതപരമാത്മാവുമാണ്.
വിശ്വതഃ പാണിപാദശ്ച ചക്ഷുഷ്മാന്വിശ്വതഃ പ്രഭുഃ । വിശ്വാനി ഭുവനാന്യസ്മിന്ധാമാനി പരമാണി വൈ
അവനു എല്ലായിടത്തും കൈകളും കാലുകളും ഉണ്ട്, എല്ലായിടത്തും കണ്ണുകളുണ്ട്. ആ പ്രഭു എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, ഉന്നതമായ എല്ലാ വാസസ്ഥലങ്ങളും അവനിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.
ധാരയന്സോഽപ്യത്യതിഷ്ഠേന്മനാംസി ച മനീഷിണാമ് । ഏവം ബഹുസ്വരൂപഃ സഞ്ഛ്രീപതിഃ പുരുഷോത്തമഃ । ഈശ്വരര്യ്യാ സഹഭോഗാര്ഥം ദിവ്യമംഗലരൂപവാന്
എല്ലാവരും പോഷിപ്പിക്കുമ്പോഴും, മഹാത്മാക്കളുടെ മനസ്സുകളെ പോലും അതിജീവിച്ച്, ശ്രീപതി ആയ പരമപുരുഷൻ അനേകം രൂപങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷമായി, ദൈവികവും മംഗളകരവുമായ രൂപം ധരിച്ച്, ഈശ്വരിയോടൊപ്പം അനുഭവത്തിനായി അവിടെ ഉണ്ടായി.
ബൃഹച്ഛരീരോഽഗ്നിസമാനരൂപോ യുവാ കുമാരത്വമുപേയിവാന്ഹരിഃ । രേമേ ശ്രിയാസൌ ജഗതാം ജനന്യാ സ്വജ്യോത്സ്നയാ ചംദ്രഇവാമൃതാംശുഃ
വിപുലമായ ശരീരവും, അഗ്നിയെപ്പോലെയുള്ള രൂപവും, യൗവനത്തിലെ ബാലാവസ്ഥയും ഏറ്റെടുത്ത്, ഹരി, ലോകങ്ങളുടെ മാതാവായ ശ്രീയോടൊപ്പം, തന്റെ പ്രകാശത്തിൽ, ചന്ദ്രൻ അമൃതക്കിരണങ്ങളാൽ പ്രകാശിക്കുന്നതുപോലെ, ആനന്ദിച്ചു.
അയം ച ജഗദീശ്വര്യ്യാ കുമാരോ നിത്യയൌവനഃ । കംദര്പ്പകോടിലാവണ്യഃ സ തസ്ഥേ പരമേ പദേ
ലോകങ്ങളുടെ ഈശ്വരിയായ ശ്രീയുടെ ഈ പുത്രൻ എന്നേക്കും യൗവനത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; കോടിക്കണക്കിന് മന്മഥന്മാരുടെ സൗന്ദര്യം അവനിൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അവൻ പരമപദത്തിൽ നിലകൊണ്ടു.
ഭോഗാര്ഥം പരമം വ്യോമ ലീലാര്ഥമഖിലം ജഗത് । ഭോഗേന ക്രീഡയാ വിഷ്ണോര്വിഭൂതിദ്വയസംസ്ഥിതിഃ
അനുഭവത്തിനായി, പരമമായ ആകാശവും മുഴുവൻ ലോകവും അവന്റെ ലീലകൾക്കായി നിലകൊള്ളുന്നു; അനുഭവവും കളിയുംകൊണ്ട്, വിഷ്ണുവിന്റെ ഇരട്ട സൃഷ്ടിയും നിലനിൽക്കുന്നു.
ഭോഗേ നിത്യസ്ഥിതിസ്തസ്യ ലീലാം സംഹരതേ കദാ । ഭോഗോ ലീലാ ഉഭൌസ്തസ്യ ധാര്യ്യേതേ ശക്തിമത്തയാ
അവൻ എന്നും അനുഭവത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; അവൻ തന്റെ ലീല അവസാനിപ്പിക്കുമ്പോൾ, അനുഭവവും ലീലയും രണ്ടും അവന്റെ ശക്തിയാൽ നിലനിൽക്കുന്നു.
ത്രിപാദ്വ്യാപ്തിഃ പരേ ധാമ്നി പാദോസ്യേഹാഭവത്പുനഃ । ത്രിപാദ്വിഭൂതിര്നിത്യാ സ്യാദനിത്യം പാദമൈശ്വരമ്
അവന്റെ മൂന്നു ഭാഗവും പരമപദത്തിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; ഒരു ഭാഗം ഇവിടെ പ്രത്യക്ഷമായി; മൂന്നു ഭാഗങ്ങളും ശാശ്വതമായ മഹത്വമാണ്, ഒരു ഭാഗം മാത്രം ഈശ്വരന്റെ അനിത്യതയാണ്.
നിത്യം തദ്രൂപമീശസ്യ പരേ ധാമ്നി സ്ഥിതം ശുഭമ് । അച്യുതം ശാശ്വതം ദിവ്യം സദാ യൌവനമാശ്രിതമ്
അവന്റെ ശാശ്വതവും മംഗളകരവുമായ രൂപം പരമപദത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; അച്യുതനും ശാശ്വതനും ദൈവികനും എന്നും യൗവനത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവനുമാണ്.
നിത്യം സംഭോഗമീശ്വര്യാ ശ്രിയാ ഭൂമ്യാ ച സംവൃതമ് । നിത്യൈവേഷാ ജഗന്മാതാ വിഷ്ണോഃ ശ്രീരനപായിനീ
അവൻ എന്നും അനുഭവത്തിൽ, ഈശ്വരിയായ ശ്രീയോടും ഭൂമിയോടും കൂടെ ആനന്ദത്തിൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ലോകങ്ങളുടെ മാതാവായ ശ്രീ, വിഷ്ണുവിൽ നിന്ന് ഒരിക്കലും വേർപെടാത്തവളാണ്.
യഥാ സര്വഗതോ വിഷ്ണുസ്തഥാ ലക്ഷ്മീശ്ശുഭാനനേ । ഈശാനാ സര്വജഗതോ വിഷ്ണുപത്നീ സദാ ശിവാ
വിഷ്ണു എങ്ങുമുള്ളവനാണെന്നപോലെ, ലക്ഷ്മിയും അങ്ങനെയാണ്, മംഗളമുഖിയായവളേ; വിഷ്ണുവിന്റെ ഭാര്യയായ അവൾ, എല്ലായ്പ്പോഴും മംഗളവും, എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും രാജ്ഞിയുമാണ്.
സര്വതഃ പാണിപാദാംതാ സര്വതോഽക്ഷിശിരോമുഖീ । നാരായണീ ജഗന്മാതാ സമസ്തജഗദാശ്രയാ
എല്ലാ ദിക്കിലും കൈകളും കാലുകളും, കണ്ണുകളും തലകളും മുഖങ്ങളും ഉള്ള, നാരായണി, ലോകങ്ങളുടെ മാതാവ്, മുഴുവൻ സൃഷ്ടിക്കും ആധാരമാണ്.
യദപാങ്ഗാശ്രിതം സര്വം ജഗത്സ്ഥാവരജങ്ഗമമ് । ജഗത്സ്ഥിതിലയൌ യസ്യാ ഉന്മീലനനിമീലനാത്
ലോകത്തിലെ ചലനശീലികളും അചലങ്ങളുമൊക്കെയും അവളുടെ കണ്മുന്നിൽ ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു; അവളുടെ കണ്ണ് തുറക്കുന്നതിലും അടയ്ക്കുന്നതിലും ലോകത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയും ലയവും നടക്കുന്നു.
സര്വസ്യാദ്യാ മഹാലക്ഷ്മീസ്ത്രിഗുണാ പരമേശ്വരീ । ലക്ഷ്യാലക്ഷ്യസ്വരൂപാ സാ വ്യാപ്യ കൃത്സ്നം വ്യവസ്ഥിതാ
എല്ലാവിന്റെയും ആദിയായ മഹാലക്ഷ്മി, മൂന്ന് ഗുണങ്ങളാൽ സമ്പന്നയും പരമേശ്വരിയുമാണ്; ദൃശ്യവും അദൃശ്യവുമായ അവൾ മുഴുവൻ ലോകത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.