യസ്മാദുദ്ഭൂതമൈശ്വര്യം യസ്മിന്കസ്മിംശ്ച വര്തതേ । തസ്മിന്നീശ്വരശബ്ദോഽപി പ്രോച്യതേ മുനിഭിസ്തഥാ । നിരുപാധീശ്വരത്വം ഹി വാസുദേവേ പ്രതിഷ്ഠിതമ്
എവിടെയും ഐശ്വര്യം ഉദിച്ചുവന്നിടത്തും നിലനിൽക്കുന്നിടത്തും, അവിടെ 'ഈശ്വരൻ' എന്ന പേരും മുനികൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു. യാതൊരു ലക്ഷണവുമില്ലാത്ത ഈശ്വരത്വം വാസുദേവനിൽ ഉറപ്പാണ്.
ആത്മേശ്വര ഇതി പ്രോക്തോ വേദവാദൈഃ സനാതനൈഃ । തസ്മാന്മഹേശ്വരത്വം തു വാസുദേവേ പ്രതിഷ്ഠിതമ്
വേദങ്ങളുടെ ശാശ്വതോപദേശങ്ങൾ അവനെ 'ആത്മേശ്വരൻ' എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ടു മഹേശ്വരത്വം വാസുദേവനിൽ ഉറപ്പാണ്.
അസൌ ത്രിപാദ്വിഭൂതേസ്തു ലീലയാ അപി ചേശ്വരഃ । വിഭൂതിദ്വയമൈശ്വര്യം തസ്യൈവ സകലാത്മനഃ
അവൻ ത്രിപാദ്വിഭൂതിയുടെ ഈശ്വരനും, ലീലയായി അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും ആകുന്നു. ഈ ഇരട്ട ഐശ്വര്യവും എല്ലായിടത്തുമുള്ള അവനാണ്.
ശ്രീഭൂനീലാപതിര്യോസാവീശ്വരസ്സ ഉദാഹൃതഃ । തസ്മാത്സര്വേശ്വരത്വം തു വാസുദേവേ പ്രതിഷ്ഠിതമ്
ശ്രീയും ഭൂമിയും നീലയും ആരുടെ അധീനതയിലാണോ, അവനെയാണ് ഈശ്വരൻ എന്നു വിളിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് സർവ്വേശ്വരത്വം വാസുദേവനിൽ ഉറപ്പാണ്.
അസൌ യജ്ഞേശ്വരോ യജ്ഞോ യജ്ഞഭുക്യജ്ഞകൃദ്വിഭുഃ । യജ്ഞഭുഗ്യജ്ഞപുരുഷഃ സ ഏവ പരമേശ്വരഃ
അവൻ യജ്ഞത്തിന്റെ ഈശ്വരനും, യജ്ഞം തന്നെയും, യജ്ഞഫലഭോക്താവും, യജ്ഞം നടത്തുന്നതും, എല്ലായിടത്തുമുള്ളവനും ആകുന്നു. യജ്ഞഫലഭോക്താവും യജ്ഞപുരുഷനും അവൻ തന്നെയാണ് പരമേശ്വരൻ.
യജ്ഞേശ്വരോ ഹവ്യസമസ്തകവ്യഭോക്താ വ്യയാത്മാ ഹരിരീശ്വരോഽത്ര । തത്സംനിധാനാദപയാംതി സദ്യോ രക്ഷാംസ്യശേഷാണ്യസുരാശ്ച സര്വേ
യജ്ഞത്തിന്റെ ഈശ്വരൻ, ഹവികളും കവിളുകളും എല്ലാം അനുഭവിക്കുന്നവൻ, അക്ഷരസ്വരൂപനായ ഹരിയും ഈശ്വരനും ഇവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു. അവന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ എല്ലാ ദാനവരും അസുരന്മാരും ഉടൻ അകന്നു പോകുന്നു.
യോഽസൌ വിരാട്ത്വമാപന്നോ ഹരിര്ഭൂതോ ജനാര്ദനഃ । സംതര്പയതി ലോകാംസ്ത്രീന്സ ഏവ പരമേശ്വരഃ
വിരാട് രൂപം സ്വീകരിച്ച ഹരിയായ ജനാർദ്ദനൻ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും പോഷിപ്പിക്കുന്നു. അവൻ തന്നെയാണ് പരമേശ്വരൻ.
യേന പൂര്ണേന ഹവിഷാ ദേവാ യജ്ഞമതന്വത । തസ്മാദ്യജ്ഞാത്സമുത്പന്നാ യേ കേ ചോഭയാദതഃ
ആ പൂർണ്ണമായ ഹവിസ്സുകൊണ്ട് ദേവന്മാർ യജ്ഞം നടത്തി. ആ യജ്ഞത്തിൽ നിന്ന് ഇരുപക്ഷത്തെയും അനുഭവിക്കുന്നവർ ഉദിച്ചു.
തസ്മാദ്യജ്ഞാത്സര്വഹുത ഋചഃ സാമാനി ജജ്ഞിരേ । തസ്മാദശ്വാ അജായംത ഗാവശ്ച പുരുഷാദയഃ
ആ യജ്ഞത്തിൽ നിന്ന് എല്ലാ ഹോമങ്ങളും, ഋക്, സാമവേദങ്ങൾ ജനിച്ചു. അതിൽ നിന്ന് കുതിരകളും, പശുക്കളും, മനുഷ്യരും ഉദിച്ചു.
പുരുഷസ്യ തനോരസ്യ സര്വയജ്ഞമയസ്യ വൈ । ഹരേഃ സര്വം സമുദ്ഭൂതം ജഗത്സ്ഥാവരജംഗമമ്
യജ്ഞങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ഈ പുരുഷന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് ഹരിയുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ജഗത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന സഞ്ചരിക്കുന്നതും അചഞ്ചലമായതുമായ എല്ലാം ഉദിച്ചു.
മുഖബാഹൂരുപാദാഃ സ്യുസ്തസ്യ വര്ണാ യഥാക്രമമ് । പദ്ഭ്യാം തു പൃഥിവീ തസ്യ ശിരസാ ദ്യൌരജായത
അവന്റെ വായിൽനിന്നും കൈകളിൽനിന്നും തോളുകളിൽനിന്നും കാലുകളിൽനിന്നുമാണ് വർണ്ണങ്ങൾ ഓരോന്നായി ഉദിച്ചത്. അവന്റെ കാലുകളിൽനിന്ന് ഭൂമി പിറന്നു, തലയിൽനിന്ന് ആകാശം ജനിച്ചു.
മനസശ്ചംദ്രമാ ജാതശ്ചക്ഷുഷശ്ച പ്രഭാകരഃ । മുഖാദഗ്നിഃ സഹസ്രാക്ഷോ വായുഃ പ്രാണാത്സദാഗതിഃ
അവന്റെ മനസ്സിൽനിന്ന് ചന്ദ്രൻ ജനിച്ചു, കണ്ണുകളിൽനിന്ന് സൂര്യൻ. വായിൽനിന്ന് അഗ്നിയും ഇന്ദ്രനും, ശ്വാസത്തിൽനിന്ന് എപ്പോഴും സഞ്ചരിക്കുന്ന വായുവും ഉദിച്ചു.
നാഭേര്വിരിംചിര്ഗഗനം ജഗത്സര്വം ചരാചരമ് । യസ്മാത്സര്വം സമുദ്ഭൂതം ജഗദ്വിഷ്ണോഃ സനാതനാത്
അവന്റെ നാഭിയിൽനിന്ന് ബ്രഹ്മാവും ആകാശവും ജനിച്ചു. ചലിക്കുന്നതും അചലമായതുമായ ഈ ലോകം എല്ലാം ശാശ്വതനായ വിഷ്ണുവിൽനിന്നാണ് ഉദിച്ചത്.
തസ്മാത്സര്വമയോ വിഷ്ണുര്നാരായണ ഇതീരിതഃ । ഏവം സൃഷ്ട്വാ ജഗത്സര്വം പുനഃ സംഗ്രസതേ ഹരിഃ
അങ്ങനെ എല്ലാം ഉൾക്കൊള്ളുന്നവനാണ് വിഷ്ണു, അതുകൊണ്ടാണ് നാരായണൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്. ഇങ്ങനെ ലോകം സൃഷ്ടിച്ചശേഷം, ഹരി വീണ്ടും അതിനെ തിരികെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.
നിജലീലാസമുദ്ഭൂതം താന്തവം ചോര്ണനാഭിവത് । ബ്രഹ്മാണമിംദ്രം രുദ്രം ച യമം വരുണമേവ ച
താനേ സൃഷ്ടിച്ച ഈ ലോകത്തെ ഒരു ഉണ്ണിയൻ തൻറെ ജാലംപോലെ, ബ്രഹ്മാവിനെയും ഇന്ദ്രനെയും രുദ്രനെയും യമനെയും വരുണനെയും എല്ലാം ഹരി തിരികെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.
നിഗൃഹ്യ ഹരതേ യസ്മാത്തസ്മാദ്ധരിരഹോച്യതേ । അസാവേകാര്ണവീഭൂതേ മായാവടതലേ പുമാന്
എല്ലാം പിടിച്ചുവെച്ച് തിരികെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഹരി എന്ന പേര് ലഭിച്ചത്. ലോകം മുഴുവൻ മഹാസമുദ്രമായി ലയിച്ചപ്പോൾ, മായയുടെ മേൽപുറത്ത് പരമപുരുഷൻ മാത്രം ശേഷിച്ചു.
ജഗത്സ്വജഠരേ കൃത്വാ ശേതേ തസ്മിന്സനാതനഃ । ആസീദേകോ ഹി വൈ ചാത്ര വിഷ്ണുര്നാരായണോഽച്യുതഃ
ലോകം മുഴുവൻ തൻറെ ഗർഭത്തിൽ വെച്ച്, ശാശ്വതൻ അവിടെ വിശ്രമിച്ചു. അപ്പോൾ ഇവിടെ വിഷ്ണുവും നാരായണനും അച്യുതനുമാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നു.
ന ബ്രഹ്മാ ന ച രുദ്രശ്ച ന ദേവാ ന മഹര്ഷയഃ । നേമേ ദ്യാവാപൃഥിവ്യൌ ച ന സോമോ ന ച ഭാസ്കരഃ
അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവോ രുദ്രനോ ദേവന്മാരോ മഹർഷിമാരോ ഇല്ലായിരുന്നു. ആകാശവും ഭൂമിയും ഇല്ല, സോമനും സൂര്യനും ഇല്ല.
ന നക്ഷത്രാണി ലോകാശ്ച ന ചാംഡം മഹദാവൃതമ് । യസ്മാജ്ജഗദ്വൃതം തേന സകലം ഹരിണാ ശുഭേ
നക്ഷത്രങ്ങളോ ലോകങ്ങളോ ഇല്ലായിരുന്നു, മഹത്തായ അണ്ടം പോലും ഇല്ല. ഹരിയാൽ ഈ സകലവും പൊതിഞ്ഞിരുന്നതുകൊണ്ടാണ്, ഭദ്രേ.
സൃഷ്ടം പുനസ്തഥാ സര്ഗേ തസ്മാന്നാരായണസ്സ്മൃതഃ । തസ്യ ദാസ്യം ചതുര്ഥ്യാനു മംത്രേ പ്രോക്തം തു പാര്വതി
സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ വീണ്ടും എല്ലാം അവനാൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു. അതുകൊണ്ടാണ് നാരായണൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്. അവനോടുള്ള ദാസ്യമാണ് മന്ത്രത്തിൽ നാലാം വിഭക്തിയിൽ പറയുന്നത്, പാർവതി.
ദാസഭൂതമിദം തസ്യ ബ്രഹ്മാദ്യം സകലം ജഗത് । ഏവമര്ഥം വിദിത്വാ വൈ പശ്ചാന്മംത്രം പ്രയോജയേത്
ബ്രഹ്മാവിൽനിന്ന് ആരംഭിച്ച് ഈ ലോകം മുഴുവൻ അവന്റെ ദാസ്യമാണ്. ഈ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കി ശേഷമാണ് മന്ത്രം പ്രയോഗിക്കേണ്ടത്.
അവിദിത്വാ തു മന്ത്രാര്ഥം സിദ്ധിം നൈവാധിഗച്ഛതി । ന തു ഭുക്തിം ച ഭക്തിം ച ന ച മുക്തിം വരാനനേ
മന്ത്രത്തിന്റെ അർത്ഥം മനസ്സിലാക്കാതെ ആരും സിദ്ധിയും ഭോഗവും ഭക്തിയും മോക്ഷവും നേടാൻ കഴിയില്ല, മനോഹരമുഖിയേ.
ഇതി ശ്രീപാദ്മേ മഹാപുരാണേ പംചപംചാശത്സാഹസ്ര്യാം സംഹിതായാമുത്തരഖംഡേ ഉമാമഹേശ്വരസംവാദേ മംത്രാര്ഥോപദേശോനാമ ഷഡ്വിംശത്യധികദ്വിശതതമോഽധ്യായഃ
ഇങ്ങനെ ഉമയും മഹേശ്വരനും തമ്മിലുള്ള സംവാദത്തിൽ, ശ്രീപദ്മ മഹാപുരാണത്തിലെ ഉത്തരഖണ്ഡത്തിൽ, അയ്യായിരത്തിയഞ്ച് ആയിരം ശ്ലോകങ്ങൾ ഉള്ള സംഹിതയിൽ, 'മന്ത്രാർത്ഥോപദേശ'ം എന്ന ഇരുനൂറ്റിരുപത്താറാം അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
പാര്വത്യുവാച- വിസ്തരേണ മയാചക്ഷ്വ മംത്രാര്ഥപദഗൌരവമ് । ഈശ്വരസ്യ സ്വരൂപം ച തദ്വിഭൂതിഗുണാംസ്തഥാ
പാർവതി പറഞ്ഞു: മന്ത്രത്തിലെ ഓരോ പദത്തിന്റെ മഹത്വവും, ഈശ്വരന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപവും, അവന്റെ ശക്തികളും ഗുണങ്ങളും എല്ലാം വിശദമായി എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരൂ.
തദ്വിഷ്ണോഃ പരമം ധാമവ്യൂഹഭേദാംസ്തഥാ ഹരേഃ । സര്വമാഖ്യാഹി തത്ത്വേന മമ സര്വസുരേശ്വര
വിഷ്ണുവിന്റെ പരമധാമവും, ഹരിയുടെ വിവിധ രൂപങ്ങളും, സകലവും യഥാർത്ഥത്തിൽ എനിക്ക് പറയൂ, ദേവന്മാരുടെ പ്രഭുവേ.
ഈശ്വര ഉവാച- ശൃണു ദേവി പ്രവക്ഷ്യാമി സ്വരൂപം പരമാത്മനഃ । വിഭൂതിഗുണസംഘാതം തദവസ്ഥാത്മകം ഹരേഃ
ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു: ദേവിയെ, നീ കേൾക്കൂ, ഞാൻ പരമാത്മാവിന്റെ യഥാർത്ഥ സ്വരൂപവും, അവന്റെ ശക്തികളും ഗുണങ്ങളുടെ കൂട്ടവും, ഹരിയുടെ നിലകളും വിശദമായി പറയും.
യഃ പരഃ പുരുഷോ വിഷ്ണുര്നാരായണ ഉദാഹൃതഃ । സ ഈശ്വരശ്ച ജഗതാം പരമാത്മാ സനാതനഃ
പരമപുരുഷനായ വിഷ്ണുവും നാരായണനും ലോകങ്ങളുടെ ഈശ്വരനും ശാശ്വതപരമാത്മാവുമാണ്.
വിശ്വതഃ പാണിപാദശ്ച ചക്ഷുഷ്മാന്വിശ്വതഃ പ്രഭുഃ । വിശ്വാനി ഭുവനാന്യസ്മിന്ധാമാനി പരമാണി വൈ
അവനു എല്ലായിടത്തും കൈകളും കാലുകളും ഉണ്ട്, എല്ലായിടത്തും കണ്ണുകളുണ്ട്. ആ പ്രഭു എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു, ഉന്നതമായ എല്ലാ വാസസ്ഥലങ്ങളും അവനിൽ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു.
ധാരയന്സോഽപ്യത്യതിഷ്ഠേന്മനാംസി ച മനീഷിണാമ് । ഏവം ബഹുസ്വരൂപഃ സഞ്ഛ്രീപതിഃ പുരുഷോത്തമഃ । ഈശ്വരര്യ്യാ സഹഭോഗാര്ഥം ദിവ്യമംഗലരൂപവാന്
എല്ലാവരും പോഷിപ്പിക്കുമ്പോഴും, മഹാത്മാക്കളുടെ മനസ്സുകളെ പോലും അതിജീവിച്ച്, ശ്രീപതി ആയ പരമപുരുഷൻ അനേകം രൂപങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷമായി, ദൈവികവും മംഗളകരവുമായ രൂപം ധരിച്ച്, ഈശ്വരിയോടൊപ്പം അനുഭവത്തിനായി അവിടെ ഉണ്ടായി.
ബൃഹച്ഛരീരോഽഗ്നിസമാനരൂപോ യുവാ കുമാരത്വമുപേയിവാന്ഹരിഃ । രേമേ ശ്രിയാസൌ ജഗതാം ജനന്യാ സ്വജ്യോത്സ്നയാ ചംദ്രഇവാമൃതാംശുഃ
വിപുലമായ ശരീരവും, അഗ്നിയെപ്പോലെയുള്ള രൂപവും, യൗവനത്തിലെ ബാലാവസ്ഥയും ഏറ്റെടുത്ത്, ഹരി, ലോകങ്ങളുടെ മാതാവായ ശ്രീയോടൊപ്പം, തന്റെ പ്രകാശത്തിൽ, ചന്ദ്രൻ അമൃതക്കിരണങ്ങളാൽ പ്രകാശിക്കുന്നതുപോലെ, ആനന്ദിച്ചു.