യസ്തു ദ്രഷ്ടാ ച ദ്രഷ്ടവ്യം ശ്രോതാ ശ്രോതവ്യമേവ ച । സ്പ്രഷ്ടാ ച സ്പര്ശിതവ്യശ്ച ധ്യാതാ ധ്യാതവ്യമേവ ച
അവൻ തന്നെയാണ് കാണുന്നവനും കാണപ്പെടുന്നതും, കേൾക്കുന്നവനും കേൾക്കപ്പെടുന്നതും, തൊടുന്നവനും തൊടപ്പെടുന്നതും, ധ്യാനിക്കുന്നവനും ധ്യാനിക്കപ്പെടുന്നതും.
വക്താ ച വാച്യം ജ്ഞാതാ ച ജ്ഞാതവ്യം ചിദചിജ്ജഗത് । തച്ച സര്വം ഹരിഃ ശ്രീശോ നാരായണ ഉദാഹൃതഃ
അവൻ തന്നെയാണ് സംസാരിക്കുന്നവനും സംസാരിക്കപ്പെടുന്നതും, അറിയുന്നവനും അറിയപ്പെടുന്നതും, ജഡചേതനങ്ങളായ ലോകം എല്ലാം ഹരിയും മഹിമയുള്ള നാരായണനുമാണ്.
സഹസ്രശീര്ഷാ പുരുഷഃ സഹസ്രാക്ഷഃ സഹസ്രപാത് । സ ലോകാന്സര്വതോ വ്യാപ്യ അത്യതിഷ്ഠദ്ദശാംഗുലമ്
ആ പുരുഷന് ആയിരം തലകളും, ആയിരം കണ്ണുകളും, ആയിരം കാലുകളും ഉണ്ട്. അവന് എല്ലാ ലോകങ്ങളിലെയും എല്ലാ ദിക്കുകളിലെയും എല്ലാം നിറഞ്ഞു, അവയുടെ അതിരുകൾക്കപ്പുറം പത്ത് വിരൽ നീളം കൂടി വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.
യദ്ഭൂതം യച്ച ഭവ്യം തത്സര്വം നാരായണോ ഹരിഃ । ഉതാമൃതത്വസ്യേശാനോ യദന്നേന വിരാട്പുമാന്
ഇതുവരെ ഉണ്ടായതും, ഇനിയും ഉണ്ടാകുന്നതും എല്ലാം നാരായണനും ഹരിയും തന്നെയാണ്. അവൻ അമൃതത്വത്തിന്റെ അധിപനും, അന്നംകൊണ്ട് നിലനിൽക്കുന്ന വിരാട് പുരുഷനും ആകുന്നു.
സ ഏവ പുരുഷോ വിഷ്ണുര്വാസുദേവോഽച്യുതോ ഹരിഃ । ഹിരണ്മയോഽഥ ഭഗവാന്സോഽമൃതഃ ശാശ്വതഃ ശിവഃ
ആ പുരുഷൻ തന്നെയാണ് വിഷ്ണുവും, വാസുദേവനും, അച്യുതനും, ഹരിയും. അവൻ പൊന്നുപോലെയുള്ളവനും, ഭാഗ്യശാലിയും, അമരനും, ശാശ്വതനും, ശിവനും ആകുന്നു.
പതിര്വിശ്വസ്യ ജഗതഃ സര്വലോകേശ്വരം പ്രഭുഃ । ഹിരണ്യഗര്ഭാഃ സവിതാ അനംതോഽസൌ മഹേശ്വരഃ
അവൻ ഈ ലോകത്തിന്റെ ഉടമയും, എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും അധിപനും, പരമാധികാരിയും ആണ്. അവൻ ഹിരണ്യഗർഭനും, സവിതാവും, അനന്തനും, മഹേശ്വരനും ആകുന്നു.
ഭഗവാനിതി ശബ്ദോഽയം തഥാ പുരുഷ ഇത്യപി । വര്ത്തതേ നിരുപാധിശ്ച വാസുദേവോഽഖിലാത്മനി
'ഭഗവാൻ' എന്നതും 'പുരുഷൻ' എന്നതും അവനെ വിളിക്കാൻ ഉപയോഗിക്കുന്നു. വാസുദേവൻ, എല്ലായിടത്തിലും ഉള്ള ആത്മാവ്, യാതൊരു ലക്ഷണവുമില്ലാതെ നിലകൊള്ളുന്നു.
ഈശ്വരോ ഭഗവാന്വിഷ്ണുഃ പരമാത്മാ ജഗത്സുഹൃത് । ശാസ്താ ചരാചരസ്യൈകോ യതീനാം പരമാ ഗതിഃ
ഭഗവാൻ വിഷ്ണു, ഈശ്വരൻ, പരമാത്മാവ്, ലോകത്തിന് സ്നേഹിതൻ, സഞ്ചരിക്കുന്നതിലും അചഞ്ചലമായതിലും ഏകാധിപതിയും, സന്ന്യാസികൾക്കുള്ള പരമഗതിയും ആകുന്നു.
യോ വേദാദൌ സ്വരഃ പ്രോക്തോ വേദാംതേ ച പ്രതിഷ്ഠിതഃ । തസ്യ പ്രകൃതിലീനസ്യ യഃ പരഃ സ മഹേശ്വരഃ
വേദങ്ങളുടെ ആദിയിൽ ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്ന സ്വരം, വേദാന്തത്തിൽ ഉറപ്പുള്ളത്, പ്രകൃതിയിൽ ലയിച്ചിരിക്കുന്നതിന്റെ അതിരാണ് അവൻ. ആ പരമൻ മഹേശ്വരനാണ്.
യോസാവകാരോ വൈ വിഷ്ണുര്യോഽസൌ നാരായണോ ഹരിഃ । സ ഏവ പുരുഷോ നിത്യഃ പരമാത്മാ മഹേശ്വരഃ
ആ രൂപം തന്നെയാണ് വിഷ്ണു, നാരായണൻ, ഹരി. അവൻ തന്നെ ശാശ്വതപുരുഷനും, പരമാത്മാവും, മഹേശ്വരനും ആകുന്നു.
യസ്മാദുദ്ഭൂതമൈശ്വര്യം യസ്മിന്കസ്മിംശ്ച വര്തതേ । തസ്മിന്നീശ്വരശബ്ദോഽപി പ്രോച്യതേ മുനിഭിസ്തഥാ । നിരുപാധീശ്വരത്വം ഹി വാസുദേവേ പ്രതിഷ്ഠിതമ്
എവിടെയും ഐശ്വര്യം ഉദിച്ചുവന്നിടത്തും നിലനിൽക്കുന്നിടത്തും, അവിടെ 'ഈശ്വരൻ' എന്ന പേരും മുനികൾ ഉപയോഗിക്കുന്നു. യാതൊരു ലക്ഷണവുമില്ലാത്ത ഈശ്വരത്വം വാസുദേവനിൽ ഉറപ്പാണ്.
ആത്മേശ്വര ഇതി പ്രോക്തോ വേദവാദൈഃ സനാതനൈഃ । തസ്മാന്മഹേശ്വരത്വം തു വാസുദേവേ പ്രതിഷ്ഠിതമ്
വേദങ്ങളുടെ ശാശ്വതോപദേശങ്ങൾ അവനെ 'ആത്മേശ്വരൻ' എന്നാണു വിളിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ടു മഹേശ്വരത്വം വാസുദേവനിൽ ഉറപ്പാണ്.
അസൌ ത്രിപാദ്വിഭൂതേസ്തു ലീലയാ അപി ചേശ്വരഃ । വിഭൂതിദ്വയമൈശ്വര്യം തസ്യൈവ സകലാത്മനഃ
അവൻ ത്രിപാദ്വിഭൂതിയുടെ ഈശ്വരനും, ലീലയായി അതിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും ആകുന്നു. ഈ ഇരട്ട ഐശ്വര്യവും എല്ലായിടത്തുമുള്ള അവനാണ്.
ശ്രീഭൂനീലാപതിര്യോസാവീശ്വരസ്സ ഉദാഹൃതഃ । തസ്മാത്സര്വേശ്വരത്വം തു വാസുദേവേ പ്രതിഷ്ഠിതമ്
ശ്രീയും ഭൂമിയും നീലയും ആരുടെ അധീനതയിലാണോ, അവനെയാണ് ഈശ്വരൻ എന്നു വിളിക്കുന്നത്. അതുകൊണ്ട് സർവ്വേശ്വരത്വം വാസുദേവനിൽ ഉറപ്പാണ്.
അസൌ യജ്ഞേശ്വരോ യജ്ഞോ യജ്ഞഭുക്യജ്ഞകൃദ്വിഭുഃ । യജ്ഞഭുഗ്യജ്ഞപുരുഷഃ സ ഏവ പരമേശ്വരഃ
അവൻ യജ്ഞത്തിന്റെ ഈശ്വരനും, യജ്ഞം തന്നെയും, യജ്ഞഫലഭോക്താവും, യജ്ഞം നടത്തുന്നതും, എല്ലായിടത്തുമുള്ളവനും ആകുന്നു. യജ്ഞഫലഭോക്താവും യജ്ഞപുരുഷനും അവൻ തന്നെയാണ് പരമേശ്വരൻ.
യജ്ഞേശ്വരോ ഹവ്യസമസ്തകവ്യഭോക്താ വ്യയാത്മാ ഹരിരീശ്വരോഽത്ര । തത്സംനിധാനാദപയാംതി സദ്യോ രക്ഷാംസ്യശേഷാണ്യസുരാശ്ച സര്വേ
യജ്ഞത്തിന്റെ ഈശ്വരൻ, ഹവികളും കവിളുകളും എല്ലാം അനുഭവിക്കുന്നവൻ, അക്ഷരസ്വരൂപനായ ഹരിയും ഈശ്വരനും ഇവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു. അവന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ എല്ലാ ദാനവരും അസുരന്മാരും ഉടൻ അകന്നു പോകുന്നു.
യോഽസൌ വിരാട്ത്വമാപന്നോ ഹരിര്ഭൂതോ ജനാര്ദനഃ । സംതര്പയതി ലോകാംസ്ത്രീന്സ ഏവ പരമേശ്വരഃ
വിരാട് രൂപം സ്വീകരിച്ച ഹരിയായ ജനാർദ്ദനൻ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും പോഷിപ്പിക്കുന്നു. അവൻ തന്നെയാണ് പരമേശ്വരൻ.
യേന പൂര്ണേന ഹവിഷാ ദേവാ യജ്ഞമതന്വത । തസ്മാദ്യജ്ഞാത്സമുത്പന്നാ യേ കേ ചോഭയാദതഃ
ആ പൂർണ്ണമായ ഹവിസ്സുകൊണ്ട് ദേവന്മാർ യജ്ഞം നടത്തി. ആ യജ്ഞത്തിൽ നിന്ന് ഇരുപക്ഷത്തെയും അനുഭവിക്കുന്നവർ ഉദിച്ചു.
തസ്മാദ്യജ്ഞാത്സര്വഹുത ഋചഃ സാമാനി ജജ്ഞിരേ । തസ്മാദശ്വാ അജായംത ഗാവശ്ച പുരുഷാദയഃ
ആ യജ്ഞത്തിൽ നിന്ന് എല്ലാ ഹോമങ്ങളും, ഋക്, സാമവേദങ്ങൾ ജനിച്ചു. അതിൽ നിന്ന് കുതിരകളും, പശുക്കളും, മനുഷ്യരും ഉദിച്ചു.
പുരുഷസ്യ തനോരസ്യ സര്വയജ്ഞമയസ്യ വൈ । ഹരേഃ സര്വം സമുദ്ഭൂതം ജഗത്സ്ഥാവരജംഗമമ്
യജ്ഞങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ഈ പുരുഷന്റെ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് ഹരിയുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന ജഗത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്ന സഞ്ചരിക്കുന്നതും അചഞ്ചലമായതുമായ എല്ലാം ഉദിച്ചു.
മുഖബാഹൂരുപാദാഃ സ്യുസ്തസ്യ വര്ണാ യഥാക്രമമ് । പദ്ഭ്യാം തു പൃഥിവീ തസ്യ ശിരസാ ദ്യൌരജായത
അവന്റെ വായിൽനിന്നും കൈകളിൽനിന്നും തോളുകളിൽനിന്നും കാലുകളിൽനിന്നുമാണ് വർണ്ണങ്ങൾ ഓരോന്നായി ഉദിച്ചത്. അവന്റെ കാലുകളിൽനിന്ന് ഭൂമി പിറന്നു, തലയിൽനിന്ന് ആകാശം ജനിച്ചു.
മനസശ്ചംദ്രമാ ജാതശ്ചക്ഷുഷശ്ച പ്രഭാകരഃ । മുഖാദഗ്നിഃ സഹസ്രാക്ഷോ വായുഃ പ്രാണാത്സദാഗതിഃ
അവന്റെ മനസ്സിൽനിന്ന് ചന്ദ്രൻ ജനിച്ചു, കണ്ണുകളിൽനിന്ന് സൂര്യൻ. വായിൽനിന്ന് അഗ്നിയും ഇന്ദ്രനും, ശ്വാസത്തിൽനിന്ന് എപ്പോഴും സഞ്ചരിക്കുന്ന വായുവും ഉദിച്ചു.
നാഭേര്വിരിംചിര്ഗഗനം ജഗത്സര്വം ചരാചരമ് । യസ്മാത്സര്വം സമുദ്ഭൂതം ജഗദ്വിഷ്ണോഃ സനാതനാത്
അവന്റെ നാഭിയിൽനിന്ന് ബ്രഹ്മാവും ആകാശവും ജനിച്ചു. ചലിക്കുന്നതും അചലമായതുമായ ഈ ലോകം എല്ലാം ശാശ്വതനായ വിഷ്ണുവിൽനിന്നാണ് ഉദിച്ചത്.
തസ്മാത്സര്വമയോ വിഷ്ണുര്നാരായണ ഇതീരിതഃ । ഏവം സൃഷ്ട്വാ ജഗത്സര്വം പുനഃ സംഗ്രസതേ ഹരിഃ
അങ്ങനെ എല്ലാം ഉൾക്കൊള്ളുന്നവനാണ് വിഷ്ണു, അതുകൊണ്ടാണ് നാരായണൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്. ഇങ്ങനെ ലോകം സൃഷ്ടിച്ചശേഷം, ഹരി വീണ്ടും അതിനെ തിരികെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.
നിജലീലാസമുദ്ഭൂതം താന്തവം ചോര്ണനാഭിവത് । ബ്രഹ്മാണമിംദ്രം രുദ്രം ച യമം വരുണമേവ ച
താനേ സൃഷ്ടിച്ച ഈ ലോകത്തെ ഒരു ഉണ്ണിയൻ തൻറെ ജാലംപോലെ, ബ്രഹ്മാവിനെയും ഇന്ദ്രനെയും രുദ്രനെയും യമനെയും വരുണനെയും എല്ലാം ഹരി തിരികെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നു.
നിഗൃഹ്യ ഹരതേ യസ്മാത്തസ്മാദ്ധരിരഹോച്യതേ । അസാവേകാര്ണവീഭൂതേ മായാവടതലേ പുമാന്
എല്ലാം പിടിച്ചുവെച്ച് തിരികെ ഉൾക്കൊള്ളുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഹരി എന്ന പേര് ലഭിച്ചത്. ലോകം മുഴുവൻ മഹാസമുദ്രമായി ലയിച്ചപ്പോൾ, മായയുടെ മേൽപുറത്ത് പരമപുരുഷൻ മാത്രം ശേഷിച്ചു.
ജഗത്സ്വജഠരേ കൃത്വാ ശേതേ തസ്മിന്സനാതനഃ । ആസീദേകോ ഹി വൈ ചാത്ര വിഷ്ണുര്നാരായണോഽച്യുതഃ
ലോകം മുഴുവൻ തൻറെ ഗർഭത്തിൽ വെച്ച്, ശാശ്വതൻ അവിടെ വിശ്രമിച്ചു. അപ്പോൾ ഇവിടെ വിഷ്ണുവും നാരായണനും അച്യുതനുമാത്രം ഉണ്ടായിരുന്നു.
ന ബ്രഹ്മാ ന ച രുദ്രശ്ച ന ദേവാ ന മഹര്ഷയഃ । നേമേ ദ്യാവാപൃഥിവ്യൌ ച ന സോമോ ന ച ഭാസ്കരഃ
അപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവോ രുദ്രനോ ദേവന്മാരോ മഹർഷിമാരോ ഇല്ലായിരുന്നു. ആകാശവും ഭൂമിയും ഇല്ല, സോമനും സൂര്യനും ഇല്ല.
ന നക്ഷത്രാണി ലോകാശ്ച ന ചാംഡം മഹദാവൃതമ് । യസ്മാജ്ജഗദ്വൃതം തേന സകലം ഹരിണാ ശുഭേ
നക്ഷത്രങ്ങളോ ലോകങ്ങളോ ഇല്ലായിരുന്നു, മഹത്തായ അണ്ടം പോലും ഇല്ല. ഹരിയാൽ ഈ സകലവും പൊതിഞ്ഞിരുന്നതുകൊണ്ടാണ്, ഭദ്രേ.
സൃഷ്ടം പുനസ്തഥാ സര്ഗേ തസ്മാന്നാരായണസ്സ്മൃതഃ । തസ്യ ദാസ്യം ചതുര്ഥ്യാനു മംത്രേ പ്രോക്തം തു പാര്വതി
സൃഷ്ടിക്കുമ്പോൾ വീണ്ടും എല്ലാം അവനാൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു. അതുകൊണ്ടാണ് നാരായണൻ എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നത്. അവനോടുള്ള ദാസ്യമാണ് മന്ത്രത്തിൽ നാലാം വിഭക്തിയിൽ പറയുന്നത്, പാർവതി.