സംസാരേ നാസ്തികഃ കസ്യ സ്വയം തസ്മാത്പ്രദീയതേ । പാനമന്നം ച താംബൂലമുദകം കാംചനം തഥാ
ഈ ലോകത്തിൽ ആരാണ് ആരുടേതെന്ന് ഉറപ്പില്ല; അതുകൊണ്ട് തന്നെ, പാനം, അന്നം, പാനസുപാരി, വെള്ളം, പൊന്നും ദാനം ചെയ്യണം.
വസനം ഗാം ച ഭൂമിം ച ച്ഛത്രപാത്രാണ്യനേകധാ । ഫലാനി ഭൂമിദാനാനി വിവിധാനി സ്വശക്തിതഃ
വസ്ത്രം, പശു, ഭൂമി, കുട, പലവിധ പാത്രങ്ങൾ, പഴങ്ങൾ, ഭൂമിദാനം എന്നിവയും, തനിക്കുള്ള ശേഷിയനുസരിച്ച് നൽകണം.
ദാതവ്യാനി മഹീദേവ നാത്ര കാര്യാ വിചാരണാ । തീര്ഥാനാം ലക്ഷണം വിപ്ര പ്രവക്ഷ്യാമി തവാഗ്രതഃ
ഇവയൊക്കെയും നൽകേണ്ടതാണ്, മഹാരാജാവേ, ഇതിൽ സംശയിക്കേണ്ടതില്ല. മഹർഷേ, ഇനി തീർത്ഥങ്ങളുടെ സ്വഭാവം ഞാൻ നിനക്കു വിശദീകരിക്കും.
സുതീര്ഥാനി ഇയം ഗംഗാ ഭാതി പുണ്യാ സരസ്വതീ । രേവാ ച യമുനാ താപീ നദീ ചര്മണ്വതീ തഥാ
ഗംഗ എന്ന മഹാതീർത്ഥം പ്രകാശിക്കുന്നു, പുണ്യമായ സരസ്വതിയും; രേവ, യമുന, താപി, ചർമണ്വതി എന്ന നദിയും അതുപോലെ.
സരയൂ ച വരാ വേണീ പൂര്ണാ പാപപ്രണാശിനീ । കാവേരീ കപിലാ ചാന്യാ വിശല്യാ വിശ്വതാരിണീ
സരയു, ഉത്തമമായ വേണി, പൂർണ്ണ, പാപങ്ങൾ നീക്കുന്നവളായ നദി; കാവേരി, കപില, വിശല്യ, വിശ്വതാരിണി എന്നിങ്ങനെ മറ്റു നദികളും.
ഗോദാവരീ സമാഖ്യാതാ തുംഗഭദ്രാ ച ഗംഡകീ । പാപാനാം ഭീതിദാ നിത്യം നദീ ഭീമരഥീ സ്മൃതാ
ഗോദാവരി പ്രസിദ്ധയാണ്, തുങ്ഗഭദ്രയും ഗണ്ഡകിയും; പാപികൾക്ക് ഭയം നൽകുന്ന നദിയായ ഭീമരഥി എന്നും ഓർക്കപ്പെടുന്നു.
ദേവികാ കൃഷ്ണഗംഗാ ച അന്യാ യാഃ സരിതാംവരാഃ । ഏതാസ്തു പുണ്യകാലേഷു സംതി തീര്ഥാന്യനേകശഃ
ദേവിക, കൃഷ്ണഗംഗ, മറ്റു പ്രശസ്തമായ നദികൾ—ഇവയെല്ലാം ശുഭകാലങ്ങളിൽ അനേകം പുണ്യസ്ഥലങ്ങളാണ്.
ഗ്രാമേ വാ യദി വാരണ്യേ നദ്യഃ സര്വത്ര പാവനാഃ । തത്ര തത്രൈവ കര്ത്തവ്യാഃ സ്നാനദാനാദികാഃ ക്രിയാഃ
ഗ്രാമത്തിലോ കാട്ടിലോ എവിടെയായാലും നദികൾ എല്ലായിടത്തും ശുദ്ധിയേകുന്നു; അവിടെ സ്നാനം, ദാനം തുടങ്ങിയ കര്മ്മങ്ങൾ ചെയ്യണം.
യദാ ന ജ്ഞായതേ നാമ തസ്യ തീര്ഥസ്യ ഭോ ദ്വിജ । തത്രേത്യുച്ചാരണം കാര്യം വിഷ്ണുതീര്ഥമിദം മഹത്
ഏതു തീർത്ഥത്തിന്റെ പേരും അറിയാത്തപോൾ, അങ്ങോട്ട് എത്തിയാൽ 'ഇത് മഹാവിഷ്ണു തീർത്ഥമാണ്' എന്നു ഉച്ചരിക്കണം.
തീര്ഥസ്യ ദേവതാ വിഷ്ണുഃസ ര്വത്രാപി ന സംശയഃ । നാരായണേതി യന്നാമ സ്മരേത്തീര്ഥേഷു സാധകഃ
എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളുടെയും ദേവൻ വിഷ്ണുവാണ്, ഇതിൽ സംശയമില്ല; തീർത്ഥങ്ങളിൽ സാദകൻ നാരായണ എന്ന നാമം ഓർക്കണം.
തസ്യ തീര്ഥഫലം സമ്യഗ്വിഷ്ണുനാമ്നൈവ ജായതേ । അജ്ഞാതാനാം ച തീര്ഥാനാം ദേവതാനാം ന സംശയഃ
വിഷ്ണുവിന്റെ നാമം ഉച്ചരിച്ചാൽ തീർത്ഥഫലം പൂർണ്ണമായി ലഭിക്കും; അറിയാത്ത തീർത്ഥങ്ങൾക്കും ദേവന്മാർക്കും ഇതിൽ സംശയമില്ല.
വിഷ്ണുനാമ്നൈവ നാമാനി മാനവഃ പരികീര്തയേത് । സര്വാസ്തു സിദ്ധയഃ പുണ്യാസ്തീര്ഥഭൂതാസ്തു സാഗരഃ
മനുഷ്യൻ വിഷ്ണുവിന്റെ നാമത്തിൽ നാമങ്ങൾ ജപിക്കണം; എല്ലാ സിദ്ധികളും പുണ്യങ്ങളും, സമുദ്രം പോലും, തീർത്ഥങ്ങളാണ്.
സരാംസി മാനസാദീനി നിര്ഝരാഃ പല്വലാദയഃ । സ്വല്പാ നദ്യോഽപി സര്വാസ്താസ്തീര്ഥാനി ഹരിനാമതഃ
മാനസസരസ്സും മറ്റു തടാകങ്ങളും, വെള്ളച്ചാട്ടങ്ങൾ, കുളങ്ങൾ, ചെറുനദികൾ—ഇവയെല്ലാം ഹരിയുടെ നാമംകൊണ്ട് തീർത്ഥങ്ങളാകും.
പര്വതാസ്തീര്ഥരൂപാശ്ച യജ്ഞോ യജ്ഞമഹീ തഥാ । ബ്രാഹ്മണാ യത്ര വിദ്വാംസഃ കൌതുകേനാപ്യവസ്ഥിതാഃ
പർവതങ്ങളും, യാഗങ്ങളും, യാഗഭൂമിയും തീർത്ഥരൂപമാണ്; എവിടെ പണ്ഡിതരായ ബ്രാഹ്മണർ സന്തോഷത്തോടെ ഇരിക്കുന്നുവോ അവിടെയും.
തദേവ തീര്ഥം സുമഹത്സര്വപാപഹരം സ്മൃതമ് । ശ്രാദ്ധം ച ശ്രാദ്ധഭൂമിശ്ച ദേവശാലാ ച ഹോമഭൂഃ
ശ്രാദ്ധം നടക്കുന്ന സ്ഥലം, ശ്രാദ്ധഭൂമി, ദേവാലയം, ഹോമഭൂമി—ഇവയെല്ലാം മഹത്തായ പാപനാശിനി തീർത്ഥങ്ങളാണ്.
യത്ര വേദധ്വനിഃ സമ്യഗ്യത്ര വിഷ്ണുകഥാഃ ശുഭാഃ । സ്വഗൃഹം പുണ്യസംയുക്തം ഗോസ്ഥാനമപി പാവനമ്
വേദധ്വനി ശരിയായി കേൾക്കുന്നിടം, വിഷ്ണുവിന്റെ പുണ്യകഥകൾ പറയുന്നിടം, പുണ്യത്തോടെ ഉള്ള സ്വന്തം വീട്, പശുക്കളുള്ള സ്ഥലം—ഇവയും ശുദ്ധിയേകുന്നു.
യത്രാശ്വത്ഥ തരു വനേ യത്രാഗാരോപി പാവനഃ । ഏവമാദീനി തീര്ഥാനി പിതാ മാതാ തഥൈവ ച
കാടിൽ അശ്വത്ത്വമരം ഉള്ളിടം, പശുക്കളുള്ള സ്ഥലം—ഇവയും തീർത്ഥങ്ങളാണ്; അങ്ങനെ തന്നെയാണ് അച്ഛനും അമ്മയും.
പച്യതേ യത്ര ധര്മാര്ഥം സ്വയം തത്ര ഗുരുഃ സ്ഥിതഃ । സാധ്വീ യത്രാസ്തി വൈ ഭാര്യാ തത്ര തീര്ഥം ന സംശയഃ
ധർമ്മത്തിനും സമ്പത്തിനും വേണ്ടി ഗുരു സ്വയം താമസിക്കുന്നിടം, സദാചാരമുള്ള ഭാര്യ ഉള്ളിടം—ഇവിടെയൊക്കെയും തീർത്ഥമുണ്ട്.
യത്ര ധര്മരതിര്നിത്യം വിദ്വാന്പുത്രഃ പ്രവര്തതേ । തത്ര തസ്യ ഹി തത്തീര്ഥം താരണായ പ്രതിഷ്ഠിതമ്
ധർമ്മത്തിൽ എപ്പോഴും ആസ്വാദനമുള്ള പണ്ഡിതനായ മകൻ ഉള്ളിടം, അവിടം അവനു മോക്ഷത്തിന് തീർത്ഥമായി നിലകൊള്ളുന്നു.
ഇത്യേവമാദി തീര്ഥാനി രാജവേശ്മ തഥൈവ ച । ഏവമാദിഷു തീര്ഥേഷു പര്വയോഗാദ്വിശേഷതഃ
ഇവയുപോലെയുള്ള സ്ഥലങ്ങളും രാജാവിന്റെ അരമനയും തീർത്ഥങ്ങളാണ്; ഇത്തരത്തിലുള്ള തീർത്ഥങ്ങളിൽ ഉത്സവസമയങ്ങളിൽ പ്രത്യേകമായ ഫലം ലഭിക്കും.
അനാരാധ്യ ഹൃഷീകേശം സര്വദം സര്വദേഹിനാമ് । കോപി ക്വാപി കിമപ്യത്ര ന ലഭേതേതി നിശ്ചിതമ്
എല്ലാവർക്കും എല്ലാം നൽകുന്ന ഹൃഷീകേശനെ ആരാധിക്കാതെ, ആരും എവിടെയും ഒന്നും നേടാൻ കഴിയില്ല—ഇത് ഉറപ്പാണ്.
അപത്യം ദ്രവിണം ദാരാസ്താരഹര്മ്യം ഹയാ ഗജാഃ । സുഖാനി സ്വര്ഗമോക്ഷൌ ച ന ദൂരേ ഹരിഭക്തിതഃ
മക്കൾ, സമ്പത്ത്, ഭാര്യമാർ, കുതിരകൾ, കൊട്ടാരം, ആനകൾ, സുഖങ്ങൾ, സ്വർഗ്ഗവും മോക്ഷവും—ഇവയെല്ലാം ഹരിഭക്തിക്ക് അകലെ അല്ല.
നാരായണഃ പരോ ദേവഃ സത്യരൂപോ ജനാര്ദനഃ । ത്രിധാത്മാനംസഭഗവാന്സസര്ജപരമേശ്വരഃ
നാരായണൻ പരമദേവൻ, സത്യസ്വരൂപനായ ജനാർദ്ദനൻ; ഭഗവാൻ മൂന്നു സ്വഭാവങ്ങളോടെ പരമേശ്വരനായി സൃഷ്ടി നടത്തി.
രജസ്തമോഭ്യാംയുക്തോഽഭൂദ്രജഃസത്വാധികംവിഭുഃ । സസര്ജനാഭികമലേബ്രഹ്മാണംകമലാസനമ്
രാജസ്സും തമസ്സും ചേർന്ന മഹാത്മാവ്, രാജസ്സും സത്ത്വവും കൂടുതൽ ഉള്ളവനായി, തന്റെ നാഭിയിലെ താമരയിൽ നിന്ന് താമരാസനനായ ബ്രഹ്മാവിനെ സൃഷ്ടിച്ചു.
രജസാ തമസാ ജുഷ്ടം സ രുദ്രമസൃജദ്വിഭുഃ । സത്വം രജസ്തമശ്ചൈവ ത്രിതയം ചൈതദുച്യതേ
രാജസും തമസും നിറഞ്ഞ രുദ്രനെ പരമേശ്വരൻ സൃഷ്ടിച്ചു. സത്ത്വം, രജസ്, തമസ് — ഈ മൂന്നു ഗുണങ്ങളാണ് പറയപ്പെടുന്നത്.
സത്വേന മുച്യതേ ജംതുഃ സത്വം നാരായണാത്മകമ് । രജസാ സത്വയുക്തേന ഭവേച്ഛ്രീമാന്യശോധികഃ
സത്ത്വഗുണം കൊണ്ടാണ് ജീവികൾക്ക് മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നത്; സത്ത്വം നാരായണന്റെ സ്വഭാവമാണ്. രജസും സത്ത്വവും ചേർന്നാൽ ഒരാൾക്ക് ഐശ്വര്യവും മറ്റുള്ളവരെക്കാൾ മേന്മയും ലഭിക്കും.
യദ്വേദവാക്യം ധര്മസ്യ സമുദ്ദിശ്യോപസേവതേ । തദ്രുദ്രമിതി വിഖ്യാതം വിശിഷ്ടം ഗദിതം നൃണാമ്
ധർമ്മം ഉദ്ദേശിച്ച് വേദവാക്യങ്ങൾ ആചരിക്കുമ്പോൾ, അതാണ് രുദ്രൻ എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തമായത്; മനുഷ്യരിൽ അതാണ് ഏറ്റവും ഉന്നതം എന്ന് പറയുന്നു.
തേന രാജാ ഭവേല്ലോകേ രജസാ തമസാ പുനഃ । യദ്ധീനം രജസാ ധര്മം കേവലം താമസം ച യത്
അങ്ങനെ രാജാവുകൾ ഈ ലോകത്ത് രജസും തമസും കൊണ്ടാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. രജസിൽ കുറവുള്ള ധർമ്മവും, മുഴുവൻ തമസിൽ മാത്രം ഉള്ളതും—
തച്ച ദുര്ഗതിദം നൄണാമിഹലോകേ പരത്ര ച । യോ വിഷ്ണുഃ സ സ്വയം ബ്രഹ്മാ യോ ബ്രഹ്മാ സ സ്വയം ഹരഃ
അത് ഈ ലോകത്തിലും പരലോകത്തും മനുഷ്യർക്കു ദുർഭാഗ്യം വരുത്തും. വിഷ്ണുവാണ് ബ്രഹ്മാവായതും; ബ്രഹ്മാവാണ് ഹരനായതും.
ദേവാസ്ത്രയോപി യജ്ഞേഽസ്മിന്നിജ്യാ ദേവേഷു നിത്യശഃ । യോ ഭേദം കുരുതേ തേഷാം ത്രയാണാം ദ്വിജസത്തമഃ
മൂന്നു ദേവന്മാരും യാഗങ്ങളിൽ ദൈവങ്ങളിൽ എപ്പോഴും ആരാധിക്കപ്പെടുന്നു. ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ, ഈ മൂന്നുപേരിൽ ഭേദം വരുത്തുന്നവൻ—