ദ്വയോപദേശപൂര്വം തു സര്വകര്മസമാചരേത് । ദ്വയാധികാരീ ന ഭവേത്സര്വകര്മസു നാര്ഹതി
രണ്ടിനും ഉപദേശമേറ്റ ശേഷം മാത്രമേ എല്ലാ കര്മ്മങ്ങളും ചെയ്യേണ്ടതുള്ളു; ഇരുവിധത്തിലും യോഗ്യതയില്ലാത്തവന് എല്ലാ കര്മ്മങ്ങളിലും അര്ഹതയില്ല.
തസ്മാദ്വയമധീത്യേവ പശ്ചാന്മംത്രമനുത്തമമ് । ശ്രീമദഷ്ടാക്ഷരം സമ്യഗഭ്യസേദ്ദിവജസത്തമഃ
അതിനാല് ഇരുവിധവും പഠിച്ചതിന് ശേഷം, ദ്വിജന്മാരില് ശ്രേഷ്ഠന് ഉത്തമമായ ആ അഷ്ടാക്ഷരമന്ത്രം ശരിയായി അഭ്യസിക്കണം.
മംത്രമഷ്ടാക്ഷരം പ്രോക്തം പ്രണവസ്യൈവ സംഗ്രഹാത് । നൈസര്ഗപ്രണവാദ്യന്തു മംത്രമിത്യുച്യതേബുധൈഃ
അഷ്ടാക്ഷരമന്ത്രം പ്രണവത്തില് നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത് എന്ന് പറയുന്നു; സ്വാഭാവികമായ പ്രണവം തുടങ്ങുന്ന മന്ത്രം എന്നാണ് പണ്ഡിതര് പറയുന്നത്.
നാന്യത്ര സര്വമംത്രേഷു പ്രണവസ്വസ്വഭാവതഃ । പൂര്വം തു സര്വമംത്രാണാം യോജയേത്പ്രണവം ശുഭമ്
എല്ലാ മന്ത്രങ്ങളിലും പ്രണവം സ്വാഭാവികമായി നിലകൊള്ളുന്നു; എന്നാല് ആദ്യം എല്ലാ മന്ത്രങ്ങളിലും ശുഭമായ പ്രണവം ചേര്ക്കണം.
ഓംകാരഃ പ്രണവം ബ്രഹ്മ സര്വമംത്രേഷു നായകഃ । ആദൌ സര്വത്ര യുംജീത മംത്രാണാം തു ശുഭാനനേ
ഓം എന്ന അക്ഷരം പ്രണവവും ബ്രഹ്മവും എല്ലാ മന്ത്രങ്ങളിലും പ്രധാനിയുമാണ്; ശുഭമുഖിയായവളേ, എല്ലാ ശുഭമന്ത്രങ്ങള്ക്കും ആദിയില് ഇതു ചേര്ക്കണം.
സ്വഭാവാത്പ്രണവന്തസ്മിന്മൂലമംത്രേ പ്രതിഷ്ഠിതമ് । ഓമിത്യേകാക്ഷരം പൂര്വം ദ്വ്യക്ഷരം നമ ഇത്യഥ
സ്വഭാവത്താല് പ്രണവം ആ മൂലമന്ത്രത്തില് സ്ഥാപിതമാണ്; ആദ്യം ഏകാക്ഷരം "ഓം", പിന്നെ ഇരട്ടക്ഷരം "നമഃ" എന്നാണ്.
തതോ നാരായണായേതി പംചാര്ണാനി യഥാക്രമമ് । ഏവമഷ്ടാക്ഷരോ മംത്രോ ജ്ഞേയഃ സര്വാര്ഥസാധകഃ
അതിനുശേഷം "നാരായണായ" എന്ന അഞ്ചു അക്ഷരങ്ങള് ക്രമത്തില് വരുന്നു; ഇങ്ങനെ അഷ്ടാക്ഷരമന്ത്രം എല്ലാ ലക്ഷ്യങ്ങളും സാധിപ്പിക്കുന്നതായാണ് അറിയേണ്ടത്.
സര്വദുഃഖഹരഃ ശ്രീമാന്സര്വമംത്രാത്മകഃ ശുഭഃ । ഋഷിര്നാരായണസ്തസ്യ ദേവതാ ശ്രീശ ഏവ ച
അത് എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും അകറ്റുന്നു, മഹത്വമുള്ളതും എല്ലാ മന്ത്രങ്ങളുടെ സാരവും ശുഭവുമാണ്; നാരായണന് അതിന്റെ ഋഷിയും ശ്രീപതിയാണ് ദേവതയും.
ഛംദസ്തു ദേവീ ഗായത്രീ പ്രണവോ ബീജമുച്യതേ । നിത്യാനപായിനീ ദേവീ ശക്തിഃ ശ്രീരുച്യതേ മനോഃ
ഛന്ദസ്സായി ദേവിയായ ഗായത്രിയാണ്, പ്രണവം അതിന്റെ വിത്ത് എന്നാണ് പറയുന്നു; എപ്പോഴും വേര്പെടാത്ത ദേവി അതിന്റെ ശക്തിയും, ശ്രീ അതിന്റെ മനസുമാണ്.
പ്രഥമം പദമോങ്കാര ദ്വിതീയം നമ ഉച്യതേ । തൃതീയം നാരായണായേതി പദത്രയമുദാഹൃതമ്
ആദ്യ പദം "ഓംകാര"യാണ്, രണ്ടാം പദം "നമഃ" എന്നാണ്, മൂന്നാമത് "നാരായണായ"; ഇങ്ങനെ മൂന്നു പദങ്ങള് വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു.
അകാരശ്ചാപ്യുകാരശ്ച മകാരശ്ച തതഃ പരമ് । വേദത്രയാത്മകം പ്രോക്തം പ്രണവം ബ്രഹ്മണഃ പദമ്
"അ" എന്ന അക്ഷരവും, "ഉ" എന്ന അക്ഷരവും, പിന്നെ "മ" എന്ന അക്ഷരവും — ഇങ്ങനെ പ്രണവം, ബ്രഹ്മത്തിന്റെ പദം, മൂന്ന് വേദങ്ങളുടെ സാരമായാണ് പറയുന്നു.
അകാരേണോച്യതേ വിഷ്ണുഃ ശ്രീരുകാരേണ ചോച്യതേ । മകാരസ്ത്വനയോര്ദാസഃ പംചവിംശഃ പ്രകീര്തിതഃ
"അ" എന്ന അക്ഷരത്തില് വിഷ്ണുവിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; "ഉ" അക്ഷരത്തില് ശ്രീയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; "മ" അക്ഷരം ഇവരുടേതായ ദാസനായി, ഇരുപത്തഞ്ചാമനായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
വാസുദേവസ്വരൂപം തദകാരേണോച്യതൈ ബുധൈഃ । ഉകാരേണ ശ്രിയോ ദേവ്യാ രൂപം മുനിഭിരുച്യതേ
"അ" അക്ഷരത്തില് വാസുദേവന്റെ രൂപം പണ്ഡിതര് പറയുന്നു; "ഉ" അക്ഷരത്തില് ശ്രീദേവിയുടെ രൂപം മുനികള് പറയുന്നു.
മകാരേണോച്യതേ ജീവഃ പംചവിംശോദിതഃ പുമാന് । ഭൂതാനി ച കവര്ഗേണ ചവര്ഗണേന്ദ്രിയാണി ച
"മ" അക്ഷരത്തില് ജീവനെ, ഇരുപത്തഞ്ചാമനായ പുരുഷനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; "ക" വര്ഗത്തില് ഭൂതങ്ങളെ, "ച" വര്ഗത്തില് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
ട വര്ഗേണ തവര്ഗേണ ജ്ഞാനം ധാദയസ്തഥാ । മനഃ പകാരേണൈവോക്തം ഫകാരേണ ത്വഹംകൃതിഃ
"ട" വര്ഗത്തിലും "ത" വര്ഗത്തിലും ജ്ഞാനം, ഹൃദയങ്ങളും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; "പ" അക്ഷരത്തില് മനസ്സും, "ഫ" അക്ഷരത്തില് അഹങ്കാരവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
ബകാരേണ ഭകാരേണ മഹാന്പ്രകൃതിരുച്യതേ । ആത്മാ തു സ മകാരഃ സ്യാത്പംചവിംശഃ പ്രകീര്തിതഃ
"ബ" അക്ഷരത്തിലും "ഭ" അക്ഷരത്തിലും മഹത്ത്വം, പ്രകൃതിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ആത്മാവ് ആ "മ" അക്ഷരമാണ്, ഇരുപത്തഞ്ചാമനായി അറിയപ്പെടുന്നത്.
ദേഹേംദ്രിയമനഃ പ്രാണാദിഭ്യോന്യോഽനന്യസാധനഃ । ഭഗവച്ഛേഷഭൂതോഽസൌ മകാരാഖ്യഃ സ ചേതനഃ
ദേഹം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ, മനസ്സ്, പ്രാണൻ എന്നിവയിൽ നിന്നു വ്യത്യസ്തമായ്, മറ്റേതെങ്കിലും ഉപാധികളില്ലാതെ, 'മ' എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന അതു ബോധമുള്ളതും ദൈവത്തിന്റെ ശേഷിപ്പായും നിലകൊള്ളുന്നതുമാണ്.
അവധാരണവാച്യേവമുകാരഃ കൈശ്ചിദുച്യതേ । ശ്രീതത്വമപി തത്പക്ഷേ വകാരേണൈവ ചോച്യതേ
അവധാരണയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നതായി ചിലർ 'ഉ' എന്ന അക്ഷരം പറയുന്നു; ആ അഭിപ്രായത്തിൽ, ശ്രീയുടെ സാരവും 'വ' എന്ന അക്ഷരത്തിലൂടെ പറയുന്നു.
ഭാസ്കരസ്യ പ്രഭാ യദ്വത്തസ്യ നിത്യാനപായിനീ । ആകാരേണോച്യതേ വിഷ്ണുഃ കല്യാണഗുണസാഗരഃ
സൂര്യന്റെ പ്രകാശം അവനിൽ നിന്ന് വേർപെടാത്തതുപോലെ, എല്ലാ മംഗളഗുണങ്ങളുടെയും സമുദ്രമായ വിഷ്ണുവിനെ 'അ' എന്ന അക്ഷരത്തിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.
ശ്രീശഃ സര്വാത്മനാം ശേഷോ ജഗദ്ബീജം പരഃ പുമാന് । ജഗത്കര്ത്താ ജഗദ്ഭര്ത്താ ഈശ്വരോ ലോകബാംധവഃ
ശ്രീയുടെ ഭർത്താവും, സർവ്വാത്മാവും, ലോകത്തിന്റെ പരമകാരണമൂലവും, പരമപുരുഷനും, സൃഷ്ടാവും, പോഷകനും, ഈശ്വരനും, ലോകത്തിന്റെയൊക്കെയും സ്നേഹിതനുമാണ്.
ജഗതാമീശ്വരീ നിത്യാ വിഷ്ണോരനപഗാമിനീ । മാതാ സര്വസ്യ ജഗതഃ പത്നീ വിഷ്ണോര്മനോരമാ
ലോകങ്ങളുടെ ശാശ്വതിയായ ദേവിയും, വിഷ്ണുവിൽ നിന്ന് വേർപെടാത്തവളും, സകലജഗത്തിന്റെയും മാതാവും, വിഷ്ണുവിന്റെ പ്രിയഭാര്യയുമാണ്.
ജഗദാധാരഭൂതാ ശ്രീരുകാരേണാത്ര ചോച്യതേ । മകാരേണ തയോര്ദാസഃ ക്ഷേത്രജ്ഞഃ പ്രോച്യതേ ബുധൈഃ
ലോകത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനമായ ശ്രീയെ ഇവിടെ 'രു' എന്ന അക്ഷരത്തിൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; 'മ' എന്ന അക്ഷരത്തിൽ ഇരുവരുടെയും ദാസനായ, ക്ഷേത്രജ്ഞനായവനെ ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു.
ജ്ഞാനാശ്രമോ ജ്ഞാനഗുണശ്ചേതനഃ പ്രകൃതേഃ പരഃ । ന ജഡോ നിര്വികാരശ്ച ഏകരൂപ സ്വരൂപഭാക്
ജ്ഞാനത്തിന്റെ വാസസ്ഥലവും, ജ്ഞാനഗുണവും, പ്രകൃതിക്ക് അതീതമായ ബോധവും, ജഡമല്ലാത്തതും, മാറ്റമില്ലാത്തതും, ഏകരൂപവും സ്വരൂപമുള്ളതുമാണ്.
അണുര്നിത്യോ വ്യാപ്തിശീലശ്ചിദാനംദാത്മകസ്തഥാ । അഹമര്ഥോഽവ്യയഃ ക്ഷേത്രീ ഭിന്നരൂപം സനാതനഃ
അതി സൂക്ഷ്മനും, ശാശ്വതനും, എല്ലിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നതും, ബോധാനന്ദസ്വരൂപനും, 'ഞാൻ' എന്ന അർത്ഥമുള്ളതും, നശിക്കാത്തതും, ക്ഷേത്രജ്ഞനും, പല രൂപങ്ങളുള്ളതും, പുരാതനനുമാണ്.
അദാഹ്യോച്ഛേദ്യോ ഹ്യക്ലൈദ്യസ്ത്വശോഷ്യോക്ഷര ഏവ ച । ഏവമാദിഗുണോപേതശ്ശേഷഭൂതഃ പരസ്യ വൈ
അഗ്നിയിൽ കത്തിക്കപ്പെടാത്തതും, നശിക്കാത്തതും, ഉണക്കപ്പെടാത്തതും, ദ്രവിക്കാത്തതും, ക്ഷരമല്ലാത്തതും, ഇങ്ങനെ ആദിമഗുണങ്ങളോടുകൂടിയുള്ളതും പരമാത്മാവിന്റെ ശേഷിപ്പായും നിലകൊള്ളുന്നതുമാണ്.
മകാരേണോച്യതേ ജീവഃ ക്ഷേത്രജ്ഞഃ പരവാന്സദാ । ദാസഭൂതോ ഹരേരേവ നാന്യസ്യ തു കദാചന
'മ' എന്ന അക്ഷരത്തിൽ ജീവനും, ക്ഷേത്രജ്ഞനും, എല്ലായ്പ്പോഴും പരാധീനനായി, ഹരിയുടെ ദാസനായി മാത്രം വിവരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു; മറ്റാരുടേയും ദാസനല്ല.
ഏവം ദാസത്വമേവാസ്യ മധ്യമേവാവധാര്യതേ । ഇത്യേവം പ്രണവസ്യാര്ഥോ ജ്ഞാതവ്യോക്തോ മയാനഘേ
ഇങ്ങനെ ദാസത്വം മാത്രം ഇടയിൽ ഉറപ്പാക്കപ്പെടുന്നു; അപ്രകാരമാണ് പ്രണവത്തിന്റെ അർത്ഥം ഞാൻ നിന്നോട് വിശദീകരിച്ചത്, പാപരഹിതേ.
വിവൃതിഃ പ്രണവസ്യാര്ഥ മന്ത്രശേഷേണ വൈ ശുഭേ । പരസ്യ ദാസഭൂതസ്യ സ്വാതന്ത്ര്യം നേഹ വിദ്യതേ
പ്രണവത്തിന്റെ അർത്ഥത്തിന്റെ വിശദീകരണം മന്ത്രശേഷിയോടുകൂടി, ഭദ്രേ, പരമാത്മാവിന്റെ ദാസനായി നിലകൊള്ളുന്നവന് സ്വാതന്ത്ര്യം ഇവിടെയില്ല എന്നതാണ്.
തസ്മാന്മഹദഹംകാരൌ മനസാ വിനിവര്ത്തയേത് । സ്വോപായബുദ്ധ്യാ യത്കൃത്യം തദപി പ്രതിഷിധ്യതേ
അതിനാൽ മഹത്തായ അഹങ്കാരവും അഭിമാനവും മനസ്സിലൂടെ നീക്കം ചെയ്യണം; സ്വയം ചെയ്തതെന്നു കരുതുന്ന പ്രവൃത്തികളും ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതാണ്.
അഹംകൃതിര്മകാരഃ സ്യാന്നകാരസ്തന്നിഷേധകഃ । തസ്മാത്തു മനസൈവാസ്യ അഹംകാരവിമോചനമ്
അഹങ്കാരം 'മ' എന്ന അക്ഷരത്തിൽ പ്രതിനിധീകരിക്കപ്പെടുന്നു, അതിന്റെ നിരാകരണം 'ന' എന്ന അക്ഷരത്തിൽ; അതിനാൽ മനസ്സിലൂടെ അഹങ്കാരത്തിൽ നിന്ന് മോചനം നേടാം.