വാമേ ച ശോഭതേ വീര ഹസ്തേ തസ്യ മഹാത്മനഃ । മഹാപദ്മം സുഗംധാഢ്യം തസ്യ ദക്ഷിണഹസ്തഗമ്
ആ മഹാത്മാവിന്റെ ഇടതുകൈയിൽ സുഗന്ധം നിറഞ്ഞ വലിയ താമരപ്പൂവ് തിളങ്ങുന്നു; വലതുകൈയിൽ വലിയ താമരപ്പൂവും ഉണ്ട്.
ശോഭമാനം സദൈവാസ്തേ സായുധം കമലശ്രിയമ് । കംബുഗ്രീവം സുവൃത്താസ്യം പദ്മപത്രനിഭേക്ഷണമ്
അവൻ എപ്പോഴും ആയുധങ്ങളുമായി, താമരയുടെ ഭംഗിയുമായി, ഭംഗിയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. അവന്റെ കഴുത്ത് ശംഖംപോലെയും മുഖം മനോഹരവുമാണ്; കണ്ണുകൾ താമരയിലപോലെയാണ്.
രാജമാനം ഹൃഷീകേശം ദശനൈഃ കുംദസംനിഭൈഃ । ഗുഡാകേശസ്യ യസ്യാസ്തേ അധരോ വിദ്രുമാകൃതിഃ
ഹൃഷീകേശൻ മഹിമയോടെ തിളങ്ങുന്നു; അവന്റെ പല്ലുകൾ കുന്തപ്പൂവുപോലെയും, ഗുഡാകേശന്റെ താഴത്തെ അധരം പവഴ നിറമുള്ളതുമാണ്.
ശോഭതേ പുംഡരീകാക്ഷഃ കിരീടേനാപി ഭാസ്വതാ । വിശാലേനാപി രൂപേണ കേശവസ്തു സുവക്ഷസാ
പുണ്ടരികാക്ഷൻ പ്രകാശമുള്ള കിരീടം ധരിച്ച് തിളങ്ങുന്നു; വിശാലമായ രൂപവും മനോഹരമായ നെഞ്ചും ഉള്ള കെശവനും അതുപോലെ ഭംഗിയോടെ നിലകൊള്ളുന്നു.
കൌസ്തുഭേനാംകിതേനൈവ രാജമാനോ ജനാര്ദനഃ । സൂര്യതേജഃപ്രതീകാശ കുംഡലാഭ്യാം പ്രഭാതി ച
കൗസ്തുഭമണിയാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ജനാർദ്ദനൻ മഹിമയോടെ തിളങ്ങുന്നു; അവന്റെ തേജസ് സൂര്യന്റെ പ്രകാശംപോലെയും, രണ്ടു കുണ്ഡലങ്ങളാൽ ഭസുരനുമാണ്.
ഹരിഃ കേയൂരകംകണൈര്ഹാരൈര്മൌക്തികൈര്ഋക്ഷസന്നിഭൈഃ
ഹരിയ്ക്ക് കൈവളകളും കങ്കണങ്ങളും മാലകളും നക്ഷത്രങ്ങളുപോലെയുള്ള മുത്തുമാലകളും അലങ്കാരമായി ധരിച്ചിരിക്കുന്നു.
വപുഷാ ഭ്രാജമാനസ്തു വിജയോ ജയതാം വരഃ । ഭ്രാജതേസോഽപി ഗോവിംദോ ഹേമവര്ണേന വാസസാ
അവന്റെ രൂപം അത്യന്തം പ്രകാശമാനമാണ്; വിജയൻ, ജയിച്ചവരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, ഗോവിന്ദൻ പൊന്നനയുള്ള വസ്ത്രം ധരിച്ച് തിളങ്ങുന്നു.
മുദ്രികാഭിസ്തു യുക്താഭിരംഗുലീഷു വിരാജതേ । സര്വായുധൈഃ സുസംപൂര്ണൈര്ദ്ദിവ്യൈരാഭരണൈര്ഹരിഃ
അവന്റെ വിരലുകളിൽ മനോഹരമായ മുദ്രികകൾ അണിഞ്ഞിരിക്കുന്നു; ഹരി എല്ലാ ആയുധങ്ങളാലും ദിവ്യാഭരണങ്ങളാലും അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
വൈനതേയസമാരൂഢോ ലോകകര്ത്താ ജഗത്പതിഃ । ഏവം യോ ധ്യായതേ നിത്യമനന്യമനസാ നരഃ
വൈനതേയനായ ഗരുഡനിൽ കയറി ലോകങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന ജഗത്പതിയായ അവനെ, ആരെങ്കിലും നിരന്തരം മനസ്സിൽ മറ്റൊന്നും ചിന്തിക്കാതെ ധ്യാനിച്ചാൽ—
മുച്യതേ സര്വപാപേഭ്യോ വിഷ്ണുലോകം സ ഗച്ഛതി । ഏതത്തേ സര്വമാഖ്യാതം ധ്യാനഭേദം ജഗത്പതേഃ
അവൻ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനായി വിഷ്ണുലോകം പ്രാപിക്കും. ഇങ്ങനെ ജഗത്പതിയുടെ എല്ലാ ധ്യാനരൂപങ്ങളും ഞാൻ വിശദമായി പറഞ്ഞുതരുന്നു.
അംബരീഷ ഉവാച- സാധുസാധു മുനിശ്രേഷ്ഠ ലോകാനുഗ്രഹകാരക । വിഷ്ണോര്ധ്യാനം ത്വയാ പ്രോക്തം സഗുണം നിര്ഗുണം ച യത്
അംബരീഷൻ പറഞ്ഞു: മഹർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ലോകങ്ങൾക്ക് അനുഗ്രഹം നൽകുന്നവനേ, വളരെ നല്ലത്. ഗുണങ്ങളോടെയും ഗുണരഹിതമായും വിഷ്ണുവിന്റെ ധ്യാനം നീ വിശദീകരിച്ചു.
അധുനാ ലക്ഷണം ബ്രൂഹി ഭക്തേഃ സാധു കൃപാകര । യാദൃശീ ക്രിയതേ യേന യഥാ യത്ര യദാ തഥാ
ഇപ്പോൾ, ദയാനിധിയേ, ഭക്തിയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ ദയവായി പറയൂ: അതെങ്ങനെ, ആരാൽ, എങ്ങനെയാണ്, എവിടെയാണ്, എപ്പോഴാണ് ചെയ്യുന്നത് എന്നിങ്ങനെ.
സൂത ഉവാച- ഇത്യുക്തമാകര്ണ്യ നൃപോത്തമസ്യ മുനിഃ പ്രഹൃഷ്ടോ നിജഗാദ ഭൂപമ് । ശൃണുഷ്വ രാജന്നിഖിലാഘഹാരിണീം ഭക്തിം ഹരേസ്തേ പ്രവദാമി സമ്യക്
സൂതൻ പറഞ്ഞു: രാജാവിന്റെ ഈ വാക്കുകൾ കേട്ട മഹർഷി സന്തോഷത്തോടെ രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു: രാജാവേ, എല്ലാ പാപങ്ങൾക്കും ശമനം നൽകുന്ന ഹരിയുടെ ഭക്തിയെ ഞാൻ മുഴുവൻ വിശദമായി പറയുന്നു, ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ.
അഥ ഭക്തിം പ്രവക്ഷ്യാമി വിവിധാം പാപനാശിനീമ് । വിവിധാ ഭക്തിരുദ്ദിഷ്ടാ മനോവാക്കായസംഭവാ
ഇനി ഞാൻ വിവിധതരം പാപനാശിനിയായ ഭക്തിയെ വിശദീകരിക്കാം. ഭക്തി മനസിൽ, വാക്കിൽ, ശരീരത്തിൽ നിന്നുമുള്ളവയായി പലതരമുണ്ടെന്ന് പറയുന്നു.
ലൌകികീ വൈദികീ ചാപി ഭവേദാധ്യാത്മികീ തഥാ । ധ്യാനധാരണയാ ബുദ്ധ്യാ വേദാനാം സ്മരണം ഹി യത്
ലൗകികം, വൈദികം, ആത്മീയമായ ഭക്തി എന്നിങ്ങനെയാണ് ഭക്തിയുടെ തരം. ധ്യാനം, ഏകാഗ്രത, ബുദ്ധി എന്നിവയിലൂടെ വേദങ്ങളെ ഓർക്കുന്നത് അതാണ്.
വിഷ്ണുപ്രീതികരീ ചൈഷാ മാനസീ ഭക്തിരുച്യതേ । മംത്രവേദസമുച്ചാരൈരവിശ്രാംതവിചിംതനൈഃ
ഇത് മനസ്സിൽ നടക്കുന്ന ഭക്തിയാണെന്ന് പറയുന്നു, വിഷ്ണുവിന് സന്തോഷം നൽകുന്നതും, മന്ത്രങ്ങളും വേദപാഠങ്ങളും നിരന്തരം ചിന്തിക്കുകയും ജപിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതുമാണ്.
ജാപ്യൈശ്ചാരണ്യകൈശ്ചൈവ വാചികീ ഭക്തിരുച്യതേ । വ്രതോപവാസനിയമൈഃ പഞ്ചേംദ്രിയജയേന ച
മന്ത്രജപവും, വനത്തിൽ പാടുന്ന വേദപാഠങ്ങളും, വ്രതം, ഉപവാസം, നിയന്ത്രണം, അഞ്ചു ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിക്കൽ എന്നിവയിലൂടെ പ്രകടമാകുന്ന ഭക്തിയെ വാചികഭക്തി എന്നു പറയുന്നു.
കായികീ സൈവ നിര്ദിഷ്ടാ ഭക്തിഃ സര്വാര്ഥസാധിനീ । ഭൂഷണൈര്ഹേമരത്നാംകൈശ്ചിത്രാഭിര്വാഗ്ഭിരേവ ച
സ്വർണ്ണവും രത്നങ്ങളും കൊണ്ടുള്ള അലങ്കാരങ്ങൾ, മനോഹരമായ വാക്കുകൾ എന്നിവയിലൂടെ പ്രകടമാകുന്ന ഭക്തിയാണ് കായികഭക്തി. ഇത് എല്ലാ കാര്യങ്ങളും സാധിപ്പിക്കുന്നു.
വാസഃ പ്രതിസരൈഃ സൂത്രൈഃ പാവകവ്യജനോച്ഛ്രിതൈഃ । നൃത്യവാദിത്രഗീതൈശ്ച സര്വബല്യുപഹാരകൈഃ
വസ്ത്രങ്ങൾ, രക്ഷാസൂത്രങ്ങൾ, പുഷ്പമാലകൾ, ചാമരം, പതാകകൾ, നൃത്തം, വാദ്യങ്ങൾ, ഗാനങ്ങൾ, വിവിധ ഭോജനങ്ങൾ, ഉപഹാരങ്ങൾ എന്നിവയിലൂടെ ഭക്തി പ്രകടിപ്പിക്കാം.
ഭക്ഷ്യഭോജ്യാന്നപാനൈശ്ച യാ പൂജാ ക്രിയതേ നരൈഃ । നാരായണം സമുദ്ദിശ്യ ഭക്തിഃ സാ ലൌകികീ മതാ
ഭക്ഷ്യങ്ങൾ, ഭക്ഷ്യപദാർത്ഥങ്ങൾ, അന്നം, പാനീയങ്ങൾ എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് നാരായണനെ ഉദ്ദേശിച്ച് ചെയ്യുന്ന പൂജയാണ് ലൗകികഭക്തി എന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു.
കായികീ സൈവ നിര്ദിഷ്ടാ ഭക്തിഃ സര്വാര്ഥസാധികീ । ഋഗ്യജുഃസാമജാപ്യാനി സംഹിതാധ്യയനാനി ച
ഋക്, യജുര്, സാമവേദങ്ങളിലെ ജപങ്ങൾ, സംഹിതകളുടെ പഠനം എന്നിവയിലൂടെ പ്രകടമാകുന്ന ഭക്തിയാണ് കായികഭക്തി. ഇത് എല്ലാ കാര്യങ്ങളും സാധിപ്പിക്കുന്നു.
ക്രിയംതേ വിഷ്ണുമുദ്ദിശ്യ സാ ഭക്തിര്വൈദികോച്യതേ । വേദമംത്രഹവിര്യാഗൈഃ ക്രിയായാ വൈദികീ മതാ
ഇവയെല്ലാം വിഷ്ണുവിനെ ഉദ്ദേശിച്ച് ചെയ്യുമ്പോൾ അതാണ് വൈദികഭക്തി. വേദമന്ത്രങ്ങളുടെയും ഹോമങ്ങളുടെയും ആചാരങ്ങൾ വൈദികഭക്തിയായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
ദര്ശേ ച പൌര്ണമാസ്യാം ച കര്ത്തവ്യം ചാഗ്നിഹോത്രകമ് । പ്രാശനം ദക്ഷിണാദാനം പുരോഡാശം ചരു ക്രിയാ
അമാവാസ്യയിലും പൗർണമിയിലും അഗ്നിഹോത്രം ചെയ്യണം. ഹോമം, ദാനം, പാകം, ചാരു എന്നിവയും നിർവഹിക്കണം.
ഇഷ്ടിര്ധൃതിഃ സോമപാനം യാജ്ഞിയം കര്മ സര്വശഃ । അഗ്നിഭൂമ്യനിലാകാശ ദ്യുതി ശംകര ഭാസ്കരമ്
യാഗങ്ങൾ, ദൃഢത, സോമപാനം, യാഗകാര്യങ്ങൾ, അഗ്നി, ഭൂമി, വായു, ആകാശം, പ്രകാശം, ശിവൻ, സൂര്യൻ എന്നിവയും ഉൾപ്പെടുന്നു.
തമുദ്ദിശ്യകൃതം കര്മ തത്സര്വം വിഷ്ണുദൈവതമ് । ആധ്യാത്മികീതി വിവിധാ ബ്രഹ്മഭക്തിസ്ഥിതാ നൃപ
ഇവയെ ഉദ്ദേശിച്ച് ചെയ്യുന്ന എല്ലാ കർമ്മങ്ങളും വിഷ്ണുവിന് സമർപ്പിതമാണ്. അതുകൊണ്ട് ആത്മീയഭക്തി പലവിധമാണ്, ബ്രഹ്മഭക്തിയിൽ നിലകൊള്ളുന്നതാണ്, രാജാവേ.
സാംഖ്യാഖ്യാം യോഗസംജാതാം ശൃണു ഭൂപ യഥോദിതാമ് । ചതുര്വിംശതി തത്ത്വാനി പ്രധാനാദീനി സംഖ്യയാ
യോഗത്തിൽ നിന്നു ഉദിച്ച സംഖ്യ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ഭക്തിയെപ്പറ്റി ഞാൻ പറയാം, രാജാവേ. പ്രധാനം മുതലായ ഇരുപത്തിനാലു തത്ത്വങ്ങൾ ഇവിടെയുണ്ട്.
അചേതനാനി ഭോഗ്യാനി പുരുഷഃ പംചവിംശകഃ । ചേതനഃ സ സമുദ്ദിഷ്ടോ കര്താ ഭോക്താ ച കര്മണാമ്
അവയെല്ലാം ജഡവും അനുഭവത്തിനുള്ളവയുമാണ്. ഇരുപത്തിയഞ്ചാമത്തേതായ പുരുഷൻ ചൈതന്യമുള്ളവൻ, കർമ്മങ്ങളുടെ കര്ത്താവും അനുഭവിക്കുന്നവനും ആണെന്ന് പറയുന്നു.
ആത്മാ നിത്യോവ്യയശ്ചൈവ അധിഷ്ഠാതാ പ്രയോജകഃ । പുരുഷോഽവ്യക്ത നിത്യഃ സ്യാത്കാരണം ച മഹേശ്വരഃ
ആത്മാവ് ശാശ്വതവും അക്ഷയവുമാണ്, നിയന്ത്രകനും പ്രേരകനുമാണ്. പുരുഷൻ അവ്യക്തനും ശാശ്വതനും കാരണവുമാണ്, മഹേശ്വരനാണ്.
തത്ത്വസര്ഗോ ഭാവസര്ഗോ ഭൂതസര്ഗശ്ച തത്ത്വതഃ । സംഖ്യായാഃ പരിസംഖ്യായാഃ പ്രധാനം ച ഗുണാത്മകമ്
തത്ത്വങ്ങളുടെ സൃഷ്ടി, ഭാവങ്ങളുടെ സൃഷ്ടി, ഭൂതങ്ങളുടെ സൃഷ്ടി എന്നിങ്ങനെയാണ്. സംഖ്യയിൽ പ്രധാനം ഗുണങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതായും എണ്ണപ്പെടുന്നു.
ജ്ഞാത്വാ സാധര്മ്യവൈധര്മ്യം പ്രധാനം ച വിധര്മി ച । കാരണം ബ്രഹ്മണശ്ചൈവ കാമിത്വമിദമുച്യതേ
സാദൃശ്യം, വ്യത്യാസം, പ്രധാനവും പ്രധാനമല്ലാത്തതും, ബ്രഹ്മയുടെ കാരണവും അറിയുന്നതാണ് ഈ ആഗ്രഹം എന്നു പറയുന്നു.