തേന തത്കഥിതം ശ്രുത്വാ രാമം ജ്ഞാത്വേതരേ ജനാഃ । വിസ്മയം പ്രാപിരേ സര്വേ പരസ്പരമുദുന്മദാഃ
അവന്റെ കഥ കേട്ടപ്പോൾ, രാമനെ മനസ്സിലാക്കിയ മറ്റു എല്ലാവരും അത്ഭുതത്തിലും ആനന്ദത്തിലും പരസ്പരം സന്തോഷിച്ചു.
ശൃണു ദ്വിജമഹാബുദ്ധേ ദംഭേനാപി സ്മൃതോ ഹരിഃ । ദദാതി മോക്ഷം സുതരാം കിം പുനര്ദംഭവര്ജനാത്
മഹാബുദ്ധിയുള്ള ദ്വിജനേ, കേൾക്കു: ദംഭം കൊണ്ടെങ്കിലും ഹരിയെ സ്മരിച്ചാൽ, അവൻ മോക്ഷം നൽകുന്നു; പിന്നെ ദംഭം വിട്ടാൽ എത്ര അധികം അനുഗ്രഹം ലഭിക്കും!
യഥാകഥംചിദ്രാമസ്യ കര്തവ്യം സ്മരണം പരമ് । യേന പ്രാപ്നോതി പരമം പദം ദേവാദിദുര്ലഭമ്
ഏത് വിധത്തിൽ ആയാലും രാമനെ ഓർക്കുന്നത് ഏറ്റവും ഉത്തമമായ കര്ത്തവ്യമാണ്. അങ്ങനെ ഓർത്താൽ, ദേവന്മാർക്കും മറ്റുള്ളവർക്കും പ്രാപ്തിയില്ലാത്ത പരമാവസ്ഥയിലേക്ക് ഒരാൾ എത്തും.
തച്ചിത്രം വീക്ഷ്യ മുനയഃ കൃതാര്ഥം മേനിരേ നിജമ് । യദ്രാമചരണപ്രേക്ഷാ കരസ്പര്ശപവിത്രിതമ്
ആ അത്ഭുതം കണ്ട സന്യാസികൾ, രാമന്റെ പാദങ്ങൾ സ്പർശിച്ച് തങ്ങളുടെ കൈകൾ വിശുദ്ധമായതുകൊണ്ടു, തങ്ങൾ ജീവിതലക്ഷ്യം നേടിയെന്ന് കരുതി സന്തോഷിച്ചു.
ഗതേ തസ്മിന്സുരേ സ്വര്ഗം ഹയരൂപധരേ പുരാ । ഉവാച രാമസ്തപസാം നിധീന്വേദവിദുത്തമാന്
ആ കുതിരയുടെ രൂപം ധരിച്ച ദേവൻ സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയപ്പോൾ, രാമൻ വേദജ്ഞന്മാരായ തപസ്സുകാരോടും മഹർഷിമാരോടും സംസാരിച്ചു.
കിം കര്തവ്യം മയാബ്രഹ്മന്ഹയോ നഷ്ടോ ഗതഃ സുഖമ് । ഹോമഃ കഥം പുരോഭാവീ സര്വദൈവതതര്പകഃ
‘ബ്രാഹ്മണനേ, ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യണം? കുതിര നഷ്ടമായി സന്തോഷത്തോടെ പോയിരിക്കുന്നു. എല്ലാ ദേവന്മാരെയും തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്ന യാഗം ഇനി എങ്ങനെ പൂർത്തിയാക്കാം?’
യഥാ സ്യാത്സുരസംതൃപ്തിര്യഥാ മേ മഖ ഉത്തമഃ । തഥാ കുര്വംതു മുനയോ യഥാ മേ സ്യാദ്വിധിശ്രുതമ്
‘എന്റെ യാഗം വേദത്തിൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്ന വിധം ഉത്തമമായതും, ദേവന്മാർ തൃപ്തരാകുന്നതും ആകാൻ സന്യാസികൾ വേണ്ടതെല്ലാം ചെയ്യട്ടെ’ എന്ന് രാമൻ പറഞ്ഞു.
ഇതി വാക്യം സമാശ്രുത്യ ജഗാദ മുനിസത്തമഃ । വസിഷ്ഠഃ സര്വദേവാനാം ചിത്താഭിജ്ഞാനകോവിദഃ
ഇങ്ങനെ രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട ശേഷം, എല്ലാ ദേവന്മാരുടെയും മനസ്സറിയുന്ന മഹർഷി വസിഷ്ഠൻ സംസാരിച്ചു.
കര്പൂരമാഹര ക്ഷിപ്രം യേന ദേവാഃ സ്വയം പുരാ । പ്രാപ്യ ഹവ്യം ഗ്രഹീഷ്യംതി മദ്വാക്യപ്രേരിതാധുനാ
‘വേഗത്തിൽ കർപ്പൂരം കൊണ്ടുവരിക. അതിന്റെ വഴി ദേവന്മാർ മുമ്പ് ഹവനം സ്വീകരിച്ചിരുന്നു. എന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് അവർ ഇപ്പോൾ തന്നെ അതു സ്വീകരിക്കും’ എന്ന് വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു.
ഇതി വാക്യം സമാകര്ണ്യ രാമഃ ക്ഷിപ്രമുപാഹരത് । കര്പൂരം ബഹുദേവാനാം പ്രീത്യര്ഥം ബഹുശോഭനമ്
അവിടെ രാമൻ വസിഷ്ഠന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ഉടൻ തന്നെ ദേവന്മാരെ സന്തോഷിപ്പിക്കാൻ മനോഹരമായ ധാരാളം കർപ്പൂരം കൊണ്ടുവന്നു.
തദാ മുനിഃ പ്രഹൃഷ്ടാത്മാ ദേവാനാഹ്വയദദ്ഭുതാന് । തേ സര്വേ തത്ക്ഷണാത്പ്രാപ്താഃ സ്വപരീവാരസംവൃതാഃ
അപ്പോൾ ആ സന്യാസി സന്തോഷത്തോടെ ദേവന്മാരെ വിളിച്ചു. ഉടനെ തന്നെ ദേവന്മാർ അവരുടെ കൂട്ടരും കൂട്ടിയെടുത്ത് അവിടേക്ക് എത്തി.
പാര്വത്യുവാച- യദാകര്ണനമേതസ്യ യേ വാ പാരിഷദാഃ പ്രഭോഃ । തദഹം ശ്രോതുമിച്ഛാമി കഥയസ്വ ദയാനിധേ
പാർവതി ചോദിച്ചു: ‘പ്രഭുവേ, ഈ കഥ കേൾക്കുന്നവരും, പ്രഭുവിന്റെ സേവകരായവരും ആരെന്ന് ഞാൻ അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ദയാമയനേ, ദയവായി പറയൂ.’
ഈശ്വര ഉവാച। രാധയാ സഹ ഗോവിംദം സ്വര്ണസിംഹാസനേസ്ഥിതമ് । പൂര്വോക്തരൂപലാവണ്യം ദിവ്യഭൂഷാംബരസ്രജമ്
ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു: രാധയോടൊപ്പം ഗോവിന്ദൻ സ്വർണ്ണസിംഹാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്നു. മുമ്പ് പറഞ്ഞതുപോലെയുള്ള സൌന്ദര്യവും, ദിവ്യാഭരണങ്ങളും, വസ്ത്രങ്ങളും, പുഷ്പഹാരങ്ങളും അണിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
ത്രിഭംഗീ മംജു സുസ്നിഗ്ധം ഗോപീലോചനതാരകമ് । തദ്ബാഹ്യേ യോഗപീഠേ ച സ്വര്ണസിംഹാസനാവൃതേ
അവൻ മൂന്നു ഭാഗത്തായി വളഞ്ഞ മനോഹരമായ ഭാവത്തിൽ, ഗോപികളുടെ കണ്ണുകളിൽ തിളങ്ങുന്ന നക്ഷത്രംപോലെ, സിംഹാസനത്തിന്റെ പുറത്ത് യോഗപീഠത്തിൽ ഇരിക്കുന്നു.
പ്രത്യംഗരഭസാവേശാഃ പ്രധാനാഃ കൃഷ്ണവല്ലഭാഃ । ലലിതാദ്യാഃ പ്രകൃത്യംശാ മൂലപ്രകൃതിരാധികാ
പ്രധാനമായ കൃഷ്ണപ്രിയകൾ ലളിതയും മറ്റുള്ളവരും, പരസ്പരം ചേർന്ന്, പ്രകൃതിയുടെ ഭാഗങ്ങളാണ്. രാധികയാണ് മൂലപ്രകൃതി.
സംമുഖേ ലലിതാ ദേവീ ശ്യാമലാ വായുകോണകേ । ഉത്തരേ ശ്രീമതീ ധന്യാ ഐശാന്യാം ശ്രീഹരിപ്രിയാ
മുന്നിൽ ലളിതാദേവിയും, വടക്കുപടിഞ്ഞാറ് ശ്യാമളയും, വടക്കോട്ട് ശ്രിമതിയായ ധന്യയും, ഈശാന്യത്തിൽ ശ്രീഹരിപ്രിയയും ഇരിക്കുന്നു.
വിശാഖാ ച തഥാ പൂര്വേ ശൈബ്യാ ചാഗ്നൌ തതഃ പരമ് । പദ്മാ ച ദക്ഷിണേ പശ്ചാന്നൈര്ഋതേ ക്രമശഃ സ്ഥിതാഃ
വിശാഖാ കിഴക്കോട്ട്, ശൈബ്യാ അഗ്നികോണിൽ, പത്മാ തെക്കോട്ട്, പശ്ചിമതെക്ക് അവർ ക്രമത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു.
യോഗപീഠേ കേസരാഗ്രേ ചാരു ചംദ്രാവതീ പ്രിയാ । അഷ്ടൌ പ്രകൃതയഃ പുണ്യാഃ പ്രധാനാഃ കൃഷ്ണവല്ലഭാഃ
യോഗപീഠത്തിൽ, സിംഹത്തിന്റെ തുമ്പിൽ മനോഹരിയായ പ്രിയപ്പെട്ട ചന്ദ്രാവതിയും ഇരിക്കുന്നു. ഇവരാണ് എട്ട് പ്രധാന കൃഷ്ണപ്രിയകളും, പുണ്യവതികളും.
പ്രധാനപ്രകൃതിസ്ത്വാദ്യാ രാധാ ചംദ്രാവതീ സമാ । ചംദ്രാവലീ ചിത്രരേഖാ ചംദ്രാ മദനസുംദരീ
പ്രധാനപ്രകൃതിയായ രാധയും, ചന്ദ്രാവതിയുമായി സമാനമായവളും, ചന്ദ്രാവലി, ചിത്രരേഖ, ചന്ദ്ര, മദനസുന്ദരി എന്നിവരും ഉൾപ്പെടുന്നു.
പ്രിയാ ച ശ്രീമധുമതീ ചംദ്രരേഖാ ഹരിപ്രിയാ । ഷോഡശാദ്യാഃ പ്രകൃതയഃ പ്രധാനാഃ കൃഷ്ണവല്ലഭാഃ
പ്രിയ, ശ്രീമധുമതി, ചന്ദ്രരേഖ, ഹരിപ്രിയ ഇവരും ചേർന്ന് പതിനാറു പ്രധാനപ്രകൃതികൾ, കൃഷ്ണന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവരാണ്.
വൃംദാവനേശ്വരീ രാധാ തഥാ ചംദ്രാവലീ പ്രിയാ । അഭിന്നഗുണലാവണ്യ സൌംദര്യാശ്ചാരുലോചനാഃ
വൃന്ദാവനത്തിലെ രാജ്ഞിയായ രാധയും, അതുപോലെ പ്രിയയായ ചന്ദ്രാവലിയും, ഒരുപോലെ ഗുണങ്ങളിലും സൗന്ദര്യത്തിലും സമൃദ്ധിയുള്ളവരും, മനോഹരമായ കണ്ണുകളുള്ളവരുമാണ്.
മനോഹരാ മുഗ്ധവേഷാഃ കിശോരീവയസോജ്ജ്വലാഃ । അഗ്രേതനാസ്തഥാ ചാന്യാ ഗോപകന്യാഃ സഹസ്രശഃ
ആകർഷകവും മനോഹരമായ വേഷം ധരിച്ചും, യുവത്വത്തിന്റെ പൂർണ്ണതയിൽ പ്രകാശിച്ചും, അനേകം ഗോപികകൾ അവരെ മുന്നിൽ നിരന്നു നിൽക്കുന്നു.
ശുദ്ധകാംചനപുംജാഭാഃ സുപ്രസന്നാഃ സുലോചനാഃ । തദ്രൂപഹൃദയാരൂഢാസ്തദാശ്ലേഷ സമുത്സുകാഃ
ശുദ്ധമായ പൊന്നിന്റെ പ്രകാശംപോലെയുള്ള, സുഖപ്രസന്നമായ കണ്ണുകളുള്ള, അവരുടെ രൂപവും ഹൃദയവും അവനിൽ ലയിച്ച, അവന്റെ ആലിംഗനം ആഗ്രഹിക്കുന്നവരാണ് അവർ.
ശ്യാമാമൃതരസേ മഗ്നാഃ സ്ഫുരത്തദ്ഭാവമാനസാഃ । നേത്രോത്പലാര്ചിതേ കൃഷ്ണപാദാബ്ജേഽപിതചേതസഃ
കൃഷ്ണന്റെ ശ്യാമസൗന്ദര്യത്തിന്റെ അമൃതത്തിൽ മുഴുകി, അവന്റെ ഭാവത്തിൽ മനസ്സു നിറഞ്ഞ്, താമരപൂവ് പോലെയുള്ള കണ്ണുകൾ കൊണ്ട് കൃഷ്ണന്റെ താമരപാദങ്ങൾ ആരാധിച്ചു, ചിന്തകൾ മുഴുവൻ അവനിലായിരുന്നു.
ശ്രുതികന്യാസ്തതോ ദക്ഷേ സഹസ്രായുതസംയുതാഃ । ജഗന്മുഗ്ധീകൃതാകാരാ ഹൃദ്വര്തികൃഷ്ണലാലസാഃ
അതിനുശേഷം വലതുവശത്ത്, ആയിരക്കണക്കിന് വേദപുത്രികൾ, ലോകത്തെ ആകർഷിക്കുന്ന രൂപം, ഹൃദയത്തിൽ കൃഷ്ണനെ ആഗ്രഹിച്ച് നിൽക്കുന്നു.
നാനാസത്വസ്വരാലാപമുഗ്ധീകൃതജഗത്ത്രയാഃ । തത്ര ഗൂഢരഹസ്യാനി ഗായംത്യഃ പ്രേമവിഹ്വലാഃ
നാനാവിധ സ്വരങ്ങളിൽ, സംഗീതത്തിൽ മൂകമാക്കുന്ന മൂന്നു ലോകത്തെയും ആകർഷിച്ച്, അവിടെ അവർ പ്രേമത്തിൽ ഉന്മാദമായി, രഹസ്യമായ ഗാനം ആലപിക്കുന്നു.
ദേവകന്യാസ്തതഃ സവ്യേ ദിവ്യവേഷാരസോജ്ജ്വലാഃ । നാനാവൈദിഗ്ധ്യനിപുണാ ദിവ്യഭാവഭരാന്വിതാഃ
അടിവശത്ത് ദിവ്യവേഷം ധരിച്ചും, ദിവ്യഭാവം നിറഞ്ഞും, വിവിധ കലകളിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള ദേവകന്യകൾ പ്രകാശിക്കുന്നു.
സൌംദര്യാതിശയേനാഢ്യാഃ കടാക്ഷാതിമനോഹരാഃ । നിര്ലജ്ജാസ്തത്ര ഗോവിംദേ തദംഗസ്പര്ശനോദ്യതാഃ
അത്യന്തം മനോഹരമായ സൗന്ദര്യവും, ആകർഷകമായ കണ്മുട്ടികളും, ലജ്ജയില്ലാതെ, അവർ ഗോവിന്ദന്റെ ശരീരം സ്പർശിക്കാൻ ഉത്സുകരായി സമീപിക്കുന്നു.
തദ്ഭാവമഗ്നമനസഃ സ്മിതസാചി നിരീക്ഷണാഃ । മംദിരസ്യ തതോ ബാഹ്യേ പ്രിയയാ വിശദാവൃതേ
അവരുടെ മനസ്സു മുഴുവൻ അവനിൽ ലയിച്ചും, പുഞ്ചിരിയോടെ ചോര്ന്ന കണ്മുട്ടുകൾ കൊണ്ട് നോക്കി, മന്ദിരത്തിന് പുറത്തു പ്രിയയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
സമാനവേഷവയസഃ സമാനബലപൌരുഷാഃ । സമാനഗുണകര്മാണഃ സമാനാഭരണപ്രിയാഃ
ഒരുപോലെ വേഷവും വയസ്സും, ഒരുപോലെ ബലവും വീര്യവും, ഒരുപോലെ ഗുണങ്ങളും പ്രവൃത്തികളും, ഒരുപോലെ ആഭരണങ്ങൾ ഇഷ്ടപ്പെടുന്നവരുമാണ്.