സുമദ ഉവാച। കച്ചിദാസ്തേ സുഖം രാമഃ സര്വലോകശിരോമണിഃ । ഭക്തരക്ഷാവതാരോഽയം മമാനുഗ്രഹകാരകഃ
സുമദ പറഞ്ഞു: സർവ്വലോകങ്ങളുടെയും മുത്താണ് രാമൻ; അവൻ സുഖത്തോടെ ഇരിക്കുന്നുണ്ടോ? ഭക്തരെ രക്ഷിക്കാൻ അവതരിച്ചവനും എനിക്ക് അനുഗ്രഹം നൽകിയവനുമാണ് അവൻ.
ധന്യാ ലോകാ ഇമേ പുര്യാം രഘുനാഥമുഖാംബുജമ് । യേ പിബംത്യനിശം ചാക്ഷിപുടകൈഃ പരിമോദിതാഃ
ഈ നഗരത്തിലെ ജനങ്ങൾ ഭാഗ്യശാലികളാണ്; രഘുനാഥന്റെ കമലമുഖം കണ്ണുകളാൽ നിരന്തരം ആസ്വദിച്ച് അവർ ആനന്ദിക്കുന്നു.
അര്ഥജാതം മദീയം ച നിതരാം പുരുഷര്ഷഭ । കൃതാര്ഥം കുലഭൂമ്യാദി വസ്തുജാതം മഹാമതേ
മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, എന്റെ സമ്പത്തും കുടുംബത്തിന്റെയും ഭൂമിയുടെയും മറ്റു വസ്തുക്കളും എല്ലാം ഉദ്ദേശം നിറവേറ്റിയിരിക്കുന്നു.
കാമാക്ഷയാ പ്രസാദോ മേ കൃതഃ പൂര്വം ദയാര്ദ്രയാ । രഘുനാഥമുഖാംഭോജം ദ്രക്ഷ്യേദ്യ സകുടുംബകഃ
എനിക്ക് നേരത്തെ തന്നെ ആഗ്രഹരഹിതത്വവും ദയയും കൊണ്ടു അനുഗ്രഹം നൽകിയിരുന്നു, അതുകൊണ്ടാണ് ഇന്ന് അവൻ കുടുംബത്തോടൊപ്പം രഘുനാഥന്റെ കമലമുഖം കാണാൻ കഴിയുന്നത്.
ഇത്യുക്തവതി വീരേ തു സുമദേ പാര്ഥിവോത്തമേ । സര്വം തത്കഥയാമാസ രഘുനാഥഗുണോദയമ്
ശ്രേഷ്ഠനായ വീരനായ സുമദൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, അവൻ രഘുനാഥന്റെ മഹത്വം മുഴുവൻ വിവരിച്ചു.
ത്രിരാത്രം തത്ര സംസ്ഥിത്യ രഘുനാഥാനുജഃ പരമ് । ഗംതും ചകാര ധിഷണാം രാജ്ഞാ സഹ മഹാമതിഃ
അവിടെ മൂന്നു രാത്രികൾ കഴിഞ്ഞ് രഘുനാഥന്റെ അനുജൻ ആയ മഹാമതിയായവൻ രാജാവിനൊപ്പം പുറപ്പെടാൻ തീരുമാനിച്ചു.
തജ്ജ്ഞാത്വാ സുമദഃ ശീഘ്രം പുത്രം രാജ്യേഽഭ്യഷേചയത് । ശത്രുഘ്നേന മഹാരാജ്ഞാ പുഷ്കലേനാനുമോദിതഃ
ഇത് അറിഞ്ഞ സുമദൻ ഉടൻ തന്നെ തന്റെ മകനെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്തു; മഹാരാജാവ് ശത്രുഘ്നനും പുഷ്കലനും അതിൽ സന്തോഷം പ്രകടിപ്പിച്ചു.
വാസാംസി ബഹുരത്നാനി ധനാനി വിവിധാനി ച । ശത്രുഘ്നസേവകേഭ്യോഽസൌ പ്രാദാത്തത്ര മഹാമതിഃ
അവിടെ മഹാമതിയായവൻ ശത്രുഘ്നന്റെ സേവകര്ക്ക് ധാരാളം വസ്ത്രങ്ങളും വിലയേറിയ രത്നങ്ങളും വിവിധ സമ്പത്തുകളും നൽകി.
തതോ ഗമനമാരേഭേ മംത്രിഭിര്ബഹുവിത്തമൈഃ । പത്തിഭിര്വാജിഭിര്നാഗൈഃ സദശ്വൈരഥ കോടിഭിഃ
ശ്രേഷ്ഠമായ മന്ത്രിമാരും ധനികരുമായവരോടൊപ്പം, പടയാളികളും കുതിരകളും ആനകളും അനേകം ഉത്തമരഥങ്ങളുമായി അവൻ യാത്ര ആരംഭിച്ചു.
ശത്രുഘ്നഃ സഹിതസ്തേന സുമദേന ധനുര്ഭൃതാ । ജഗാമ മാര്ഗേ വിഹസന്രഘുനാഥപ്രതാപഭൃത്
ശത്രുഘ്നനും വില്ലേന്തിയ സുമദനും ചേർന്ന് രഘുനാഥന്റെ മഹത്വം ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് സന്തോഷത്തോടെ വഴിയിലൂടെ മുന്നോട്ട് പോയി.
പയോഷ്ണീതീരമാസാദ്യ ജഗാമ സ ഹയോത്തമഃ । പൃഷ്ഠതോഽനുയയുഃ സര്വേ യോധാ വൈ ഹയരക്ഷിണഃ
പയോഷ്ണി നദിയുടെ തീരത്ത് എത്തി, ആ ഉത്തമകുതിര മുന്നോട്ട് നീങ്ങി; പിന്നിൽ എല്ലാ യോദ്ധാക്കളും കുതിരപരിപാലകരും പിന്തുടർന്നു.
ആശ്രമാന്വിവിധാന്പശ്യന്നൃഷീണാം സുതപോഭൃതാമ് । തത്രതത്ര വിശൃണ്വാനോ രഘുനാഥഗുണോദയമ്
അവൻ മഹാതപസ്സുള്ള ഋഷിമാരുടെ വിവിധ ആശ്രമങ്ങൾ കാണുകയും, എല്ലായിടത്തും രഘുനാഥന്റെ ഗുണങ്ങൾക്കുള്ള സ്തുതികൾ കേൾക്കുകയും ചെയ്തു.
ഏഷ ധീമാന്ഹരിര്യാതി ഹരിണാ പരിരക്ഷിതഃ । ഹരിഭിര്ഹരിഭക്തൈശ്ച ഹരിവര്യാനുഗൈര്മുഹുഃ
ഈ ധീരനായ ഹരി, ഹരിയുടെ സംരക്ഷണത്തിൽ, കുരങ്ങുകളും ഹരിഭക്തരും ഹരിയിൽ ശ്രേഷ്ഠരായ അനുയായികളും എന്നും കൂടെചേർന്ന് മുന്നോട്ട് പോകുന്നു.
ഇതി ശൃണ്വഞ്ഛുഭാ വാചോ മുനീനാം പരിതഃ പ്രഭുഃ । തുതോഷ ഭക്ത്യുത്കലിതചിത്തവൃത്തിഭൃതാം മഹാന്
മഹാപ്രഭു ചുറ്റും മുനിമാരുടെ ശുഭവചനങ്ങൾ കേൾക്കുമ്പോൾ, ഭക്തിയിൽ നിറഞ്ഞ മനസ്സുള്ളവരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ അവന്റെ ഹൃദയം ആനന്ദംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞു.
ദദര്ശ ചാശ്രമം ശുദ്ധം ജനജംതുസമാകുലമ് । വേദധ്വനിഹതാശേഷാ മംഗലം ശൃണ്വതാം നൃണാമ്
അവൻ ശുദ്ധമായ ഒരു ആശ്രമം കണ്ടു, ജനങ്ങളും ജീവികളും നിറഞ്ഞത്; വേദധ്വനി കേൾക്കുന്നവർക്കുള്ള എല്ലാ ദുഷ്ടതയും അകറ്റി, ശുഭം പകർന്നു.
അഗ്നിഹോത്രഹവിര്ധൂമ പവിത്രിതനഭോഖിലമ് । മുനിവര്യകൃതാനേക യാഗയൂപസുശോഭിതമ്
അഗ്നിഹോത്ര യാഗങ്ങളുടെ പുക ആകാശം മുഴുവൻ ശുദ്ധമാക്കി; മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാർ സ്ഥാപിച്ച അനേകം യാഗയൂപങ്ങൾ അവിടെ അലങ്കാരമായി നിലകൊണ്ടു.
യത്ര ഗാവസ്തു ഹരിണാ പാല്യംതേ പാലനോചിതാഃ । മൂഷകാ ന ഖനംത്യസ്മിന്ബിഡാലസ്യ ഭയാദ്ബിലമ്
അവിടെ പശുക്കൾ കുരങ്ങിന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ സുരക്ഷിതരായി ജീവിക്കുന്നു; എലികൾ പൂച്ചയെ ഭയന്ന് തങ്ങളുടെ കുഴികൾ അവിടെ തുഴയുന്നില്ല.
മയൂരൈര്നകുലൈഃ സാര്ദ്ധം ക്രീഡംതി ഫണിനോനിശമ് । ഗജൈഃ സിംഹൈര്നിത്യമത്ര സ്ഥീയതേ മിത്രതാം ഗതൈഃ
മയിലുകളും മംഗൂസ്റ്റുകളും ഒരുമിച്ച് കളിക്കുന്നു; പാമ്പുകളും അവരോടൊപ്പം രാത്രിയും പകലും കളിക്കുന്നു; ആനകളും സിംഹങ്ങളും സ്നേഹത്തോടെ ഒരുമിച്ച് കഴിയുന്നു.
ഏണാസ്തത്രത്യ നീവാരഭക്ഷണേഷു കൃതാദരാഃ । ന ഭയം കുര്വതേ കാലാദ്രക്ഷിതാ മുനിവൃംദകൈഃ
അവിടത്തെ കാട്ടുപോത്തുകൾ കാട്ടരിശി തിന്നുന്നതിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു; മുനികളുടെ സംരക്ഷണത്തിൽ, അവയ്ക്ക് കാലത്തെ ഭയമില്ല.
ഗാവഃ കുംഭസമോധസ്കാ നംദിനീ സമവിഗ്രഹാഃ । കുര്വംതി ചരണോത്ഥേന രജസേലാം പവിത്രിതാമ്
കുമ്പംപോല നിറഞ്ഞ ഉദ്ധരങ്ങളുമായി, നന്ദിനിയെപ്പോലുള്ള ശരീരങ്ങളുമായി പശുക്കൾ കാലുകൊണ്ട് ഉയർത്തുന്ന പൊടിയാൽ ഭൂമിയെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു.
മുനിവര്യാഃ സമിത്പാണി പദ്മൈര്ധര്മക്രിയോചിതാമ് । ദൃഷ്ട്വാ പപ്രച്ഛസുമതിം സര്വജ്ഞം രാമ മംത്രിണമ്
മഹാന്മാരായ മുനികൾ കയ്യിൽ സമിദ്ധാരിക്കുകയും പുഷ്പങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെടുകയും ധർമ്മകൃത്യങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കുകയും ചെയ്യുന്നത് സുമതിയും, എല്ലാം അറിയുന്ന രാമന്റെ മന്ത്രിയും, കണ്ടു അവരോട് ചോദിച്ചു.
ശത്രുഘ്ന ഉവാച। സുമതേ കസ്യ സംസ്ഥാനം മുനേര്ഭാതി പുരോഗതമ് । നിര്വൈരിജംതു സംസേവ്യം മുനിവൃംദസമാകുലമ്
ശത്രുഘ്നൻ ചോദിച്ചു: സുമതീ, മുന്നിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന ഈ ആശ്രമം ആരുടേതാണ്? വൈരമില്ലാത്ത ജീവികൾ നിറഞ്ഞു, മുനികൾക്കിടയിൽ പ്രശസ്തമായ ഈ സ്ഥലം ആരുടേതാണെന്ന് പറയാമോ?
ശ്രോഷ്യാമി മുനിവാര്താം ച വിദധാമി പവിത്രതാമ് । നിജം വപുസ്തദീയാഭിര്വാര്താഭിര്വര്ണനാദിഭിഃ
ഞാൻ ആ മഹാമുനിയുടെ കഥ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ശുദ്ധീകരണ കർമ്മങ്ങൾ ചെയ്യാനും ആഗ്രഹമുണ്ട്. അവരുടെ കഥകളും വിവരണങ്ങളും കേട്ട് എന്റെ ജീവിതവും പങ്കുവെക്കാം.
ഇതി ശ്രുത്വാ മഹദ്വാക്യം ശത്രുഘ്നസ്യ മഹാത്മനഃ । കഥയാമാസ സചിവോ രഘുനാഥസ്യ ധീമതഃ
ശത്രുഘ്നന്റെ മഹത്തായ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, രഘുനാഥന്റെ ബുദ്ധിമാൻ മന്ത്രിയായ സുമതി സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി.
സുമതിരുവാച। ച്യവനസ്യാശ്രമം വിദ്ധി മഹാതാപസശോഭിതമ് । നിര്വൈരിജംതുസംകീര്ണം മുനിപത്നീഭിരാവൃതമ്
സുമതി പറഞ്ഞു: ഇതാണ് ച്യവനമഹർഷിയുടെ ആശ്രമം. മഹാതപസ്സുകൊണ്ട് പ്രകാശിക്കുന്നതും, വൈരമില്ലാത്ത ജീവികൾ നിറഞ്ഞതും, മുനിപത്നിമാർ ചുറ്റുമുള്ളതുമാണ് ഈ സ്ഥലം.
യോഽസൌ മഹാമുനിഃ സ്വര്ഗവൈദ്യയോര്ഭാഗമാദധാത് । സ്വായംഭുവമഹായജ്ഞേ ശക്രമാനവിഭേദനഃ
സ്വയംഭുവന്റെ മഹായാഗത്തിൽ ഇന്ദ്രനും ദേവന്മാർക്കും അഭിമാനം തകർത്തു, സ്വർഗ്ഗത്തിനും ഔഷധങ്ങൾക്കും അവകാശം നല്കിയ മഹാമുനിയാണ് ഇദ്ദേഹം.
മഹാമുനേഃ പ്രഭാവോഽയം ന കേനാപി സമാപ്യതേ । തപോബലസമൃദ്ധസ്യ വേദമൂര്തിധരസ്യ ഹ
ആ മഹാമുനിയുടെ ശക്തി ആരാലും തുല്യപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ല. തപസ്സിന്റെ സമ്പത്തും വേദത്തിന്റെ രൂപവും അവനിൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു.
ശ്രുത്വാ രാമാനുജോ വാര്താം ച്യവനസ്യ മഹാമുനേഃ । സര്വം പപ്രച്ഛ സുമതിം ശക്രമാനാദിഭംജനമ്
ച്യവനമഹർഷിയുടെ കഥ കേട്ട രാമന്റെ അനുജൻ ശത്രുഘ്നൻ, ഇന്ദ്രനും ദേവന്മാരും അഭിമാനം തകർത്തവന്റെ കാര്യങ്ങൾ എല്ലാം സുമതിയോട് ചോദിച്ചു.
ശത്രുഘ്ന ഉവാച। കദാസൌ ദസ്രയോര്ഭാഗം ചകാര സുരപംക്തിഷു । കിം കൃതം ദേവരാജേന സ്വായംഭുവ മഹാമഖേ
ശത്രുഘ്നൻ ചോദിച്ചു: ദേവന്മാരുടെ കൂട്ടത്തിൽ അശ്വിനികൾക്ക് അവകാശം നൽകിയതെപ്പോൾ? സ്വയംഭുവന്റെ മഹായാഗത്തിൽ ദേവരാജാവ് എന്ത് ചെയ്തു?
സുമതിരുവാച। ബ്രഹ്മവംശേഽതിവിഖ്യാതോ മുനിര്ഭൃഗുരിതി ശ്രുതഃ । കദാചിദ്ഗതവാന്സായം സമിദാഹരണം പ്രതി
സുമതി പറഞ്ഞു: ബ്രഹ്മാവിന്റെ വംശത്തിൽ ഭൃഗു എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തനായ ഒരു മഹർഷി ഉണ്ടായിരുന്നു. ഒരിക്കൽ വൈകുന്നേരം സമിദ് ശേഖരിക്കാൻ പോയി.