തേ ചക്രുര്ഗദിതം യാദൃഗ്ദേവദേവേന ധീമതാ । സ്വൈഃസ്വൈരംശൈര്മഹീ പൂര്ണാ ഋക്ഷവാനരരൂപിഭിഃ
ബുദ്ധിമാനായ ദേവദേവൻ പറഞ്ഞതുപോലെ അവർ ചെയ്തു; അവരുടെ സ്വന്തം ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്ന് കരടികളും വാനരന്മാരും ആയി ഭൂമി നിറഞ്ഞു.
യോഽസൌ വിഷ്ണുര്മഹാദേവോ ദേവാനാം ദുഃഖനാശകഃ । സത്വമേവ മഹാരാജ ഭഗവാന്കൃതവിഗ്രഹഃ
ദേവന്മാരുടെ ദുഃഖം നീക്കുന്ന മഹാദേവനായ വിഷ്ണുവാണ്, മഹാരാജാവേ, ശരീരമെടുത്ത് ഭൂമിയിൽ വന്നിരിക്കുന്ന ഭഗവാൻ തന്നേ.
ഭരതോഽയം ലക്ഷ്മണശ്ച ശത്രുഘ്നശ്ച മഹാമതേ । താവകാംശാദ്ദശഗ്രീവോ ജനിതശ്ച സുരാര്ദ്ദനഃ
ഈ ഭാരതനും ലക്ഷ്മണനും ശത്രുഘ്നനും, മഹാമതിയുള്ളവനേ, നിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്; ദശമുഖനായ രാവണനും ദേവന്മാരെ പീഡിപ്പിച്ചവനും നിന്റെ ഭാഗത്തിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്.
പൂര്വവൈരാനുബംധേന ജാനകീം ഹൃതവാന്പുനഃ । സ ത്വയാ നിഹതോ ദൈത്യോ ബ്രഹ്മരാക്ഷസജാതിമാന്
പഴയ വൈരത്തിന്റെ ഫലമായി, അവൻ വീണ്ടും ജാനകിയെ അപഹരിച്ചു; ബ്രഹ്മരാക്ഷസ വംശത്തിൽ പെട്ട ആ ദാനവൻ നിന്നാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു.
പുലസ്ത്യപുത്രോ ദൈത്യേംദ്ര സര്വലോകൈകകംടകഃ । പാതിതഃ പൃഥിവീ സര്വാ സുഖമാപമഹേശ്വര
പുലസ്ത്യന്റെ മകനായ ദാനവാധിപൻ, ലോകങ്ങളിലെ ഏക ശല്യം, വീണുപോയി; മഹേശ്വരാ, ഭൂമി മുഴുവൻ സന്തോഷം നേടി.
ബ്രാഹ്മണാനാം സുഖം ത്വദ്യ മുനീനാം താപസം ബലമ് । ശിവാനി സര്വതീര്ഥാനി സര്വേ യജ്ഞാഃ സുസംഹിതാഃ
ഇപ്പോൾ ബ്രാഹ്മണന്മാർ സന്തോഷത്തോടെയും മുനിമാർക്ക് ശക്തിയും ലഭിച്ചു; എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും ശുഭമായിരിക്കുന്നു, എല്ലാ യാഗങ്ങളും നന്നായി നടക്കുന്നു.
ത്വയി രാജ്ഞി ജഗത്സര്വം സദേവാസുരമാനുഷമ് । സുഖം പ്രപേദേ വിശ്വാത്മഞ്ജഗദ്യോനേ നരോത്തമ
നീ രാജാവായപ്പോൾ, നരോത്തമാ, ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും മനുഷ്യരും ഉൾപ്പെടെ ലോകം മുഴുവൻ സന്തോഷം അനുഭവിക്കുന്നു, വിശ്വാത്മാവേ, സൃഷ്ടിയുടെ ഉറവിടമേ.
ഏതത്തേ സര്വമാഖ്യാതം യത്പൃഷ്ടോഽഹം ത്വയാനഘ । ഉത്പത്തിശ്ച വിപത്തിശ്ച മയാ മത്യനുസാരതഃ
നീ ചോദിച്ചതിനാൽ, പാപരഹിതനേ, എല്ലാം ഞാൻ പറഞ്ഞുതന്നു; ഉത്ഭവവും നാശവും എന്റെ അറിവനുസരിച്ച് വിശദീകരിച്ചു.
ഇത്ഥം നിശമ്യ ദിതിജേംദ്ര കുലാനുകാരിവാര്താം മഹാപുരുഷ ഈശ്വരഈശിതാ ച । സംരുദ്ധബാഷ്പഗലദശ്രുമുഖാരവിംദോ ഭൂമൌ പപാത സദസി പ്രഥിതപ്രഭാവഃ
ദാനവരാജാവിന്റെ വംശവും പ്രവൃത്തികളും ഇങ്ങനെ കേട്ടപ്പോൾ, മഹാപുരുഷനും ഈശ്വരന്മാരിൽ പ്രധാനനും, കണ്ണുനിറയെ കണ്ണീർ വീഴ്ത്തി, സഭയിൽ തന്നെ നിലംതൊട്ടി വീണു; അവന്റെ മഹത്വം എല്ലാവർക്കും അറിയപ്പെട്ടതായിരുന്നു.
ശേഷ ഉവാച। അഥ സ്വാഗതസംതുഷ്ടം ശത്രുഘ്നം പ്രാഹ ഭൂമിപഃ । രഘുനാഥകഥാം ശ്രേഷ്ഠാം ശുശ്രൂഷുഃ പുരുഷര്ഷഭഃ
ശേഷൻ പറഞ്ഞു: അതിനുശേഷം, സ്നേഹപൂർവ്വം സ്വീകരിച്ച ശത്രുഘ്നനോടു രാജാവ് പറഞ്ഞു; രഘുനാഥന്റെ ഉത്തമകഥ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായിരുന്നു അവൻ.
സുമദ ഉവാച। കച്ചിദാസ്തേ സുഖം രാമഃ സര്വലോകശിരോമണിഃ । ഭക്തരക്ഷാവതാരോഽയം മമാനുഗ്രഹകാരകഃ
സുമദ പറഞ്ഞു: സർവ്വലോകങ്ങളുടെയും മുത്താണ് രാമൻ; അവൻ സുഖത്തോടെ ഇരിക്കുന്നുണ്ടോ? ഭക്തരെ രക്ഷിക്കാൻ അവതരിച്ചവനും എനിക്ക് അനുഗ്രഹം നൽകിയവനുമാണ് അവൻ.
ധന്യാ ലോകാ ഇമേ പുര്യാം രഘുനാഥമുഖാംബുജമ് । യേ പിബംത്യനിശം ചാക്ഷിപുടകൈഃ പരിമോദിതാഃ
ഈ നഗരത്തിലെ ജനങ്ങൾ ഭാഗ്യശാലികളാണ്; രഘുനാഥന്റെ കമലമുഖം കണ്ണുകളാൽ നിരന്തരം ആസ്വദിച്ച് അവർ ആനന്ദിക്കുന്നു.
അര്ഥജാതം മദീയം ച നിതരാം പുരുഷര്ഷഭ । കൃതാര്ഥം കുലഭൂമ്യാദി വസ്തുജാതം മഹാമതേ
മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, എന്റെ സമ്പത്തും കുടുംബത്തിന്റെയും ഭൂമിയുടെയും മറ്റു വസ്തുക്കളും എല്ലാം ഉദ്ദേശം നിറവേറ്റിയിരിക്കുന്നു.
കാമാക്ഷയാ പ്രസാദോ മേ കൃതഃ പൂര്വം ദയാര്ദ്രയാ । രഘുനാഥമുഖാംഭോജം ദ്രക്ഷ്യേദ്യ സകുടുംബകഃ
എനിക്ക് നേരത്തെ തന്നെ ആഗ്രഹരഹിതത്വവും ദയയും കൊണ്ടു അനുഗ്രഹം നൽകിയിരുന്നു, അതുകൊണ്ടാണ് ഇന്ന് അവൻ കുടുംബത്തോടൊപ്പം രഘുനാഥന്റെ കമലമുഖം കാണാൻ കഴിയുന്നത്.
ഇത്യുക്തവതി വീരേ തു സുമദേ പാര്ഥിവോത്തമേ । സര്വം തത്കഥയാമാസ രഘുനാഥഗുണോദയമ്
ശ്രേഷ്ഠനായ വീരനായ സുമദൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, അവൻ രഘുനാഥന്റെ മഹത്വം മുഴുവൻ വിവരിച്ചു.
ത്രിരാത്രം തത്ര സംസ്ഥിത്യ രഘുനാഥാനുജഃ പരമ് । ഗംതും ചകാര ധിഷണാം രാജ്ഞാ സഹ മഹാമതിഃ
അവിടെ മൂന്നു രാത്രികൾ കഴിഞ്ഞ് രഘുനാഥന്റെ അനുജൻ ആയ മഹാമതിയായവൻ രാജാവിനൊപ്പം പുറപ്പെടാൻ തീരുമാനിച്ചു.
തജ്ജ്ഞാത്വാ സുമദഃ ശീഘ്രം പുത്രം രാജ്യേഽഭ്യഷേചയത് । ശത്രുഘ്നേന മഹാരാജ്ഞാ പുഷ്കലേനാനുമോദിതഃ
ഇത് അറിഞ്ഞ സുമദൻ ഉടൻ തന്നെ തന്റെ മകനെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്തു; മഹാരാജാവ് ശത്രുഘ്നനും പുഷ്കലനും അതിൽ സന്തോഷം പ്രകടിപ്പിച്ചു.
വാസാംസി ബഹുരത്നാനി ധനാനി വിവിധാനി ച । ശത്രുഘ്നസേവകേഭ്യോഽസൌ പ്രാദാത്തത്ര മഹാമതിഃ
അവിടെ മഹാമതിയായവൻ ശത്രുഘ്നന്റെ സേവകര്ക്ക് ധാരാളം വസ്ത്രങ്ങളും വിലയേറിയ രത്നങ്ങളും വിവിധ സമ്പത്തുകളും നൽകി.
തതോ ഗമനമാരേഭേ മംത്രിഭിര്ബഹുവിത്തമൈഃ । പത്തിഭിര്വാജിഭിര്നാഗൈഃ സദശ്വൈരഥ കോടിഭിഃ
ശ്രേഷ്ഠമായ മന്ത്രിമാരും ധനികരുമായവരോടൊപ്പം, പടയാളികളും കുതിരകളും ആനകളും അനേകം ഉത്തമരഥങ്ങളുമായി അവൻ യാത്ര ആരംഭിച്ചു.
ശത്രുഘ്നഃ സഹിതസ്തേന സുമദേന ധനുര്ഭൃതാ । ജഗാമ മാര്ഗേ വിഹസന്രഘുനാഥപ്രതാപഭൃത്
ശത്രുഘ്നനും വില്ലേന്തിയ സുമദനും ചേർന്ന് രഘുനാഥന്റെ മഹത്വം ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് സന്തോഷത്തോടെ വഴിയിലൂടെ മുന്നോട്ട് പോയി.
പയോഷ്ണീതീരമാസാദ്യ ജഗാമ സ ഹയോത്തമഃ । പൃഷ്ഠതോഽനുയയുഃ സര്വേ യോധാ വൈ ഹയരക്ഷിണഃ
പയോഷ്ണി നദിയുടെ തീരത്ത് എത്തി, ആ ഉത്തമകുതിര മുന്നോട്ട് നീങ്ങി; പിന്നിൽ എല്ലാ യോദ്ധാക്കളും കുതിരപരിപാലകരും പിന്തുടർന്നു.
ആശ്രമാന്വിവിധാന്പശ്യന്നൃഷീണാം സുതപോഭൃതാമ് । തത്രതത്ര വിശൃണ്വാനോ രഘുനാഥഗുണോദയമ്
അവൻ മഹാതപസ്സുള്ള ഋഷിമാരുടെ വിവിധ ആശ്രമങ്ങൾ കാണുകയും, എല്ലായിടത്തും രഘുനാഥന്റെ ഗുണങ്ങൾക്കുള്ള സ്തുതികൾ കേൾക്കുകയും ചെയ്തു.
ഏഷ ധീമാന്ഹരിര്യാതി ഹരിണാ പരിരക്ഷിതഃ । ഹരിഭിര്ഹരിഭക്തൈശ്ച ഹരിവര്യാനുഗൈര്മുഹുഃ
ഈ ധീരനായ ഹരി, ഹരിയുടെ സംരക്ഷണത്തിൽ, കുരങ്ങുകളും ഹരിഭക്തരും ഹരിയിൽ ശ്രേഷ്ഠരായ അനുയായികളും എന്നും കൂടെചേർന്ന് മുന്നോട്ട് പോകുന്നു.
ഇതി ശൃണ്വഞ്ഛുഭാ വാചോ മുനീനാം പരിതഃ പ്രഭുഃ । തുതോഷ ഭക്ത്യുത്കലിതചിത്തവൃത്തിഭൃതാം മഹാന്
മഹാപ്രഭു ചുറ്റും മുനിമാരുടെ ശുഭവചനങ്ങൾ കേൾക്കുമ്പോൾ, ഭക്തിയിൽ നിറഞ്ഞ മനസ്സുള്ളവരുടെ സാന്നിധ്യത്തിൽ അവന്റെ ഹൃദയം ആനന്ദംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞു.
ദദര്ശ ചാശ്രമം ശുദ്ധം ജനജംതുസമാകുലമ് । വേദധ്വനിഹതാശേഷാ മംഗലം ശൃണ്വതാം നൃണാമ്
അവൻ ശുദ്ധമായ ഒരു ആശ്രമം കണ്ടു, ജനങ്ങളും ജീവികളും നിറഞ്ഞത്; വേദധ്വനി കേൾക്കുന്നവർക്കുള്ള എല്ലാ ദുഷ്ടതയും അകറ്റി, ശുഭം പകർന്നു.
അഗ്നിഹോത്രഹവിര്ധൂമ പവിത്രിതനഭോഖിലമ് । മുനിവര്യകൃതാനേക യാഗയൂപസുശോഭിതമ്
അഗ്നിഹോത്ര യാഗങ്ങളുടെ പുക ആകാശം മുഴുവൻ ശുദ്ധമാക്കി; മുനിശ്രേഷ്ഠന്മാർ സ്ഥാപിച്ച അനേകം യാഗയൂപങ്ങൾ അവിടെ അലങ്കാരമായി നിലകൊണ്ടു.
യത്ര ഗാവസ്തു ഹരിണാ പാല്യംതേ പാലനോചിതാഃ । മൂഷകാ ന ഖനംത്യസ്മിന്ബിഡാലസ്യ ഭയാദ്ബിലമ്
അവിടെ പശുക്കൾ കുരങ്ങിന്റെ സംരക്ഷണത്തിൽ സുരക്ഷിതരായി ജീവിക്കുന്നു; എലികൾ പൂച്ചയെ ഭയന്ന് തങ്ങളുടെ കുഴികൾ അവിടെ തുഴയുന്നില്ല.
മയൂരൈര്നകുലൈഃ സാര്ദ്ധം ക്രീഡംതി ഫണിനോനിശമ് । ഗജൈഃ സിംഹൈര്നിത്യമത്ര സ്ഥീയതേ മിത്രതാം ഗതൈഃ
മയിലുകളും മംഗൂസ്റ്റുകളും ഒരുമിച്ച് കളിക്കുന്നു; പാമ്പുകളും അവരോടൊപ്പം രാത്രിയും പകലും കളിക്കുന്നു; ആനകളും സിംഹങ്ങളും സ്നേഹത്തോടെ ഒരുമിച്ച് കഴിയുന്നു.
ഏണാസ്തത്രത്യ നീവാരഭക്ഷണേഷു കൃതാദരാഃ । ന ഭയം കുര്വതേ കാലാദ്രക്ഷിതാ മുനിവൃംദകൈഃ
അവിടത്തെ കാട്ടുപോത്തുകൾ കാട്ടരിശി തിന്നുന്നതിൽ മുഴുകിയിരിക്കുന്നു; മുനികളുടെ സംരക്ഷണത്തിൽ, അവയ്ക്ക് കാലത്തെ ഭയമില്ല.
ഗാവഃ കുംഭസമോധസ്കാ നംദിനീ സമവിഗ്രഹാഃ । കുര്വംതി ചരണോത്ഥേന രജസേലാം പവിത്രിതാമ്
കുമ്പംപോല നിറഞ്ഞ ഉദ്ധരങ്ങളുമായി, നന്ദിനിയെപ്പോലുള്ള ശരീരങ്ങളുമായി പശുക്കൾ കാലുകൊണ്ട് ഉയർത്തുന്ന പൊടിയാൽ ഭൂമിയെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു.