വിലോകയ മഹാദേവ ലോകയസ്വ സ്വസേവകാന് । ഇത്യുച്ചൈര്ജഗദുഃ സര്വേ ദേവാഃ ശര്വപുരോഗമാഃ
'മഹാദേവനേ, ഞങ്ങളെ നോക്കൂ, നിന്റെ ഭൃത്യന്മാരെ ശ്രദ്ധിക്കൂ!' ഇങ്ങനെ ശർവൻ മുന്നിൽ നിൽക്കുന്ന എല്ലാ ദേവന്മാരും ഉച്ചത്തിൽ വിളിച്ചു.
ഇത്യുക്തമാകര്ണ്യ സുരാധിനാഥോ ദൃഷ്ട്വാ സുരാര്തിം പരിചിംത്യ വിഷ്ണുഃ । ജഗാദ ദേവാഞ്ജലദോച്ചയാ ഗിരാ ദുഃഖം തു തേഷാം പ്രശമം നയന്നിവ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞത് കേട്ട്, ദേവന്മാരുടെ കഷ്ടം കണ്ടു ആലോചിച്ച വിഷ്ണു, മേഘംപോലുള്ള ഗംഭീരമായ ശബ്ദത്തിൽ ദേവന്മാരോട് സംസാരിച്ചു, അവരുടെ ദുഃഖം അകറ്റാൻപോലെയായിരുന്നു.
ഭോ ബ്രഹ്മശര്വേംദ്ര പുരോഗമാമരാഃ ശൃണ്വംതു വാചം ഭവതാം ഹിതേരതാമ് । ജാനേ ദശഗ്രീവകൃതം ഭയം വസ്തന്നാശയാമ്യദ്യ കൃതാവതാരഃ
'ബ്രഹ്മാവേ, ശർവനേ, ഇന്ദ്രനേ, മുൻനിര ദേവന്മാരേ, നിങ്ങളുടെ ഭാവുകത്വത്തിനായി എന്റെ വാക്കുകൾ കേൾക്കൂ. ദശമുഖനാൽ ഉണ്ടാകുന്ന ഭയം എനിക്ക് അറിയാം; ഞാൻ അവതാരമെടുത്ത് ഇന്ന് അതിനെ നശിപ്പിക്കും.'
പുരീ ത്വയോധ്യാ രവിവംശജാതൈര്നൃപൈര്മഹാദാനമഖാദിസത്ക്രിയൈഃ । പ്രപാലിതാ ഭൂതലമംഡനീയാ വിരാജതേ രാജതഭൂമിഭാഗൈഃ
രവിവംശത്തിൽ ജനിച്ച രാജാക്കന്മാർ ഭരിച്ച അയോധ്യാ നഗരം മഹാദാനങ്ങളും യാഗങ്ങളും ഉത്തമകർമ്മങ്ങളും കൊണ്ട് ഭൂമിയെ അലങ്കരിച്ചു. വെള്ളി വിരിച്ച വീഥികളാൽ ആ നഗരം ലോകത്തിന് അലങ്കാരമായി പ്രകാശിച്ചു.
തസ്യാം ദശരഥോ രാജാ നിരപത്യഃ ശ്രിയാന്വിതഃ । പാലയത്യധുനാ രാജ്യം ദിക്ചക്രജയവാന്വിഭുഃ
അവിടെ, ദശരഥൻ രാജാവ്, മകനില്ലാതിരുന്നെങ്കിലും സമൃദ്ധിയോടെ, ഇപ്പോൾ രാജ്യം ഭരിക്കുന്നു; എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ജയിച്ച മഹാശക്തനായ ഭരതാവാണ് അദ്ദേഹം.
സ തു വംദ്യാദൃഷ്യശൃംഗാത്പ്രാര്ഥിതാത്പുത്രകാമ്യയാ । പുത്രേഷ്ട്യാം വിധിനാ യജ്വാ മഹാബലസമന്വിതഃ
മകനുണ്ടാകണമെന്ന് ആഗ്രഹിച്ച്, വസിഷ്ഠമുനിയുടെ ഉപദേശപ്രകാരം, നിർദ്ദേശിച്ച വിധിയിൽ മഹാബലശാലിയായ ദശരഥൻ പുത്രകാമ്യയാഗം നടത്തി.
തതോഽഹം പ്രാര്ഥിതഃ പൂര്വം തപസാ തേന ഭോഃ സുരാഃ । പത്നീഷു തിസൃഷു പ്രീത്യാ ചതുര്ധാപി ഭവത്കൃതേ
അപ്പോൾ, ദശരഥൻ തപസ്സിലൂടെ മുൻകൂട്ടി അപേക്ഷിച്ചതിനാൽ, ദേവന്മാരേ, അവന്റെ മൂന്ന് ഭാര്യമാരോടുള്ള സ്നേഹത്താൽ, നിങ്ങളുടെ ഭാവിക്ക് വേണ്ടി ഞാൻ നാലായി വിഭജിച്ചു.
രാമ ലക്ഷ്മണ ശത്രുഘ്ന ഭരതാഖ്യാ സമന്വിതഃ । കര്താസ്മി രാവണോദ്ധാരം സമൂല ബലവാഹനമ്
രാമൻ, ലക്ഷ്മണൻ, ശത്രുഘ്നൻ, ഭാരതൻ എന്നിങ്ങനെ കൂടെചേർന്ന്, ഞാൻ രാവണനും അവന്റെ മുഴുവൻ സൈന്യവും അടിമുടി നശിപ്പിക്കും.
ഭവംതോഽപി സ്വകൈരംശൈരവതീര്യ ചരംത്വിഹ । ഋക്ഷവാനരരൂപേണ സര്വത്ര പൃഥിവീതലേ
നിങ്ങളും നിങ്ങളുടെ ഭാഗങ്ങളോടെ ഭൂമിയിൽ കരടികളും വാനരന്മാരും ആയി അവിടവിടെയായി വലഞ്ഞുനടക്കണം.
ഇത്യുക്ത്വാ വിരരാമാശു നഭസീരിതവാങ്മുനേ । ദേവാഃ ശ്രുത്വാ മഹദ്വാക്യം സര്വേ സംഹൃഷ്ടമാനസാഃ
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, ആകാശത്തിൽ വചനങ്ങൾ പറക്കുന്ന ആ മുനി വേഗത്തിൽ മൗനമായി; ഈ മഹത്തായ വാക്കുകൾ കേട്ട ദേവന്മാർ എല്ലാവരും ആനന്ദത്തോടെ നിറഞ്ഞു.
തേ ചക്രുര്ഗദിതം യാദൃഗ്ദേവദേവേന ധീമതാ । സ്വൈഃസ്വൈരംശൈര്മഹീ പൂര്ണാ ഋക്ഷവാനരരൂപിഭിഃ
ബുദ്ധിമാനായ ദേവദേവൻ പറഞ്ഞതുപോലെ അവർ ചെയ്തു; അവരുടെ സ്വന്തം ഭാഗങ്ങളിൽ നിന്ന് കരടികളും വാനരന്മാരും ആയി ഭൂമി നിറഞ്ഞു.
യോഽസൌ വിഷ്ണുര്മഹാദേവോ ദേവാനാം ദുഃഖനാശകഃ । സത്വമേവ മഹാരാജ ഭഗവാന്കൃതവിഗ്രഹഃ
ദേവന്മാരുടെ ദുഃഖം നീക്കുന്ന മഹാദേവനായ വിഷ്ണുവാണ്, മഹാരാജാവേ, ശരീരമെടുത്ത് ഭൂമിയിൽ വന്നിരിക്കുന്ന ഭഗവാൻ തന്നേ.
ഭരതോഽയം ലക്ഷ്മണശ്ച ശത്രുഘ്നശ്ച മഹാമതേ । താവകാംശാദ്ദശഗ്രീവോ ജനിതശ്ച സുരാര്ദ്ദനഃ
ഈ ഭാരതനും ലക്ഷ്മണനും ശത്രുഘ്നനും, മഹാമതിയുള്ളവനേ, നിന്റെ ഭാഗങ്ങളാണ്; ദശമുഖനായ രാവണനും ദേവന്മാരെ പീഡിപ്പിച്ചവനും നിന്റെ ഭാഗത്തിൽ നിന്നാണ് ജനിച്ചത്.
പൂര്വവൈരാനുബംധേന ജാനകീം ഹൃതവാന്പുനഃ । സ ത്വയാ നിഹതോ ദൈത്യോ ബ്രഹ്മരാക്ഷസജാതിമാന്
പഴയ വൈരത്തിന്റെ ഫലമായി, അവൻ വീണ്ടും ജാനകിയെ അപഹരിച്ചു; ബ്രഹ്മരാക്ഷസ വംശത്തിൽ പെട്ട ആ ദാനവൻ നിന്നാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു.
പുലസ്ത്യപുത്രോ ദൈത്യേംദ്ര സര്വലോകൈകകംടകഃ । പാതിതഃ പൃഥിവീ സര്വാ സുഖമാപമഹേശ്വര
പുലസ്ത്യന്റെ മകനായ ദാനവാധിപൻ, ലോകങ്ങളിലെ ഏക ശല്യം, വീണുപോയി; മഹേശ്വരാ, ഭൂമി മുഴുവൻ സന്തോഷം നേടി.
ബ്രാഹ്മണാനാം സുഖം ത്വദ്യ മുനീനാം താപസം ബലമ് । ശിവാനി സര്വതീര്ഥാനി സര്വേ യജ്ഞാഃ സുസംഹിതാഃ
ഇപ്പോൾ ബ്രാഹ്മണന്മാർ സന്തോഷത്തോടെയും മുനിമാർക്ക് ശക്തിയും ലഭിച്ചു; എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും ശുഭമായിരിക്കുന്നു, എല്ലാ യാഗങ്ങളും നന്നായി നടക്കുന്നു.
ത്വയി രാജ്ഞി ജഗത്സര്വം സദേവാസുരമാനുഷമ് । സുഖം പ്രപേദേ വിശ്വാത്മഞ്ജഗദ്യോനേ നരോത്തമ
നീ രാജാവായപ്പോൾ, നരോത്തമാ, ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും മനുഷ്യരും ഉൾപ്പെടെ ലോകം മുഴുവൻ സന്തോഷം അനുഭവിക്കുന്നു, വിശ്വാത്മാവേ, സൃഷ്ടിയുടെ ഉറവിടമേ.
ഏതത്തേ സര്വമാഖ്യാതം യത്പൃഷ്ടോഽഹം ത്വയാനഘ । ഉത്പത്തിശ്ച വിപത്തിശ്ച മയാ മത്യനുസാരതഃ
നീ ചോദിച്ചതിനാൽ, പാപരഹിതനേ, എല്ലാം ഞാൻ പറഞ്ഞുതന്നു; ഉത്ഭവവും നാശവും എന്റെ അറിവനുസരിച്ച് വിശദീകരിച്ചു.
ഇത്ഥം നിശമ്യ ദിതിജേംദ്ര കുലാനുകാരിവാര്താം മഹാപുരുഷ ഈശ്വരഈശിതാ ച । സംരുദ്ധബാഷ്പഗലദശ്രുമുഖാരവിംദോ ഭൂമൌ പപാത സദസി പ്രഥിതപ്രഭാവഃ
ദാനവരാജാവിന്റെ വംശവും പ്രവൃത്തികളും ഇങ്ങനെ കേട്ടപ്പോൾ, മഹാപുരുഷനും ഈശ്വരന്മാരിൽ പ്രധാനനും, കണ്ണുനിറയെ കണ്ണീർ വീഴ്ത്തി, സഭയിൽ തന്നെ നിലംതൊട്ടി വീണു; അവന്റെ മഹത്വം എല്ലാവർക്കും അറിയപ്പെട്ടതായിരുന്നു.
ശേഷ ഉവാച। അഥ സ്വാഗതസംതുഷ്ടം ശത്രുഘ്നം പ്രാഹ ഭൂമിപഃ । രഘുനാഥകഥാം ശ്രേഷ്ഠാം ശുശ്രൂഷുഃ പുരുഷര്ഷഭഃ
ശേഷൻ പറഞ്ഞു: അതിനുശേഷം, സ്നേഹപൂർവ്വം സ്വീകരിച്ച ശത്രുഘ്നനോടു രാജാവ് പറഞ്ഞു; രഘുനാഥന്റെ ഉത്തമകഥ കേൾക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായിരുന്നു അവൻ.
സുമദ ഉവാച। കച്ചിദാസ്തേ സുഖം രാമഃ സര്വലോകശിരോമണിഃ । ഭക്തരക്ഷാവതാരോഽയം മമാനുഗ്രഹകാരകഃ
സുമദ പറഞ്ഞു: സർവ്വലോകങ്ങളുടെയും മുത്താണ് രാമൻ; അവൻ സുഖത്തോടെ ഇരിക്കുന്നുണ്ടോ? ഭക്തരെ രക്ഷിക്കാൻ അവതരിച്ചവനും എനിക്ക് അനുഗ്രഹം നൽകിയവനുമാണ് അവൻ.
ധന്യാ ലോകാ ഇമേ പുര്യാം രഘുനാഥമുഖാംബുജമ് । യേ പിബംത്യനിശം ചാക്ഷിപുടകൈഃ പരിമോദിതാഃ
ഈ നഗരത്തിലെ ജനങ്ങൾ ഭാഗ്യശാലികളാണ്; രഘുനാഥന്റെ കമലമുഖം കണ്ണുകളാൽ നിരന്തരം ആസ്വദിച്ച് അവർ ആനന്ദിക്കുന്നു.
അര്ഥജാതം മദീയം ച നിതരാം പുരുഷര്ഷഭ । കൃതാര്ഥം കുലഭൂമ്യാദി വസ്തുജാതം മഹാമതേ
മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, എന്റെ സമ്പത്തും കുടുംബത്തിന്റെയും ഭൂമിയുടെയും മറ്റു വസ്തുക്കളും എല്ലാം ഉദ്ദേശം നിറവേറ്റിയിരിക്കുന്നു.
കാമാക്ഷയാ പ്രസാദോ മേ കൃതഃ പൂര്വം ദയാര്ദ്രയാ । രഘുനാഥമുഖാംഭോജം ദ്രക്ഷ്യേദ്യ സകുടുംബകഃ
എനിക്ക് നേരത്തെ തന്നെ ആഗ്രഹരഹിതത്വവും ദയയും കൊണ്ടു അനുഗ്രഹം നൽകിയിരുന്നു, അതുകൊണ്ടാണ് ഇന്ന് അവൻ കുടുംബത്തോടൊപ്പം രഘുനാഥന്റെ കമലമുഖം കാണാൻ കഴിയുന്നത്.
ഇത്യുക്തവതി വീരേ തു സുമദേ പാര്ഥിവോത്തമേ । സര്വം തത്കഥയാമാസ രഘുനാഥഗുണോദയമ്
ശ്രേഷ്ഠനായ വീരനായ സുമദൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, അവൻ രഘുനാഥന്റെ മഹത്വം മുഴുവൻ വിവരിച്ചു.
ത്രിരാത്രം തത്ര സംസ്ഥിത്യ രഘുനാഥാനുജഃ പരമ് । ഗംതും ചകാര ധിഷണാം രാജ്ഞാ സഹ മഹാമതിഃ
അവിടെ മൂന്നു രാത്രികൾ കഴിഞ്ഞ് രഘുനാഥന്റെ അനുജൻ ആയ മഹാമതിയായവൻ രാജാവിനൊപ്പം പുറപ്പെടാൻ തീരുമാനിച്ചു.
തജ്ജ്ഞാത്വാ സുമദഃ ശീഘ്രം പുത്രം രാജ്യേഽഭ്യഷേചയത് । ശത്രുഘ്നേന മഹാരാജ്ഞാ പുഷ്കലേനാനുമോദിതഃ
ഇത് അറിഞ്ഞ സുമദൻ ഉടൻ തന്നെ തന്റെ മകനെ രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്തു; മഹാരാജാവ് ശത്രുഘ്നനും പുഷ്കലനും അതിൽ സന്തോഷം പ്രകടിപ്പിച്ചു.
വാസാംസി ബഹുരത്നാനി ധനാനി വിവിധാനി ച । ശത്രുഘ്നസേവകേഭ്യോഽസൌ പ്രാദാത്തത്ര മഹാമതിഃ
അവിടെ മഹാമതിയായവൻ ശത്രുഘ്നന്റെ സേവകര്ക്ക് ധാരാളം വസ്ത്രങ്ങളും വിലയേറിയ രത്നങ്ങളും വിവിധ സമ്പത്തുകളും നൽകി.
തതോ ഗമനമാരേഭേ മംത്രിഭിര്ബഹുവിത്തമൈഃ । പത്തിഭിര്വാജിഭിര്നാഗൈഃ സദശ്വൈരഥ കോടിഭിഃ
ശ്രേഷ്ഠമായ മന്ത്രിമാരും ധനികരുമായവരോടൊപ്പം, പടയാളികളും കുതിരകളും ആനകളും അനേകം ഉത്തമരഥങ്ങളുമായി അവൻ യാത്ര ആരംഭിച്ചു.
ശത്രുഘ്നഃ സഹിതസ്തേന സുമദേന ധനുര്ഭൃതാ । ജഗാമ മാര്ഗേ വിഹസന്രഘുനാഥപ്രതാപഭൃത്
ശത്രുഘ്നനും വില്ലേന്തിയ സുമദനും ചേർന്ന് രഘുനാഥന്റെ മഹത്വം ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് സന്തോഷത്തോടെ വഴിയിലൂടെ മുന്നോട്ട് പോയി.