ലംകാം സ പശ്യന്ബഹുധാ ഭഗ്നപ്രാകാരതോരണാമ് । ദൃഷ്ട്വാഽശോകവനം തത്ര സീതാസ്ഥാനം മുമൂര്ച്ഛ ഹ
ലങ്കയുടെ പല ഭാഗങ്ങളിലും തകർന്ന മതിലും ഗോപുരങ്ങളും കാണുമ്പോൾ, അശോകവനം, സീതയുടെ സ്ഥലം കണ്ടപ്പോൾ അവൻ ബോധംകഴിഞ്ഞു വീണു.
ശിംശപാംസ്തത്ര വൃക്ഷാംശ്ച പുഷ്പിതാന്കോരകൈര്യുതാന് । രാക്ഷസീഭിഃ സമാകീര്ണാന്മൃതാഭിര്ഹനുമദ്ഭയാത്
അവിടെ ഹനുമാന്റെ ഭയത്തിൽ മരിച്ച രാക്ഷസീകളാൽ നിറഞ്ഞ, പൂക്കളും കൊറക്കളുമുള്ള ശിംശപാവൃക്ഷങ്ങളും മറ്റു വൃക്ഷങ്ങളും അവൻ കണ്ടു.
ഇത്ഥം സര്വം വിലോക്യാശു രാമഃ പ്രായാത്പുരീം പ്രതി । ബ്രഹ്മാദിദേവൈഃ സഹിതഃ സ്വീയസ്വീയവിമാനകൈഃ
ഇങ്ങനെ എല്ലാം വേഗത്തിൽ കണ്ടശേഷം, രാമൻ ബ്രഹ്മാദി ദേവന്മാരും അവരവരുടെ വിമാനങ്ങളിലും കൂടെ, തന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് യാത്രയായി.
ദേവദുംദുഭിനിര്ഘോഷാഞ്ഛൃണ്വഞ്ഛ്രോത്രസുഖാവഹാന് । തഥൈവാപ്സരസാം നൃത്യൈഃ പൂജ്യമാനോ രഘൂത്തമഃ
ദൈവീകമൃദംഗങ്ങളുടെ മധുരമായ ശബ്ദങ്ങൾ കേൾക്കുമ്പോഴും, അപ്സരസുകളുടെ നൃത്തം കൊണ്ട് ആദരിക്കപ്പെടുമ്പോഴും, രഘുകുലത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ മുന്നോട്ട് നീങ്ങി.
സീതായൈ ദര്ശയന്മാര്ഗേ തീര്ഥാന്യാശ്രമവംതി ച । മുനീംശ്ച മുനിപുത്രാംശ്ച മുനിപത്നീഃ പതിവ്രതാഃ
വഴിയിൽ സീതയ്ക്ക് തീർത്ഥങ്ങളും ആശ്രമങ്ങളും, മുനിമാരെയും അവരുടെ പുത്രന്മാരെയും, ഭർത്താവിനോട് ഭക്തിയുള്ള മുനിപത്നിമാരെയും കാണിച്ചു.
യത്രയത്ര കൃതാവാസാഃ പൂര്വം രാമേണ ധീമതാ । താന്സര്വാന്ദര്ശയാമാസ ലക്ഷ്മണേന സമന്വിതഃ
രാമൻ മുമ്പ് എവിടെയൊക്കെ താമസിച്ചുവോ, ആ സ്ഥലങ്ങൾ എല്ലാം ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം സീതയ്ക്ക് കാണിച്ചു.
ഇത്യേവം ദര്ശയംസ്തസ്യൈ രാമോഽദ്രാക്ഷീത്സ്വകാം പുരീമ് । തസ്യാഃ പുനഃ സമീപേ തു നംദിഗ്രാമം ദദര്ശ ഹ
ഇങ്ങനെ അവൾക്ക് ആ സ്ഥലങ്ങൾ കാണിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, രാമൻ തന്റെ നഗരത്തെ കണ്ടു; അതിനടുത്ത് തന്നെ നന്ദിഗ്രാമം അവൻ കണ്ടു.
യത്ര വൈ ഭരതോ രാജാ പാലയന്ധര്മമാസ്ഥിതഃ । ഭ്രാതുര്വിയോഗജനിതം ദുഃഖചിഹ്നം വഹന്ബഹു
അവിടെ ഭാരതൻ ധർമ്മത്തിൽ ഉറച്ചു രാജാവായി ഭരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു; സഹോദരനോടുള്ള ദീർഘവിരഹം കൊണ്ടുണ്ടായ ദു:ഖത്തിന്റെ അടയാളങ്ങൾ അവനിൽ നിറഞ്ഞിരുന്നു.
ഗര്തശായീ ബ്രഹ്മചാരീ ജടാവല്കലസംയുതഃ । കൃശാംഗയഷ്ടിര്ദുഃഖാര്തഃ കുര്വന്രാമകഥാം മുഹുഃ
കുഴിയിലിരുത്തി, ബ്രഹ്മചാര്യവും, ചുരുണ്ട മുടിയും മരച്ചിരട്ടയും ധരിച്ച്, ദേഹമൊക്കെ ക്ഷീണിച്ച് ദു:ഖത്തിൽ കുരുങ്ങി, വീണ്ടും വീണ്ടും രാമകഥ പറയുന്നവനാണ്.
യവാന്നമപി നോ ഭുംക്തേ ജലം പിബതി നോ മുഹുഃ । ഉദ്യംതം സവിതാരം യോ നമസ്കൃത്യ ബ്രവീതി ച
യവംപൊലും കഴിക്കാറില്ല, വെള്ളം പോലും പലപ്പോഴും കുടിക്കാറില്ല; ഉദയിക്കുന്ന സൂര്യനെ നമസ്കരിച്ച് ഇങ്ങനെ പറയുന്നു.
ജഗന്നേത്രസുരസ്വാമിന്ഹര മേ ദുഷ്കൃതം മഹത് । മദര്ഥേ രാമചംദ്രോഽപി ജഗത്പൂജ്യോ വനം യയൌ
ലോകത്തിന്റെയും ദേവന്മാരുടെയും നാഥാ, എന്റെ വലിയ പാപം നീക്കണമേ; എന്റെ കാരണത്താൽ ലോകം ആരാധിക്കുന്ന രാമനും വനത്തിലേക്കുപോയി.
സീതയാ സുകുമാരാംഗ്യാ സേവ്യമാനോഽടവീം ഗതഃ । യാ സീതാ പുഷ്പപര്യംകേ വൃംതമാസാദ്യ ദുഃഖിതാ
സീതയുടെ സ്നേഹപരിചരണത്തോടെ, രാമൻ വനത്തിലേക്കു പോയി; ഒരിക്കൽ പൂക്കളിൽ കിടന്നിരുന്ന സീത, ഇപ്പോൾ ദു:ഖം അനുഭവിക്കുന്നു.
യാ സീതാ രവിസംതാപം കദാപി പ്രാപ നോ സതീ । മദര്ഥേ ജാനകീ സാ ച പ്രത്യരണ്യം ഭ്രമത്യഹോ
സൂര്യന്റെ ചൂട് ഒരിക്കലും അനുഭവിച്ചിട്ടില്ലാത്ത സീത, എന്റെ കാരണത്താൽ ഇപ്പോൾ വനത്തിൽ അലയുന്നു, അയ്യോ!
യാ സീതാ രാജവൃംദൈശ്ച ന ദൃഷ്ടാ നയനൈഃ കദാ । സാ സീതാ ദൃശ്യതേ നൂനം കിരാതൈഃ കാലരൂപിഭിഃ
രാജസഭകളിൽ ഒരിക്കലും ആരും കണ്ടിട്ടില്ലാത്ത സീതയെ, ഇപ്പോൾ കാട്ടുകാരും ഭയാനകരൂപമുള്ളവരും കാണുന്നു.
യാ സീതാ മധുരം ത്വന്നം ഭോജിതാ ന ബുഭുക്ഷതി । സാ സീതാദ്യ വനസ്ഥാനി ഫലാനി പ്രാര്ഥയത്യഹോ
മധുരഭക്ഷണം മാത്രം കഴിച്ച് ഒരിക്കലും വിശപ്പറിഞ്ഞിട്ടില്ലാത്ത സീത, ഇപ്പോൾ വനത്തിൽ പഴങ്ങൾക്കായി ആഗ്രഹിക്കുന്നു, അയ്യോ!
ഇത്യേവമന്വഹം സൂര്യമുപസ്ഥായ വദത്യദഃ । പ്രാതഃപ്രാതര്മഹാരാജോ ഭരതോ രാമവല്ലഭഃ
ഇങ്ങനെ ഓരോ പ്രഭാതവും സൂര്യനെ സമീപിച്ച് ഈ വാക്കുകൾ പറയുന്നു; ഓരോ ദിവസവും മഹാരാജാവായ ഭരതൻ, രാമന്റെ പ്രിയപ്പെട്ടവൻ.
യശ്ചോച്യമാനഃ സചിവൈഃ സമദുഃഖസുഖൈര്ബുധൈഃ । നീതിജ്ഞൈഃ ശാസ്ത്രനിപുണൈരിതി പ്രോവാച താന്നൃപഃ
ദു:ഖത്തിലും സന്തോഷത്തിലും സമത്വമുള്ള, നയവും ശാസ്ത്രവും അറിയുന്ന മന്ത്രിമാർ സംസാരിക്കുമ്പോൾ, രാജാവ് അവരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:
അമാത്യാ ദുര്ഭഗം മാം കിം പ്രബ്രൂത പുരുഷാധമമ് । മദര്ഥേ മേഽഗ്രജോ രാമോ വനം പ്രാപ്യാവസീദതി
മന്ത്രിമാരേ, എനിക്ക് ദുർഭാഗ്യമാണെന്ന്, മനുഷ്യരിൽ ഏറ്റവും താഴ്ന്നവനാണെന്ന് നിങ്ങൾ പറയുന്നതെന്തിന്? എന്റെ കാരണത്താൽ എന്റെ മൂത്ത സഹോദരൻ രാമൻ വനത്തിൽ കഷ്ടപ്പെടുന്നു.
ദുര്ഭഗസ്യ മമ പ്രസ്വാഃ പാപമാര്ജനമാദരാത് । കരോമി രാമചംദ്രാംഘ്രിം സ്മാരം സ്മാരം സുമംത്രിണഃ
ദുർഭാഗ്യനായ ഞാൻ, രാമചന്ദ്രന്റെ പാദങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർക്കുമ്പോൾ, ഭക്തിയോടെ എന്റെ പാപം കഴുകാൻ ശ്രമിക്കുന്നു, സുമന്ത്ര.
ധന്യാ സുമിത്രാ സുതരാം വീരസൂഃ സ്വപതിപ്രിയാ । യസ്യാസ്തനൂജോ രാമസ്യ ചരണൌ സേവതേഽന്വഹമ്
സുമിത്രയെക്കാൾ ഭാഗ്യവതിയാരുമില്ല; വീരപുത്രിയുമാണ്, ഭർത്താവിനോടു പ്രിയപ്പെട്ടവളുമാണ്; അവളുടെ മകൻ, രാമന്റെ പാദങ്ങൾ ദിവസേന സേവിക്കുന്നു.
യത്ര ഗ്രാമേ സ്ഥിതോ നൂനം ഭരതോ ഭ്രാതൃവത്സലഃ । വിലാപം പ്രകരോത്യുച്ചൈസ്തം ഗ്രാമം സ ദദര്ശ ഹ
ഭരതൻ സഹോദരനോടുള്ള സ്നേഹത്തോടെ ഏത് ഗ്രാമത്തിലും പാർക്കുമ്പോഴും, അവിടെ ഉച്ചത്തിൽ വിലാപം നടത്തുന്നു; ആ ഗ്രാമം അവൻ കണ്ടു.
അഗസ്ത്യ ഉവാച। അഥോഗ്രം സ തപോ ദൈത്യോ ദശവര്ഷസഹസ്രകമ് । ചകാര ഭാനുമക്ഷ്ണാ ച പശ്യന്നൂര്ധ്വപദേ സ്ഥിതഃ
അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു: അതിനുശേഷം ആ ദാനവൻ ഭയങ്കരമായ തപസ്സു പതിനായിരം വർഷം ചെയ്തു; സൂര്യനെ നോക്കി, കാലുകൾ ഉയർത്തി നിന്നു.
കുംഭകര്ണോഽപി കൃതവാംസ്തപഃ പരമദുശ്ചരമ് । വിഭീഷണസ്തു ധര്മാത്മാ ചചാര പരമം തപഃ
കുംഭകർണ്ണനും അത്യന്തം ദുർസാധ്യമായ തപസ്സു ചെയ്തു; ധർമ്മപരനായ വിഭീഷണനും ഉത്തമമായ തപസ്സിൽ ഏർപ്പെട്ടു.
തദാ പ്രസന്നോ ഭഗവാന്ദേവദേവഃ പ്രജാപതിഃ । ദേവദാനവയക്ഷാദി മുകുടൈഃ പരിസേവിതഃ
അപ്പോൾ ദേവന്മാരുടെയും ദാനവന്മാരുടെയും യക്ഷന്മാരുടെയും മുടിയണിഞ്ഞവരുടെ സേവനത്തോടെ, ദേവദേവനായ പ്രജാപതി സന്തോഷിച്ചു.
ദദൌ രാജ്യം ച സുമഹദ്ഭുവനത്രയഭാസ്വരമ് । വപുശ്ച കൃതവാന്രമ്യം ദേവദാനവസേവിതമ്
അവൻ മൂന്നുലോകത്തും പ്രകാശിക്കുന്ന വലിയ രാജ്യം നൽകി, ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും സേവിക്കുന്ന മനോഹരമായ രൂപവും അനുഗ്രഹിച്ചു.
തദാ സംതാപിതോ ഭ്രാതാ ധനദോ ധര്മബുദ്ധിമാന് । വിമാനം തു തതോ നീതം ലംകാ ച നഗരീ ഹഠാത്
അപ്പോൾ ധർമ്മബുദ്ധിയുള്ള സഹോദരനായ കുബേരൻ ദു:ഖിതനായി; അവന്റെ വിമാനം ബലമായി എടുത്തു, ലങ്കാനഗരം പിടിച്ചെടുത്തു.
ഭുവനം താപിതം സര്വം ദേവാശ്ചൈവ ദിവോ ഗതാഃ । ഹതവാന്ബ്രാഹ്മണകുലം മുനീനാം മൂലകൃംതനഃ
സകല ലോകവും വേദനയിൽ ആകുകയായിരുന്നു; ദേവന്മാർ സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോയി. അവൻ ബ്രാഹ്മണ കുടുംബങ്ങളെ മുഴുവനും നശിപ്പിച്ചു, മൂലത്തിൽ നിന്നു മുറിച്ചുകളഞ്ഞു.
തദാതിദുഃഖിതാ ദേവാഃ സേംദ്രാ ബ്രഹ്മാണമായയുഃ । സ്തുതിം ചക്രുര്മഹാത്മാനോ ദംഡവത്പ്രണതിം ഗതാഃ
അപ്പോൾ ദേവന്മാർ, ഇന്ദ്രനോടൊപ്പം, അതീവ ദുഃഖിതരായി ബ്രഹ്മാവിനെ സമീപിച്ചു. അവർ എല്ലാവരും വന്ദനം ചെയ്ത് സ്തുതി അർപ്പിച്ചു.
തേ തുഷ്ടുവുഃ സുരാഃ സര്വേ വാഗ്ഭിരര്ഥ്യാഭിരാദൃതാഃ । തതഃ പ്രസന്നോ ഭഗവാന്കിംകരോമീതി ചാബ്രവീത്
ദേവന്മാർ എല്ലാവരും ആദരപൂർവ്വം ഉദ്ദേശ്യത്തോടെ വാക്കുകൾ കൊണ്ട് അവനെ സ്തുതിച്ചു. അതിനുശേഷം, ഭഗവാൻ സന്തോഷത്തോടെ, 'ഞാൻ എന്ത് ചെയ്യണം?' എന്നു ചോദിച്ചു.
തതോ നിവേദയാംചക്രുര്ബ്രഹ്മണേ വിബുധാഃ പുരഃ । ദശഗ്രീവാച്ച സംകഷ്ടം തഥാ നിജപരാഭവമ്
അതിനുശേഷം ദേവന്മാർ, ദശമുഖനാൽ ഉണ്ടായ കഷ്ടതയും തങ്ങളുടേതായ പരാജയവും ബ്രഹ്മാവിന് മുന്നിൽ വെച്ചു പറഞ്ഞു.