വാസുദേവ ഉവാച- മമ വാക്യം തു കര്തവ്യം തവ സ്നേഹാദ്ബ്രവീമ്യഹമ് । നിത്യം യജ്ഞരതോ ഭൂത്വാ പ്രയാഗേ വിഗതജ്വരഃ
വാസുദേവൻ പറഞ്ഞു: എന്റെ വാക്കുകൾ നീ പാലിക്കണം; നിന്നോടുള്ള സ്നേഹത്തിൽ ഞാൻ പറയുന്നു. നീ എപ്പോഴും യജ്ഞത്തിൽ ലയിച്ച്, പ്രയാഗത്തിൽ വാസിച്ച്, രോഗമില്ലാതെ ഇരിക്കണം.
പ്രയാഗം സംസ്മരന്നിത്യം സഹാസ്മാഭിര്യുധിഷ്ഠിര । സ്വയം പ്രാപ്സ്യസി രാജേംദ്ര സ്വര്ഗലോകം തു ശാശ്വതമ്
യുദ്ധിഷ്ഠിരാ, നീ ഞങ്ങളോടൊപ്പം പ്രയാഗത്തെ എപ്പോഴും ഓർക്കുമ്പോൾ, രാജാവേ, നീയേ സ്വർഗ്ഗലോകം സ്വയം പ്രാപിക്കും.
പ്രയാഗമനുഗച്ഛേദ്വാ വസതേ വാപി യോ നരഃ । സര്വപാപവിശുദ്ധാത്മാ സ്വര്ഗലോകം ച ഗച്ഛതി
ആരെങ്കിലും പ്രയാഗത്തിലേക്ക് പോകുകയോ അവിടെ വസിക്കുകയോ ചെയ്താൽ, അവൻ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നുമൊഴിഞ്ഞ് ശുദ്ധനായ മനസ്സോടെ സ്വർഗ്ഗലോകം പ്രാപിക്കും.
പ്രതിഗ്രഹാദുപാവൃത്തഃ സന്തുഷ്ടോ നിയതഃ ശുചിഃ
യാരെങ്കിലും സമ്മാനങ്ങൾ സ്വീകരിക്കാതെ, തൃപ്തിയോടെ, നിയന്ത്രിതനായി, ശുദ്ധനായി ജീവിച്ചാൽ—
അഹംകാരനിവൃത്തശ്ച സ തീര്ഥഫലമശ്നുതേ । അകോപനശ്ച രാജേംദ്ര സത്യവാദീ ദൃഢവ്രതഃ । ആത്മോപമശ്ച ഭൂതേഷു സ തീര്ഥഫലമശ്നുതേ
അഹങ്കാരം വിട്ട്, കോപം കൂടാതെ, സത്യവാദിയും ഉറച്ച വ്രതശീലിയും, എല്ലാ ജീവികളെയും തനിക്കുപോലെ കാണുന്നവനും ആയാൽ, രാജാവേ, അവൻ തീർത്ഥയാത്രയുടെ ഫലം പ്രാപിക്കും.
ഋഷിഭിഃ ക്രതവഃ പ്രോക്താ ദേവൈശ്ചാപി യഥാക്രമമ് । ന ഹി ശക്യാ ദരിദ്രേണ യജ്ഞാഃ പ്രാപ്തും മഹീപതേ
മഹർഷിമാരും ദേവന്മാരും യജ്ഞങ്ങൾ ക്രമമായി നിർദ്ദേശിച്ചിട്ടുണ്ട്; പക്ഷേ, രാജാവേ, ദരിദ്രൻക്ക് യജ്ഞങ്ങൾ നടത്താൻ കഴിയില്ല.
ബഹൂപകരണോ യജ്ഞോ നാനാസംഭാരസംഭ്രമഃ । പ്രാപ്യതേ വിവിധൈരര്ഥ്യൈഃ സമൃദ്ധൈര്വാ നരൈഃ ക്വചിത്
ഒരു യജ്ഞത്തിന് പലവിധ ഉപകരണങ്ങളും വിവിധ സാമഗ്രികളും ആവശ്യമുണ്ട്; പലപ്പോഴും ധനവാന്മാരോ സമൃദ്ധിയുള്ളവരോ മാത്രമേ അതു നടത്താൻ കഴിയൂ.
യോ ദരിദ്രൈരപി ബുധൈഃ ശക്യഃ പ്രാപ്തും നരേശ്വര । തതോ യജ്ഞഫലൈഃ പുണ്യൈസ്തന്നിബോധ ജനേശ്വര
എന്നാൽ, ജനങ്ങളുടെ ഇടയിൽ രാജാവേ, ദരിദ്രരായ ജ്ഞാനികൾക്കു പോലും നേടാൻ കഴിയുന്ന അതിന്റെ ഫലത്തെക്കുറിച്ച് കേൾക്കൂ; അതു യജ്ഞഫലത്തിന് തുല്യമായ പുണ്യമാണ്.
ഋഷീണാം പരമം ഗുഹ്യമിദം ഭരതസത്തമ । തീര്ഥാഭിഗമനം പുണ്യം യജ്ഞൈരപി വിശിഷ്യതേ
ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ, മഹർഷിമാരുടെ ഏറ്റവും രഹസ്യമായത് ഇതാണ്: തീർത്ഥയാത്രയുടെ പുണ്യം യജ്ഞഫലത്തേക്കാൾ വലിയതാണ്.
ദശകോടിസഹസ്രാണി ത്രിംശത്കോട്യസ്തഥാപരേ । മാഘമാസേ തു ഗംഗായാം ഗമിഷ്യംതി നരര്ഷഭ
മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠാ, മാഘമാസത്തിൽ പത്ത് കോടിയും മുപ്പത് കോടിയും ആളുകൾ ഗംഗയിൽ പോകും.
സ്വസ്ഥോ ഭവ മഹാരാജ ഭുക്ത്വാ രാജ്യമകംടകമ് । പുനര്ദ്രക്ഷ്യസി രാജേംദ്ര യജമാനോ വിശേഷതഃ
മഹാരാജാവേ, നീ മനസ്സിലുറപ്പോടെ, കഷ്ടമില്ലാതെ രാജ്യം ഭുജിച്ചു, വീണ്ടും യജമാനനായി പ്രത്യേകമായി കാണും.
ഇതി ശ്രീപാദ്മേ മഹാപുരാണേ സ്വര്ഗഖംഡേ പ്രയാഗമാഹാത്മ്യം। നാമ ഊനപംചാശത്തമോഽധ്യായഃ
ഇങ്ങനെ മഹാപുരാണമായ ശ്രീപദ്മത്തിൽ, സ്വർഗ്ഗഖണ്ഡത്തിൽ, പ്രയാഗമാഹാത്മ്യം എന്ന നാല്പത്തൊന്നാം അധ്യായം സമാപിച്ചു.
ഋഷയ ഊചുഃ- ഭവതാ കഥിതം സര്വം യത്കിംചിത്പൃഷ്ടമേവ ച । ഇദാനീമപി പൃച്ഛാമ ഏകം വദ മഹാമതേ
മഹർഷിമാർ പറഞ്ഞു: ഭവാൻ പറഞ്ഞതും ഞങ്ങൾ ചോദിച്ചതും എല്ലാം വിശദമായി പറഞ്ഞു. ഇപ്പോൾ ഞങ്ങൾ ഒരു കാര്യവും ചോദിക്കുന്നു; മഹാമതിയുള്ളവനേ, അതു പറയൂ.
ഏതേഷാം ഖലു തീര്ഥാനാം സേവനാദ്യത്ഫലം ലഭേത് । സര്വേഷാം കില കൃത്വൈകം കര്മ കേന ച ലഭ്യതേ
ഈ തീർത്ഥങ്ങൾ സേവിച്ചാൽ ലഭിക്കുന്ന ഫലം എന്താണ്? ഒറ്റ ഒരു പ്രവർത്തി ചെയ്താൽ എല്ലാം നേടിയ ഫലം എങ്ങനെ ലഭിക്കും?
ഏതന്നോ ബ്രൂഹി സര്വജ്ഞ കര്മൈവം യദി വര്തതേ । സൂത ഉവാച- കര്മയോഗഃ കില പ്രോക്തോ വര്ണാനാം ദ്വിജപൂര്വശഃ
എന്താണെന്നു ഞങ്ങൾക്കു പറയൂ, സർവ്വജ്ഞനേ, അങ്ങനെയൊരു പ്രവർത്തി ഉണ്ടെങ്കിൽ. സൂതൻ പറഞ്ഞു: എല്ലാ വർണ്ണങ്ങൾക്കും, ദ്വിജന്മാരെ തുടക്കം വെച്ചാണ്, കര്മ്മയോഗം നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു.
നാനാവിധോ മഹാഭാഗാസ്തത്ര ചൈകം വിശിഷ്യതേ । ഹരിഭക്തിഃ കൃതാ യേന മനസാ വചസാ ഗിരാ
മഹാഭാഗന്മാരേ, അതിൽ പലതരമുണ്ട്; എന്നാൽ ഒന്നാണ് അതിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠം: മനസ്സും വാക്കും പ്രവർത്തിയും കൊണ്ട് ഹരിയിൽ ഭക്തി പുലർത്തുന്നത്.
ജിതം തേന ജിതം തേന ജിതമേവ ന സംശയഃ । ഹരിരേവ സമാരാധ്യഃ സര്വദേവേശ്വരേശ്വരഃ
അവൻ ജയിച്ചു, അവൻ ജയിച്ചു, അവൻ സത്യത്തിൽ ജയിച്ചു — ഇതിൽ സംശയമില്ല; ദേവന്മാരിലെ ദേവന്മാരുടെ നാഥനായ ഹരിയെ മാത്രം ആരാധിച്ചവനാണ് വിജയി.
ഹരിനാമമഹാമംത്രൈര്നശ്യേത്പാപപിശാചകമ് । ഹരേഃ പ്രദക്ഷിണം കൃത്വാ സകൃദപ്യമലാശയാഃ
ഹരിയുടെ മഹാമന്ത്രങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ചാൽ പാപരൂപിയായ ഭൂതം നശിക്കും; ഹരിയെ ഒരിക്കൽ പോലും ശുദ്ധഹൃദയത്തോടെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്താൽ അതു സംഭവിക്കും.
സര്വതീര്ഥസമാപ്ലാവം ലഭംതേ യന്ന സംശയഃ । പ്രതിമാം ച ഹരേര്ദൃഷ്ട്വാ സര്വതീര്ഥഫലം ലഭേത്
അവൻ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിൽ കുളിച്ചതിന്റെ ഫലം നേടുന്നു — ഇതിൽ സംശയമില്ല; ഹരിയുടെ പ്രതിമ കണ്ടാൽ എല്ലാ തീർത്ഥഫലവും ലഭിക്കും.
വിഷ്ണുനാമപരം ജപ്ത്വാ സര്വമംത്രഫലം ലഭേത് । വിഷ്ണുപ്രസാദതുലസീമാഘ്രായ ദ്വിജസത്തമാഃ
വിഷ്ണുവിന്റെ പരമനാമങ്ങൾ ജപിച്ചാൽ എല്ലാ മന്ത്രഫലവും ലഭിക്കും; വിഷ്ണുവിന് സമർപ്പിച്ച തുളസിയുടെ സുഗന്ധം ശ്വസിച്ചാലും അതേ ഫലം ലഭിക്കും, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠന്മാരേ.
പ്രചംഡം വികരാലം തദ്യമസ്യാസ്യം ന പശ്യതി । സകൃത്പ്രണാമീ കൃഷ്ണസ്യ മാതുഃ സ്തന്യം പിബേന്നഹി
ക്രൂരവും ഭയങ്കരവുമായ യമന്റെ മുഖം അവൻ കാണേണ്ടി വരില്ല; കൃഷ്ണന് ഒരിക്കൽ പോലും നമസ്കരിച്ചവൻ അമ്മയുടെ പാൽ വെർത്ഥമാക്കുന്നില്ല.
ഹരിപാദേ മനോ യേഷാം തേഭ്യോ നിത്യം നമോനമഃ । പുല്കസഃ ശ്വപചോ വാപി യേ ചാന്യേ മ്ലേച്ഛജാതയഃ
ഹരിയുടെ പാദങ്ങളിൽ മനസ്സ് നിശ്ചയിച്ചവർക്കു ഞാൻ എന്നും നമസ്കരിക്കുന്നു; അവർ പുല്കസന്മാരായാലും ശ്വപചന്മാരായാലും മറ്റു വിദേശജാതികളായാലും.
തേഽപി വംദ്യാ മഹാഭാഗാ ഹരിപാദൈകസേവകാഃ । കിം പുനര്ബ്രാഹ്മണാഃ പുണ്യാ ഭക്താ രാജര്ഷയസ്തഥാ
ഹരിയുടെ പാദങ്ങൾ മാത്രം സേവിക്കുന്ന മഹാഭാഗ്യശാലികൾക്കും വന്ദനം അർഹമാണ്; പിന്നെ പുണ്യശാലിയായ ബ്രാഹ്മണന്മാർക്കും ഭക്തർക്കും രാജർഷികൾക്കും എത്ര അധികം.
ഹരൌ ഭക്തിം വിധായൈവ ഗര്ഭവാസം ന പശ്യതി । ഹരേരഗ്രേ സ്വനൈരുച്ചൈര്നൃത്യംസ്തന്നാമകൃന്നരഃ
ഹരിയിൽ ഭക്തി സ്ഥാപിച്ചവൻ വീണ്ടും ഗർഭത്തിൽ ജനിക്കേണ്ടി വരില്ല; ഹരിയുടെ മുമ്പിൽ ഉച്ചത്തിൽ പാടിയും നൃത്തം ചെയ്തും അവന്റെ നാമം ഉച്ചരിച്ചവൻ.
പുനാതി ഭുവനം വിപ്രാ ഗംഗാദി സലിലം യഥാ । ദര്ശനാത്സ്പര്ശനാത്തസ്യ ആലാപാദപി ഭക്തിതഃ
ഗംഗാദി പുണ്യനദികൾ പോലെ, ഭക്തിയോടെ അവനെ കണ്ടാൽ, സ്പർശിച്ചാൽ, സംസാരിച്ചാൽ പോലും, അവൻ ലോകം ശുദ്ധീകരിക്കുന്നു, ബ്രാഹ്മണന്മാരേ.
ബ്രഹ്മഹത്യാദിഭിഃ പാപൈര്മുച്യതേ നാത്ര സംശയഃ । ഹരേഃ പ്രദക്ഷിണം കുര്വന്നുച്ചൈസ്തന്നാമകൃന്നരഃ
ബ്രഹ്മഹത്യ പോലുള്ള പാപങ്ങളിൽ നിന്ന് അവൻ മോചിതനാകും — ഇതിൽ സംശയമില്ല; ഹരിയെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുമ്പോൾ അവന്റെ നാമം ഉച്ചത്തിൽ ഉച്ചരിക്കുന്നവൻ.
കരതാലാദിസംധാനം സുസ്വരം കലശബ്ദിതമ് । ബ്രഹ്മഹത്യാദികം പാപം തേനൈവ കരതാലിതമ്
കൈയടിച്ചും മധുരമായ ശബ്ദങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കി പാടിയും ചെയ്താൽ, ബ്രഹ്മഹത്യ പോലുള്ള പാപം പോലും അങ്ങനെ കൈയടിച്ചാൽ അകറ്റപ്പെടും.
ഹരിഭക്തികഥാമുക്ത്വാ ഖ്യായികാം ശൃണുയാച്ച യഃ । തസ്യ സംദര്ശനാദേവ പൂതോ ഭവതി മാനവഃ
ഹരിഭക്തിയുടെ കഥ പറയാതെ മറ്റു കഥകൾ മാത്രം കേൾക്കുന്നവനെ കണ്ടാൽ പോലും, മനുഷ്യൻ ശുദ്ധനാകും.
കിം പുനസ്തസ്യ പാപാനാമാശംകാ മുനിപുംഗവാഃ । തീര്ഥാനാം ച പരം തീര്ഥം കൃഷ്ണനാമ മഹര്ഷയഃ
അവന്റെ പാപങ്ങളെക്കുറിച്ച് പിന്നെ എന്ത് സംശയം, മഹർഷിമാരേ? കൃഷ്ണനാമം തന്നെയാണ് എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിൽ ഉന്നതമായത്, മഹർഷിമാരേ.
തീര്ഥീകുര്വംതി ജഗതീം ഗൃഹീതം കൃഷ്ണനാമ യൈഃ । തസ്മാന്മുനിവരാഃ പുണ്യം നാതഃ പരതരം വിദുഃ
കൃഷ്ണന്റെ നാമം സ്വീകരിച്ചവർ ലോകം തന്നെ തീർത്ഥമാക്കി മാറ്റുന്നു; അതിനാൽ, മഹർഷിമാരേ, ഇതിൽക്കാൾ വലിയ പുണ്യം ഇല്ലെന്ന് അറിയുക.