ത്രീണി ചാപ്യഗ്നികുംഡാനി യേഷാം മധ്യേ തു ജാഹ്നവീ । പ്രയാഗാദഭിനിഷ്ക്രാംതാ സര്വതീര്ഥപുരസ്കൃതാ
മൂന്ന് അഗ്നികുണ്ഡങ്ങൾ അവിടുണ്ട്, അതിന്റെ നടുവിൽ ജാഹ്നവി ഒഴുകുന്നു. പ്രയാഗത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ട ജാഹ്നവി എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും മുൻതൂക്കം കിട്ടുന്നു.
തപനസ്യ സുതാ ദേവീ ത്രിഷു ലോകേഷു വിശ്രുതാ । ഗംഗായമുനയാ സാര്ധം സംസ്ഥിതാ ലോകഭാവിനീ
സൂര്യന്റെ പുത്രിയായ ദേവി മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രശസ്തയാണ്. ഗംഗയും യമുനയും കൂടെ, ലോകങ്ങളെ സംരക്ഷിച്ച് അവൾ അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു.
ഗംഗായമുനയോര്മധ്യേ പൃഥിവ്യാ ജഘനം സ്മൃതമ് । പ്രയാഗം രാജശാര്ദൂല കലാം നാര്ഹംതി ഷോഡശീമ്
ഗംഗയും യമുനയും തമ്മിലുള്ള പ്രദേശം ഭൂമിയുടെ ഗർഭം എന്നാണ് കരുതുന്നത്. രാജശാർദൂല, പ്രയാഗത്തിന്റെ പതിനാറിലൊന്ന് പോലും മറ്റൊന്നും തുല്യമായില്ല.
തിസ്രഃ കോട്യോഽര്ദ്ധകോടീ ച തീര്ഥാനാം വായുരബ്രവീത് । ദിവ്യം ഭുവ്യംതരിക്ഷേ ച തത്സര്വം ജാഹ്നവി സ്മൃതാ
ദൈവികമായതും ഭൂമിയിലെയും ആകാശത്തെയും മുപ്പത് കോടിയും അരകോടിയും തീർത്ഥങ്ങൾ ഉണ്ടെന്ന് വായു പറഞ്ഞു. അവയെല്ലാം ഗംഗയിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു.
പ്രയാഗം സമധിഷ്ഠാനം കംബലാശ്വതരാവുഭൌ । ഭോഗവത്യഥ യാ ചൈവ വേദിരേഷാ പ്രജാപതേഃ
പ്രയാഗം കംബലനും അശ്വതരനും ഭോഗവതിയും പ്രതിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്ന സ്ഥലം. ഈ യാഗശാല പ്രജാപതിക്ക് സമർപ്പിതമാണ്.
തത്ര ദേവാശ്ച യജ്ഞാശ്ച മൂര്തിമംതോ യുധിഷ്ഠിര । പൂജയംതി പ്രയാഗം തേ ഋഷയശ്ച തപോധനാഃ
അവിടെ, യുദ്ധിഷ്ഠിരാ, ദേവന്മാരും യാഗങ്ങളും സാക്ഷാത്കാരമായിരിക്കുന്നു. അവർ പ്രയാഗത്തെ ആരാധിക്കുന്നു; തപസ്സിൽ സമ്പന്നരായ ഋഷികളും അങ്ങനെ തന്നെ.
യജംതേ ക്രതുഭിര്ദേവാംസ്തഥാ ബഹുധനാ നൃപാഃ । തതഃ പുണ്യതമോ നാസ്തി ത്രിഷു ലോകേഷു ഭാരത
ദേവന്മാരും ധനികരായ രാജാക്കളും അവിടെ യാഗങ്ങൾ നടത്തുന്നു. അതിനാൽ, ഭാരതാ, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും അതിലധികം പുണ്യമായത് മറ്റൊന്നുമില്ല.
പ്രഭാവാത്സര്വതീര്ഥേഭ്യഃ പ്രഭവത്യധികം വിഭോ । ദശതീര്ഥസഹസ്രാണി തിസ്രഃ കോട്യസ്തഥാപരേ
എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലെയും ശക്തിയിൽ നിന്ന് ഇതിന് കൂടുതൽ പ്രഭാവമുണ്ട്, മഹാനേ. പത്തു ആയിരം തീർത്ഥങ്ങളും മുപ്പത് കോടിയിലധികം അവിടെയുണ്ട്.
യത്ര ഗംഗാ മഹാഭാഗാ സ ദേശസ്തത്തപോവനമ് । സിദ്ധക്ഷേത്രം തു തജ്ജ്ഞേയം ഗംഗാതീരസമാശ്രിതമ്
ഗംഗാ മഹാഭാഗ്യവതിയായുള്ളിടത്ത് ആ ദേശം തപസ്സിന്റെ നിലയമാണ്. ഗംഗയുടെ തീരത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ആ സ്ഥലം സിദ്ധിപ്രദമായ ക్షേത്രം എന്നു അറിഞ്ഞിരിക്കണം.
ഇതി സത്യം ദ്വിജാതീനാം സാധൂനാമാത്മജസ്യ വാ । സുഹൃദാം ച ജപേത്കര്ണേ ശിഷ്യസ്യാനുഗതസ്യ വാ
ഈ സത്യം, ദ്വിജന്മാർക്കും സത്പുരുഷന്മാർക്കും സ്വന്തം മകനോ സുഹൃത്തുക്കളോ ഭക്തനായ ശിഷ്യനോ ആർക്കും ചെവിയിൽ ചൊല്ലിക്കൊടുക്കണം.
ഇദം ധന്യമിദം സ്വര്ഗ്യമിദം സേവ്യമിദം ശുഭമ് । ഇദം പുണ്യമിദം രമ്യം പാവനം ധര്മമുത്തമമ്
ഇത് ധന്യമാണ്, സ്വർഗ്ഗപ്രദമാണ്, സേവിക്കേണ്ടതും ശുഭകരവുമാണ്. ഇത് പുണ്യമുള്ളതും ആനന്ദകരവും ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതും ഉത്തമമായ ധർമ്മവുമാണ്.
മഹര്ഷീണാമിദം ഗുഹ്യം സര്വപാപപ്രണാശനമ് । അധീത്യ ച ദ്വിജോ ധ്യായന്നിര്മലത്വമവാപ്നുയാത്
ഇത് മഹർഷിമാരുടെ രഹസ്യവും എല്ലാ പാപങ്ങൾക്കും നാശം വരുത്തുന്നതുമാണ്. ഇതു പഠിച്ച് ധ്യാനിച്ചാൽ ദ്വിജൻ നിർമലത്വം നേടും.
യശ്ചേദം ശൃണുയാന്നിത്യം തീര്ഥം പുണ്യം സദാ ശുചിഃ । ജാതിസ്മരത്വം ലഭതേ നാകപൃഷ്ഠേ ച മോദതേ
ആർ എപ്പോഴും ശുദ്ധനായി ഈ പുണ്യതീർത്ഥത്തെ ദിവസേന കേൾക്കുന്നു, അവന് ജന്മസ്മരണ ലഭിക്കും; സ്വർഗ്ഗശിഖരത്തിൽ ആനന്ദിക്കും.
പ്രാപ്യംതേ താനി തീര്ഥാനി സദ്ഭിഃ ശിഷ്ടാര്ഥദര്ശിഭിഃ । സ്നാഹി തീര്ഥേഷു കൌരവ്യ ന ച വക്രമതിര്ഭവ
സത്പുരുഷന്മാരും ഉത്തമലക്ഷ്യങ്ങൾ കാണുന്നവർയും ആ തീർത്ഥങ്ങൾ പ്രാപിക്കുന്നു. കൌരവ്യാ, നീ തീർത്ഥങ്ങളിൽ സ്നാനം ചെയ്യുക; മനസ്സിൽ വക്രതയില്ലാതിരിക്കുക.
ത്വയാ തു സമ്യക്പൃഷ്ടേന കഥിതം തു മയാ വിഭോ । പിതരസ്താരിതാഃ സര്വേ താരിതാശ്ച പിതാമഹാഃ
നീ ശരിയായി ചോദിച്ചതിനാൽ ഞാൻ എല്ലാം പറഞ്ഞുതന്നു, മഹാനേ. നിന്റെ പിതാക്കളും പിതാമഹന്മാരും എല്ലാവരും മോചിതരായി.
പ്രയാഗസ്യ തു സര്വേ തേ കലാം നാര്ഹംതി ഷോഡശീമ് । ഏവം ജ്ഞാനം ച യോഗം ച തീര്ഥം ചൈവ യുധിഷ്ഠിര
പ്രയാഗത്തിന്റെ പതിനാറിലൊന്നിനും മറ്റൊന്നും തുല്യമായില്ല. അങ്ങനെ, യുദ്ധിഷ്ഠിരാ, ജ്ഞാനവും യോഗവും ഈ തീർത്ഥവും.
ബഹുക്ലേശേന യുജ്യംതേ തതോ യാംതി പരാം ഗതിമ് । പ്രയാഗസ്മരണാല്ലോകഃ സ്വര്ഗലോകം ച ഗച്ഛതി
വളരെ കഷ്ടപ്പാടോടെ അവ പ്രാപിക്കപ്പെടുന്നു; പിന്നെ പരമഗതി നേടുന്നു. പ്രയാഗം ഓർത്താൽ ലോകം സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് എത്തും.
ഇതി ശ്രീപാദ്മേ മഹാപുരാണേ സ്വര്ഗഖംഡേ പ്രയാഗമാഹാത്മ്യേ സപ്തചത്വാരിംശോഽധ്യായഃ
ഇങ്ങനെ ശ്രീപദ്മമഹാപുരാണത്തിലെ സ്വർഗ്ഗഖണ്ഡത്തിൽ പ്രയാഗമാഹാത്മ്യത്തിൽ നാല്പത്തേഴാമത്തെ അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
യുധിഷ്ഠിര ഉവാച- കഥാ സര്വാത്വിയം പ്രോക്താപ്രയാഗസ്യ മഹാമുനേ । ഏവം മേ സര്വമാഖ്യാഹി യഥാ ച മമ താരയേത്
യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു: മഹാമുനിയേ, പ്രയാഗത്തിന്റെ കഥ മുഴുവനും പറഞ്ഞുതന്നു. എനിക്ക് മോക്ഷം ലഭിക്കാൻ എന്തെല്ലാം വേണമെന്ന് ദയവായി വിശദമായി പറയൂ.
മാര്കംഡേയ ഉവാച- ശൃണു രാജന്പ്രവക്ഷ്യാമി പ്രോക്തം സര്വമിദം ജഗത് । ബ്രഹ്മാവിഷ്ണുസ്തഥേശാനോ ദേവതാ പ്രഭുരവ്യയഃ
മാർകണ്ടേയൻ പറഞ്ഞു: രാജാവേ, ഞാൻ എല്ലാം പറഞ്ഞുതരാം, ശ്രദ്ധിക്കൂ. ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും ഈശാനനും, ദേവന്മാരുടെ അനശ്വരനായ പ്രഭുവും.
ബ്രഹ്മാ സൃജതി ഭൂതാനി സ്ഥാവരം ജംഗമം ച യത് । താന്യേതാനി പരോ ലോകേ വിഷ്ണുഃ പാലയതി പ്രജാഃ
ബ്രഹ്മാവ് സകല ജീവികളും—നിശ്ചലമായവയും സഞ്ചരിക്കുന്നവയും—സൃഷ്ടിക്കുന്നു. അതെല്ലാം മേലുള്ള ലോകത്തിൽ വിഷ്ണു സംരക്ഷിക്കുന്നു.
കല്പാംതേ തത്സമഗ്രം ഹി രുദ്രഃ സംഹരതേ ജഗത് । ന ദദാതി ച നാധ്യേതി ന കദാചിദ്വിനശ്യതി
കാലഘട്ടം അവസാനിക്കുമ്പോൾ രുദ്രൻ ഈ സകല ലോകവും സംഹരിക്കുന്നു. അവൻ ഒരിക്കലും നൽകുകയോ എടുക്കുകയോ ഇല്ല; അവൻ ഒരിക്കലും നശിക്കുകയുമില്ല.
ഈശ്വരഃ സര്വഭൂതാനാം യഃ പശ്യതി സ പശ്യതി । ഉത്തരേണ പ്രതിഷ്ഠാനാദിദാനീം ബ്രഹ്മ തിഷ്ഠതി
എല്ലാ ജീവികളുടെയും യജമാനനെ ആരാണ് കാണുന്നത്, അവനാണ് സത്യം കാണുന്നത്. വടക്കേ ഭാഗത്ത് സ്ഥാനം നേടിയ ശേഷം ഇപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു.
മഹേശ്വരോ വടേ ഭൂത്വാ തിഷ്ഠതേ പരമേശ്വരഃ । തതോ ദേവാഃ സഗംധര്വാഃ സിദ്ധാശ്ച പരമര്ഷയഃ
പരമേശ്വരൻ മഹേശ്വരനായി വടവൃക്ഷത്തിനടിയിൽ നിലകൊള്ളുന്നു. അതിനുശേഷം ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും മഹർഷിമാരും അവിടെ എത്തുന്നു.
രക്ഷംതി പരമം നിത്യം പാപകര്മപരായണാന് । യേ തു ചാന്യേ ച തിഷ്ഠംതി ന യാംതി പരമാം ഗതിമ്
പാപകര്മങ്ങളിൽ മുഴുകിയവരെ ദേവന്മാർ എല്ലായ്പ്പോഴും പരമമായത് സംരക്ഷിക്കുന്നു. എന്നാൽ മറ്റു ചിലർ അവിടെ തുടരുന്നുവെങ്കിലും, അവർക്ക് പരമഗതി ലഭിക്കില്ല.
യുധിഷ്ഠിര ഉവാച- അപ്യാഹ മേ യഥാതത്ത്വം യഥൈഷാം തിഷ്ഠതേ ശ്രുതമ് । കേന വാ കാരണേനൈവ തിഷ്ഠംതി ലോകസംമതാഃ
യുധിഷ്ഠിരൻ ചോദിച്ചു: ഇവർ എങ്ങനെ ഇവിടെ തുടരുന്നുവെന്ന് യഥാർത്ഥത്തിൽ എന്നോട് പറയൂ. ലോകത്തിൽ പ്രശസ്തരായവർ എങ്ങനെ ഇവിടെ തുടരുന്നു, അതിന്റെ കാരണം എന്താണ്?
മാര്കംഡേയ ഉവാച- പ്രയാഗേ നിവസംത്യേതേ ബ്രഹ്മവിഷ്ണുമഹേശ്വരാഃ । കാരണം തു പ്രവക്ഷ്യാമി ശൃണു തത്ത്വം യുധിഷ്ഠിര
മാർകണ്ടേയൻ പറഞ്ഞു: ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും മഹേശ്വരനും പ്രയാഗത്തിൽ വസിക്കുന്നു. അതിന്റെ കാരണം ഞാൻ പറയാം; യഥാർത്ഥം കേൾക്കൂ, യുധിഷ്ഠിരാ.
പംചയോജനവിസ്തീര്ണം പ്രയാഗസ്യ തു മംഡലമ് । തിഷ്ഠംതി രക്ഷണാര്ഥായ പാപകര്മനിവാരണാഃ
അഞ്ചു യോജന വീതിയുള്ള പ്രയാഗത്തിന്റെ പ്രദേശത്ത്, സംരക്ഷണത്തിനും പാപങ്ങൾ നീക്കുന്നതിനുമായി അവർ നിലകൊള്ളുന്നു.
തസ്മിംസ്തു സ്വല്പകം പാപം നരകേ പാതയിഷ്യതി । ഏവം ബ്രഹ്മാ ച വിഷ്ണുശ്ച പ്രയാഗേ സമഹേശ്വരഃ
അവിടെ ചെറിയൊരു പാപം പോലും നരകത്തിൽ വീഴാൻ കാരണമാകും. അതുകൊണ്ടാണ് ബ്രഹ്മാവും വിഷ്ണുവും മഹേശ്വരനും പ്രയാഗത്തിൽ ഒന്നിച്ച് നിലകൊള്ളുന്നത്.
സപ്തദ്വീപാഃ സമുദ്രാശ്ച പര്വതാശ്ച മഹീതലേ । തിഷ്ഠംതി ധ്രിയമാണാശ്ച യാവദാഭൂതസംപ്ലവമ്
ഏഴു ദ്വീപുകളും സമുദ്രങ്ങളും മലകളും ഭൂമിയിൽ നിലനിൽക്കുന്നു; എല്ലാ ജീവികളും ലയിക്കുന്നതുവരെ അവയെല്ലാം നിലനിൽക്കും.