യമുനാഗംഗയാ സാര്ദ്ധം സംഗതാ ലോകഭാവിനീ । ഗംഗായമുനയോര്മധ്യേ പൃഥിവ്യാ ജഘനം സ്മൃതമ്
യമുനയും ഗംഗയും ചേർന്ന് ലോകങ്ങൾക്ക് ക്ഷേമം നൽകുന്നവളാണ് അവൾ; ഗംഗയും യമുനയും തമ്മിലുള്ള സ്ഥലം ഭൂമിയുടെ കമരം എന്നു കരുതപ്പെടുന്നു.
പ്രയാഗം ജഘനസ്യാംതമുപസ്ഥമൃഷയോ വിദുഃ । പ്രയാഗം സുപ്രതിഷ്ഠാനം കംബലാശ്വതരാവുഭൌ
പ്രയാഗം ഭൂമിയുടെ കമരത്തിന്റെ അറ്റവും, ഉപസ്ഥവും ആണെന്ന് ഋഷികൾ അറിയുന്നു; പ്രയാഗം ഉറപ്പുള്ള സ്ഥലം, കംബലയും അശ്വതരനും കൂടെ.
തീര്ഥം ഭോഗവതീ ചൈവ വേദീ പ്രോക്താ പ്രജാപതേഃ । തത്ര വേദാശ്ച യജ്ഞാശ്ച മൂര്ത്തിമംതോ യുധിഷ്ഠിര
അവിടെയാണ് ഭോഗവതിയെന്ന തീർത്ഥവും, പ്രജാപതിയുടെ യാഗവേദിയും; അവിടെയാണ്, യുദ്ധിഷ്ഠിരാ, വേദങ്ങളും യാഗങ്ങളും സാക്ഷാത്കാരമായിരിക്കുന്നത്.
പ്രജാപതിമുപാസംത ഋഷയശ്ച മഹാനഘാഃ । യജംതേ ക്രതുഭിര്ദേവാംസ്തഥാ ചക്രധരാ നൃപ
പാപരഹിതരായ ഋഷികൾ അവിടെ പ്രജാപതിയെ ആരാധിക്കുന്നു; രാജാവേ, ദേവന്മാരും ചക്രധാരികളും അവിടെ യാഗങ്ങൾ നടത്തുന്നു.
തതഃ പുണ്യതമം നാസ്തി ത്രിഷു ലോകേഷു ഭാരത । പ്രയാഗം സര്വതീര്ഥേഭ്യഃ പ്രഭാവേണാധികം പ്രഭോ
ഭാരതാ, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രയാഗത്തേക്കാൾ വിശുദ്ധമായിടം ഇല്ല. എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളെയും പ്രയാഗം അതിന്റെ മഹത്വത്തിൽ മറികടക്കുന്നു.
ശ്രവണാത്തസ്യ തീര്ഥസ്യ നാമസംകീര്തനാദപി । മൂര്ധകാ നമനാദ്വാപി സര്വപാപൈഃ പ്രമുച്യതേ
ആ തീർത്ഥത്തിന്റെ പേര് കേൾക്കുകയോ, അതിന്റെ നാമം ഉച്ചരിക്കുകയോ, അതിന് തലകൂന്തുകയോ ചെയ്താൽ എല്ലാ പാപങ്ങളും വിട്ടു പോകുന്നു.
തത്രാഭിഷേകം യഃ കുര്യാത്സംഗമേ സംശിതവ്രതഃ । പുണ്യം സുമഹദാപ്നോതി രാജസൂയാശ്വമേധയോഃ
അവിടെ സംയമനത്തോടെ സംയമനത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ രാജസൂയയോ അശ്വമേധയോ ചെയ്തതുപോലെയുള്ള വലിയ പുണ്യം ലഭിക്കും.
ഏഷാ യജനഭൂമിര്ഹി ദേവാനാമപി തത്കഥാ । ദത്തം തത്ര സ്വല്പമപി മഹദ്ഭവതി ഭാരത
ഇത് ദേവന്മാർക്കു പോലും യാഗഭൂമിയാണ്; അവിടെ ചെറുതായി കൊടുത്താലും അതു വലിയതായിത്തീരും, ഭാരതാ.
ന ദേവവചനാത്താത ന ലോകവചനാദപി । മതിരുത്ക്രമണീയാ തേ പ്രയാഗമരണം പ്രതി
പ്രിയനായവാ, ദേവന്മാരുടെ വാക്കുകളാലോ മനുഷ്യരുടെ വാക്കുകളാലോ പ്രയാഗത്തിൽ മരിക്കാനുള്ള നിന്റെ മനസ്സ് മാറ്റേണ്ടതില്ല.
ദശതീര്ഥസഹസ്രാണി ഷഷ്ടികോട്യസ്തഥാപരാഃ । യേഷാം സാന്നിധ്യമത്രൈവ കീര്ത്തിതം കുരുനംദന
ഇവിടെ പത്ത് ആയിരം തീർത്ഥങ്ങളും അറുപത് കോടി മറ്റും ഉണ്ടെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു, കുരുനന്ദനാ.
ചതുര്വിദ്യേ ച യത്പുണ്യം സത്യവാദിഷു ചൈവ യത് । സ്നാതഏവതദാപ്നോതിഗംഗായാമുനസംഗമേ
നാലു വേദങ്ങൾ പഠിച്ചിട്ടുള്ളതിൽ ലഭിക്കുന്ന പുണ്യവും സത്യവാദികളിൽ ഉണ്ടാവുന്ന പുണ്യവും ഗംഗാ-യമുനാ സംയമനത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്താൽ ലഭിക്കും.
തതോ ഭോഗവതീ നാമ വാസുകേസ്തീര്ഥമുത്തമമ് । തത്രാഭിഷേകം യഃ കുര്യാത്സോഽശ്വമേധമവാപ്നുയാത്
അതിനുശേഷം വാസുകിയുടെ ഭോഗവതിയെന്ന ഉത്തമ തീർത്ഥം വരുന്നു; അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നവൻ അശ്വമേധയാഗഫലം നേടും.
തത്ര ഹംസപ്രപതനം തീര്ഥം ത്രൈലോക്യവിശ്രുതമ് । ദശാശ്വമേധികം ചൈവ ഗംഗായാം കുരുനംദന
അവിടെ മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലും പ്രശസ്തമായ ഹംസപ്രപതനം എന്ന തീർത്ഥവും, ഗംഗയിൽ ദശാശ്വമേധികയും ഉണ്ട്, കുരുനന്ദനാ.
കുരുക്ഷേത്രസമാ ഗംഗാ യത്ര തത്രാവഗാഹിതാ । വിശേഷോ വൈ കനഖലേ പ്രയാഗം പരമം മഹത്
ഗംഗാ കുരുക്ഷേത്രത്തിനെപ്പോലെ ഉള്ളിടത്ത് അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്നത് പ്രത്യേകമായി പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു; എങ്കിലും പ്രയാഗം ഏറ്റവും ഉന്നതവും മഹത്തായതുമാണ്.
യദ്യകാര്യശതം കൃത്വാ കൃതം ഗംഗാവസേവനമ് । സര്വം തത്തസ്യ ഗംഗാപോ ദഹത്യഗ്നിരിവേംധനമ്
നൂറ് തെറ്റുകൾ ചെയ്താലും ഗംഗാജലത്തിൽ സേവനം ചെയ്താൽ അവയെല്ലാം അഗ്നി ഇന്ധനം ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ഇല്ലാതാകും.
സര്വം ദഹതി ഗംഗാപസ്തൂലരാശിമിവാനലഃ । സര്വം കൃതയുഗേ പുണ്യം ത്രേതായാം പുഷ്കരം സ്മൃതമ്
ഗംഗാജലം എല്ലാം ദഹിപ്പിക്കുന്നു, അഗ്നി വെട്ടിക്കൂട്ടിനെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ. കൃതയുഗത്തിൽ എല്ലാപുണ്യവും ഓർക്കപ്പെടുന്നു, ത്രേതായുഗത്തിൽ പുഷ്കരം.
ദ്വാപരേ തു കുരുക്ഷേത്രം ഗംഗാ കലിയുഗേ സ്മൃതാ । പുഷ്കരേ തു തപസ്തപ്യേദ്ദാനം ദദ്യാന്മഹാലയേ
ദ്വാപരയുഗത്തിൽ കുരുക്ഷേത്രവും, കലിയുഗത്തിൽ ഗംഗയും ഓർക്കപ്പെടുന്നു; പുഷ്കരത്തിൽ തപസ്സും മഹാലയത്തിൽ ദാനം ചെയ്യേണ്ടതുമാണ്.
മലയേ ത്വഗ്നിമാരോഹേദ്ഭൃഗുതുംഗേ ത്വനാശനമ് । പുഷ്കരേ തു കുരുക്ഷേത്രേ ഗംഗാപോ മധ്യഗേഷു ച
മലയപർവ്വതത്തിൽ അഗ്നിയിൽ കയറിയിരിക്കണം; ഭൃഗുതുങ്ഗത്തിൽ ഉപവാസം ചെയ്യണം; പുഷ്കരത്തിലും കുരുക്ഷേത്രത്തിലും ഗംഗാജലത്തിലും നടുവിടങ്ങളിലും അങ്ങനെ ചെയ്യാം.
സദ്യസ്താരയതേ ജംതുഃ സപ്തസപ്താവരാംസ്തഥാ । പുനാതി കീര്ത്തിതാ പാപം ദൃഷ്ട്വാ പുണ്യം പ്രയച്ഛതി
ഉടൻ തന്നെ ഒരാൾക്കും ഏഴു തലമുറക്കുമൊപ്പം മോക്ഷം ലഭിക്കും; അതിനെ സ്തുതിച്ചാൽ പാപം ശുദ്ധീകരിക്കും, കണ്ടാൽ പുണ്യം നൽകും.
അവഗാഢാ ച പീത്വാ ച പുനാത്യാസപ്തമം കുലമ് । യാവദസ്ഥി മനുഷ്യസ്യ ഗംഗായാഃ സ്പൃശതേ ജലമ്
സ്നാനം ചെയ്തോ കുടിച്ചാലോ ഏഴാം തലമുറവരെ ശുദ്ധീകരിക്കും; മനുഷ്യന്റെ അസ്ഥികൾ ഗംഗയുടെ ജലം സ്പർശിക്കുന്നതുവരെ.
താവത്സ പുരുഷോ രാജന്സ്വര്ഗലോകേ മഹീയതേ । യഥാ പുണ്യാനി തീര്ഥാനി പുണ്യാന്യായതനാനി ച
അത്രയും കാലം, രാജാവേ, ആ മനുഷ്യൻ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു; തീർത്ഥങ്ങളും പുണ്യസ്ഥലങ്ങളും എത്ര പുണ്യവാന്മാരാണോ അതുപോലെ.
ഉപാസ്യ പുണ്യം ലബ്ധ്വാ ച ഭവതി പരലോകഭാക് । ന ഗംഗാ സദൃശം തീര്ഥം ന ദേവഃ കേശവാത്പരഃ
പുണ്യം നേടുകയും ആരാധിക്കുകയും ചെയ്താൽ പരലോകം ലഭിക്കും; ഗംഗയെപ്പോലെയുള്ള തീർത്ഥമില്ല, കേശവനേക്കാൾ വലിയ ദൈവവും ഇല്ല.
ബ്രാഹ്മണേഭ്യഃ പരം നാസ്തി ഏവമാഹ പിതാമഹഃ । യത്ര ഗംഗാ മഹാരാജ സ ദേശസ്തത്ര യോജനമ്
ബ്രാഹ്മണന്മാരെക്കാൾ ഉന്നതം ഒന്നുമില്ലെന്ന് പിതാമഹൻ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. മഹാരാജാവേ, ഗംഗാ ഒഴുകുന്നിടം എവിടെയുമോ, ആ ദേശം അതിനനുസരിച്ച് അളക്കപ്പെടുന്നു.
സിദ്ധക്ഷേത്രം ച വിജ്ഞേയം ഗംഗാതീരസമാശ്രിതമ് । ഇദം സത്യം ദ്വിജാതീനാം സാധൂനാം മാനസേഷു ച
ഗംഗയുടെ തീരം ചേർന്ന് കിടക്കുന്ന പ്രദേശം സിദ്ധിക്ഷേത്രം എന്നാണ് അറിയേണ്ടത്. ഇത് ദ്വിജന്മാർക്കും സന്മാർഗ്ഗത്തിൽ നിലനിൽക്കുന്നവർക്കും മനസ്സു ശുദ്ധിയുള്ളവർക്കും സത്യമാണ്.
മുക്തിം ചൈവ ജപേത്കര്ണേ ശിഷ്ടസ്യാനുഗതസ്യ ച । ഇദം ധര്മ്യമിദം മേധ്യമിദം സ്വര്ഗ്യമിദം സുഖമ്
യോഗ്യനും ഭക്തനുമായവന്റെ ചെവിയിൽ മോക്ഷമന്ത്രം ജപിക്കണം. ഇത് ധർമ്മപരമായതും, ശുദ്ധിയുള്ളതും, സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്കുള്ള വഴിയും, സുഖം നൽകുന്നതുമാണ്.
ഇദം പുണ്യതമം രമ്യം പാവനം ധര്മമുത്തമമ് । മഹീശീര്ഷമിദം ഗുഹ്യം സര്വപാപപ്രമോചനമ്
ഇത് ഏറ്റവും പുണ്യമുള്ളതും മനോഹരവും ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതും ഉത്തമധർമ്മവുമാണ്. ഭൂമിയിലെ മുകളിലുള്ളതും, രഹസ്യവുമായതും, എല്ലാ പാപങ്ങളും നീക്കുന്നതുമാണ്.
അധീത്യ ദ്വിജമധ്യേ ച നിര്മലത്വമവാപ്നുയാത് । ശ്രീമത്സ്വര്ഗ്യം മഹാപുണ്യം സപത്നശമനം ശിവമ്
ദ്വിജന്മാരുടെ ഇടയിൽ ഇതു പഠിച്ചാൽ ഒരാൾക്ക് ശുദ്ധി ലഭിക്കും. ഇത് മഹത്വമുള്ളതും, സ്വർഗ്ഗീയവും, വലിയ പുണ്യമുള്ളതും, ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുന്നതും, ശുഭകരവുമാണ്.
മേധാജനനമഗ്ര്യം വൈ തീര്ഥവംശാനുകീര്ത്തനമ് । അപുത്രോ ലഭതേ പുത്രമധനോ ധനമാപ്നുയാത്
ഇത് ഉത്തമമായ ബുദ്ധി ഉണർത്തുന്നതും തീർത്ഥങ്ങളുടെ വംശാവലികൾ വിവരിക്കുന്നതുമാണ്. പുത്രം ഇല്ലാത്തവന് പുത്രം ലഭിക്കും; ദരിദ്രന് സമ്പത്ത് ലഭിക്കും.
മഹീം വിജയതേ രാജാ വൈശ്യോ ധനമവാപ്നുയാത് । ശൂദ്രോ യാതീപ്സിതാന്കാമാന്ബ്രാഹ്മണഃ പാരഗഃ പഠന്
രാജാവിന് ഭൂമി ജയിക്കാം; വൈശ്യന് സമ്പത്ത് ലഭിക്കും; ശൂദ്രന് ആഗ്രഹിച്ച സുഖങ്ങൾ ലഭിക്കും; ബ്രാഹ്മണൻ പാരായണം ചെയ്താൽ പരംതീരാം.
യശ്ചേദം ശൃണുയാന്നിത്യം തീര്ഥപുണ്യം സദാ ശുചി । ജാതിസ്മരത്വമാപ്നോതി നാകപൃഷ്ഠേ ച മോദതേ
ആർ ഈ പുണ്യകഥ നിത്യവും ശുദ്ധിയോടെ കേൾക്കുന്നു, അവൻ ജന്മസ്മരണയും സ്വർഗ്ഗത്തിലെ പരമാനന്ദവും നേടും.