ഉപസ്ഥിതം മഹാരാജ പൂജയാമാസ ഭാരത । സ ഹി ധര്മ്മഭൃതാം ശ്രേഷ്ഠോ വിധിദൃഷ്ടേന കര്മണാ
ഭാരതവംശജനായ മഹാരാജാവ്, എത്തിയ ധർമ്മത്തെ കാത്തുനിൽക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠനെ ആചാരപ്രകാരം ആദരിച്ചു.
ശിരസാ ചാര്ഘ്യമാദായ ശുചിഃ പ്രയതമാനസഃ । നാമസംകീര്ത്തയാമാസ തസ്മിന്ബ്രഹ്മര്ഷിസത്തമേ
ശുദ്ധമായ മനസ്സോടെ, തലയിൽ അർഘ്യം എടുത്ത്, ബ്രഹ്മർഷിമാരിൽ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠനെ സ്തുതിച്ചുകൊണ്ട് നാമങ്ങൾ ഉച്ചരിച്ചു.
ദിലീപോഽഹം തു ഭദ്രം തേ ദാസോസ്മി തവ സുവ്രത । തവ സംദര്ശനാദേവ മുക്തോഹം സര്വകില്ബിഷൈഃ
ഞാൻ ദിലീപൻ ആണ്, ഭദ്രം നേരുന്നു, ധാർമ്മികനായവനേ. ഞാൻ നിന്റെ ദാസനാണ്. നിന്നെ കാണുന്നതുകൊണ്ടു തന്നെ ഞാൻ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനായി.
ഏവമുക്ത്വാ മഹാരാജ ദിലീപോ ദ്വിപദാം വരഃ । വാഗ്യതഃ പ്രാംജലിര്ഭൂത്വാ തൂഷ്ണീമാസീദ്യുധിഷ്ഠിര
ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം, മഹാരാജാവായ ദിലീപൻ, മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, വാക്ക് നിയന്ത്രിച്ച്, കൈകൾ ചേർത്ത്, മൗനത്തിൽ ഇരുന്നു, യുദ്ധിഷ്ഠിര.
തം ദൃഷ്ട്വാ നിയമേനാഥ സ്വാധ്യായേന ച കര്ഷിതമ് । ദിലീപം നൃപതിശ്രേഷ്ഠം മുനിഃ പ്രീതമനാഭവത്
നിഷ്ഠയോടും സ്വാധ്യായത്തോടും കൂടി കരുതലോടെ ഇരിക്കുന്ന ദിലീപനെ കണ്ടപ്പോൾ, ആ മഹർഷി സന്തോഷത്തോടെ മനസ്സിൽ ആനന്ദം അനുഭവിച്ചു.
വസിഷ്ഠ ഉവാച- അനേന തവ ധര്മജ്ഞ പ്രശ്രയേണ ദമേന ച । സത്യേന ച മഹാഭാഗ തുഷ്ടോസ്മി തവ സര്വശഃ
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു: നീയുള്ള വിനയത്തിലും, ആത്മനിയന്ത്രണത്തിലും, സത്യനിഷ്ഠയിലും ഞാൻ മുഴുവനായി സന്തുഷ്ടനാണ്, ധർമ്മം അറിയുന്നവനേ.
യസ്യേദൃശസ്തേ ധര്മോയം പിതരസ്താരിതാസ്ത്വയാ । തേന പശ്യസി മാം പുത്ര യാജ്യശ്ചാസി മമാനഘ
നിന്റെ ഈ ധർമ്മം കൊണ്ടു നിന്റെ പിതാക്കന്മാർ മോചിതരായി. ഇതുകൊണ്ടാണ് നീ എന്നെ കാണുന്നത്, മകനേ. നീ എനിക്ക് യാഗം ചെയ്യാൻ യോഗ്യനുമാണ്, പാപരഹിതനേ.
പ്രീതിര്മേ വര്ദ്ധതേ തേഽദ്യ ബ്രൂഹി കിം കരവാണി തേ । യദ്വക്ഷ്യസി നരശ്രേഷ്ഠ തസ്യ ദാതാസ്മി തേനഘ
ഇന്ന് എന്റെ സ്നേഹം നിന്നോടു കൂടി വർദ്ധിക്കുന്നു. നീ പറയൂ, ഞാൻ നിനക്ക് എന്ത് ചെയ്യണം? നീ എന്ത് ആഗ്രഹിച്ചാലും, മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ, ഞാൻ അതു നിനക്ക് നൽകും, പാപരഹിതനേ.
ദിലീപ ഉവാച-। വേദവേദാംഗതത്ത്വജ്ഞ സര്വലോകാഭിപൂജിത । കൃതമിത്യേവ മന്യേ ഹി യദഹം ദൃഷ്ടവാന്പ്രഭുമ്
ദിലീപൻ പറഞ്ഞു: വേദങ്ങളും അതിന്റെ അംശങ്ങളും അറിയുന്നവനേ, എല്ലാ ലോകങ്ങളും ആദരിക്കുന്നവനേ, ഞാൻ പ്രഭുവിനെ കണ്ടതുകൊണ്ടു തന്നെ എന്റെ ലക്ഷ്യം നേടിയെന്ന് ഞാൻ കരുതുന്നു.
യദി ത്വഹമനുഗ്രാഹ്യസ്തവ ധര്മ്മഭൃതാം വര । പ്രക്ഷ്യാമി ഹൃത്സ്ഥം സംദേഹം തന്മേ ത്വം വക്തുമര്ഹസി
നിന്റെ അനുഗ്രഹത്തിന് ഞാൻ യോഗ്യനാണെങ്കിൽ, ധർമ്മത്തിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ, എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഉള്ള സംശയം ഞാൻ ചോദിക്കാം; അതിന് നീ മറുപടി പറയണം.
അസ്തി മേ ഭഗവന്കശ്ചിത്തീര്ഥേ യോ ധര്മസംശയഃ । തദഹം ശ്രോതുമിച്ഛാമി പൃഥക്സംകീര്തനം ത്വയാ
ഭഗവനേ, ഒരു തീർത്ഥത്തിൽ ധർമ്മത്തെ കുറിച്ച് എനിക്ക് ഒരു സംശയമുണ്ട്. അതു നീ വ്യക്തമായി വിശദീകരിച്ച് പറയണമെന്ന് ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
പ്രദക്ഷിണാം യഃ പൃഥിവീം കരോതി ദ്വിജസത്തമ । കിം ഫലം തസ്യ വിപ്രര്ഷേ തന്മേ ബ്രൂഹി തപോധന
ദ്വിജന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനേ, ഭൂമിയെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നവന് എന്ത് ഫലമാണ് ലഭിക്കുക? മഹർഷേ, തപസ്സിൽ സമ്പന്നനേ, അതു ദയവായി എന്നോട് പറയൂ.
വസിഷ്ഠ ഉവാച-। കഥയിഷ്യാമി തദഹമൃഷീണാം മത്പരായണമ് । തദേകാഗ്രമനാസ്താത ശൃണു തീര്ഥേഷു യത്ഫലമ്
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു: മഹർഷിമാരുടെ അഭിപ്രായം ഞാൻ പറയാം. മകനേ, മനസ്സു ഏകാഗ്രമാക്കി, തീർത്ഥങ്ങളിൽ ലഭിക്കുന്ന ഫലത്തെക്കുറിച്ച് കേൾക്കു.
യസ്യ ഹസ്തൌ ച പാദൌ ച മനശ്ചൈവ സുസംയതമ് । വിദ്യാ തപശ്ച കീര്തിശ്ച സ തീര്ഥഫലമശ്നുതേ
ആളിന്റെ കൈകളും കാലുകളും മനസ്സും നല്ല രീതിയിൽ നിയന്ത്രിതമായാൽ, ജ്ഞാനവും തപസ്സും കീർത്തിയും ഉറപ്പായാൽ, അവൻ തീർത്ഥയാത്രയുടെ ഫലം നേടുന്നു.
പ്രതിഗ്രഹാദുപാവൃത്തഃ സംതുഷ്ടോ നിയതഃ ശുചിഃ । അഹംകാരനിവൃത്തശ്ച സ തീര്ഥഫലമശ്നുതേ
ദാനങ്ങൾ സ്വീകരിക്കാൻ വിട്ടുവച്ചവനും, സംതൃപ്തനും, നിയന്ത്രിതനും, ശുദ്ധനും, അഹങ്കാരം വിട്ടവനും, അവൻ തീർത്ഥഫലം നേടുന്നു.
അകല്കികോ നിരാഹാരോഽലബ്ധാഹാരോ ജിതേംദ്രിയഃ । വിമുക്തഃ സര്വദോഷൈര്യഃ സ തീര്ഥഫലമശ്നുതേ
കപടമില്ലാത്തവനും, ഉപവാസം പാലിക്കുന്നവനും, ഭക്ഷണം ലഭിക്കാത്തവനും, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ജയിച്ചവനും, എല്ലാ ദോഷങ്ങളിൽ നിന്നും മോചിതനുമായവനും, അവൻ തീർത്ഥഫലം നേടുന്നു.
അക്രോധനശ്ച രാജേംദ്ര സത്യശീലോ ദൃഢവ്രതഃ । ആത്മോപമശ്ച ഭൂതേഷു സ തീര്ഥഫലമശ്നുതേ
രാജാവേ, കോപമില്ലാത്തവനും, സത്യനിഷ്ഠയുള്ളവനും, വ്രതത്തിൽ ഉറച്ചവനും, എല്ലാ ജീവികളെയും തനിക്കു തുല്യമായി കാണുന്നവനും, അവൻ തീർത്ഥഫലം നേടുന്നു.
ഋഷിഭിഃ ക്രതവഃ പ്രോക്താ ദേവേഷ്വപി യഥാക്രമമ് । ഫലം ചൈവ യഥാതത്ത്വം പ്രേത്യ ചേഹ ച സര്വശഃ
മഹർഷിമാർ യാഗങ്ങളെ ക്രമമായി നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നു, ദേവന്മാരിലും അതുപോലെ. യഥാർത്ഥത്തിൽ, അവയുടെ ഫലങ്ങൾ മരണത്തിന് ശേഷംയും ഈ ലോകത്തും എല്ലായിടത്തും ലഭിക്കും.
ന തേ ശക്യാ ദരിദ്രേണ യജ്ഞാഃ പ്രാപ്തും മഹീപതേ । ബഹൂപകരണാ യജ്ഞാ നാനാസംഭാരവിസ്തരാഃ
രാജാവേ, ദരിദ്രന്മാർക്ക് ആ യാഗങ്ങൾ നടത്താൻ കഴിയില്ല; യാഗങ്ങൾക്ക് അനേകം ഉപകരണങ്ങളും പലവിധ സാമഗ്രികളും ആവശ്യമുണ്ട്.
പ്രാപ്യംതേ പാര്ഥിവൈരേതേ സമൃദ്ധൈര്വാ നരൈഃ ക്വചിത് । ന നിര്ധനൈര്നരഗണൈരേകാത്മഭിരസാധനൈഃ
ഇവ രാജാക്കന്മാർക്കും, ചിലപ്പോൾ സമ്പന്നരായ മനുഷ്യർക്കും മാത്രമേ സാധിക്കൂ; ദരിദ്രരായവർക്കോ, ഏകാഗ്രതയില്ലാത്തവർക്കോ, സാധ്യമായില്ല.
യോ ദരിദ്രൈരപി വിധിഃ ശക്യഃ പ്രാപ്തും ജനേശ്വര । തുല്യോ യജ്ഞഫലൈഃ പുണ്യൈസ്തം നിബോധ മഹീപതേ
ജനങ്ങളുടെ രാജാവേ, ദാരിദ്ര്യത്തിൽ കഴിയുന്നവർക്കും ലഭിക്കാവുന്ന, യജ്ഞഫലങ്ങളുടെയും പുണ്യങ്ങളുടെയും തുല്യമായ ആ അനുഭവം നീ അറിയുക.
ഋഷീണാം പരമം ഗുഹ്യമിദം ധര്മ്മഭൃതാം വര । തീര്ഥാഭിഗമനം പുണ്യം യജ്ഞൈരപി വിശിഷ്യതേ
ധർമ്മം പാലിക്കുന്നവരുടെ മദ്ധ്യേ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, ഈതാണു ഋഷിമാർക്കുള്ള പരമഗുഹ്യം: തീർത്ഥയാത്രയുടെ പുണ്യം യജ്ഞങ്ങൾക്കു പോലും മേൽക്കൊള്ളുന്നു.
അനുപോഷ്യ ത്രിരാത്രാണി തീര്ഥാഭിഗമനേന ച । അദത്വാ കാംചനം ഗാശ്ച ദരിദ്രോ നാമ ജായതേ
മൂന്ന് രാത്രികൾ ഉപവാസം ചെയ്യാതെ, തീർത്ഥയാത്ര ചെയ്യാതെ, പൊന്നും പശുക്കളും ദാനം ചെയ്യാതെ കഴിയുന്നവനെയാണ് ദാരിദ്രൻ എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
അഗ്നിഷ്ടോമാദിഭിര്യജ്ഞൈരിഷ്ട്വാ വിപുലദക്ഷിണൈഃ । ന തത്ഫലമവാപ്നോതി തീര്ഥാഭിഗമനേന യത്
അഗ്നിഷ്ടോമം പോലുള്ള യജ്ഞങ്ങൾ വലിയ ദക്ഷിണയോടെ നടത്തിയാലും, തീർത്ഥയാത്രയിൽ ലഭിക്കുന്ന ഫലം അതിലൂടെ ലഭിക്കില്ല.
നൃലോകേ ദേവലോകസ്യ തീര്ഥം ത്രൈലോക്യവിശ്രുതമ് । പുഷ്കരം തീര്ഥമാസാദ്യ ദേവദേവസമോ ഭവേത്
മനുഷ്യലോകത്തിൽ, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും പ്രശസ്തമായ പൂഷ്കരം എന്ന തീർത്ഥം എത്തുമ്പോൾ, ദേവദേവനോടു തുല്യനാകാം.
ദശകോടിസഹസ്രാണി തീര്ഥാനാം വൈ മഹീപതേ । സാന്നിധ്യം പുഷ്കരേ യേഷാം ത്രിസംധ്യം സൂര്യവംശജ
സൂര്യവംശത്തിൽ ജനിച്ച രാജാവേ, പൂഷ്കരത്തിൽ, ദിവസത്തിൽ മൂന്നു സമയങ്ങളിലും, പത്ത് കോടിയിലധികം തീർത്ഥങ്ങൾ സാന്നിധ്യമുണ്ട്.
ആദിത്യാ വസവോ രുദ്രാ സാധ്യാശ്ച സമരുദ്ഗണാഃ । ഗംധര്വാപ്സരസശ്ചൈവ തത്ര സന്നിഹിതാഃ പ്രഭോ
പ്രഭുവേ, അവിടെയുണ്ട് ആദിത്യന്മാർ, വസുക്കൾ, രുദ്രന്മാർ, സാദ്ധ്യന്മാർ, അവരുടെ സംഘങ്ങൾ, ഗന്ധർവന്മാർ, അപ്സരസുകൾ എന്നിവരും.
യത്ര ദേവാസ്തപസ്തപ്ത്വാ ദൈത്യാ ബ്രഹ്മര്ഷയസ്തഥാ । ദിവ്യയോഗാ മഹാരാജ പുണ്യേന മഹതാ ദ്വിജാഃ
മഹാരാജാവേ, അവിടെയാണു ദേവന്മാരും, ദാനവന്മാരും, ബ്രഹ്മർഷിമാരും തപസ്സ് ചെയ്തതും, ദ്വിജന്മാർ വലിയ പുണ്യത്തോടെ ദിവ്യയോഗം നേടിയതും.
മനസാപ്യഭികാമസ്യ പുഷ്കരാണി മനീഷിണഃ । പൂയംതേ സര്വപാപാനി നാകപൃഷ്ഠേ ച പൂജ്യതേ
പൂഷ്കരത്തെ മനസ്സിൽ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ജ്ഞാനികൾക്ക്, എല്ലാ പാപങ്ങളും ശുദ്ധീകരിക്കപ്പെടുന്നു; അവർ ആകാശത്തിലെ ഉന്നതലോകങ്ങളിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.
അസ്മിംസ്തീര്ഥേ മഹാഭാഗ നിത്യമേവ പിതാമഹഃ । ഉവാസ പരമപ്രീതോ ദേവദാനവസംമതഃ
മഹാഭാഗനേ, ഈ തീർത്ഥത്തിൽ, പിതാമഹൻ (ബ്രഹ്മാവ്) ദേവന്മാരുടെയും ദാനവന്മാരുടെയും ആദരത്തോടെ, എപ്പോഴും പരമാനന്ദത്തോടെ വസിച്ചിരുന്നു.