ഏവം സര്വേഷു ലോകേഷു പ്രയാഗഃ പൂജ്യതേ ബുധൈഃ । പൂജ്യതേ തീര്ഥരാജസ്യ സത്യമേതദ്യുധിഷ്ഠിര
അങ്ങനെ തന്നെ, എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും പ്രയാഗം ജ്ഞാനികൾക്ക് ആരാധ്യമാണ്; തീർത്ഥരാജാവിനെക്കുറിച്ച് ഇതാണ് സത്യം, യുദിഷ്ഠിര.
ബ്രഹ്മാപി സ്മരതേ നിത്യം പ്രയാഗം തീര്ഥമുത്തമമ് । തീര്ഥരാജമനുപ്രാപ്യ നൈവാന്യത്കിംചിദിച്ഛതി
ബ്രഹ്മാവും പ്രയാഗം എന്ന ഉത്തമതീർഥം എപ്പോഴും ഓർക്കുന്നു; തീർത്ഥരാജാവിനെ പ്രാപിച്ചാൽ മറ്റൊന്നും ആഗ്രഹിക്കാനില്ല.
കോ ഹി ദേവത്വമാസാദ്യ മാനുഷത്വം ചികീര്ഷതി । അനേനൈവാനുമാനേന ത്വം ജ്ഞാസ്യസി യുധിഷ്ഠിര
ദൈവത്വം നേടിയവൻ ആരാണ് വീണ്ടും മനുഷ്യരാവാൻ ആഗ്രഹിക്കുക? ഇതുപോലെയുള്ള വിവേചനത്തിലൂടെ നീ മനസ്സിലാക്കും, യുദിഷ്ഠിര.
യഥാ പുണ്യമപുണ്യം വാ തഥൈവ കഥിതം മയാ । യുധിഷ്ഠിര ഉവാച- ശ്രുതം തദ്യത്ത്വയാ പ്രോക്തം വിസ്മിതോഽഹം പുനഃ പുനഃ
പുണ്യവും പാപവും ഞാൻ പറഞ്ഞതുപോലെയാണ്; യുദിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു: നീ പറഞ്ഞത് ഞാൻ കേട്ടു, വീണ്ടും വീണ്ടും അത്ഭുതപ്പെടുന്നു.
കഥം യോഗേന തത്പ്രാപ്തിഃ സ്വര്ഗലോകസ്തു കര്മണാ । തദാ ച ലഭതേ ഭോഗാന്ഗാം ച തത്കര്മണാം ഫലമ്
യോഗത്തിലൂടെ ആ സിദ്ധി എങ്ങനെ ലഭിക്കും, കര്മ്മത്തിലൂടെ സ്വർഗ്ഗം എങ്ങനെ ലഭിക്കും? അപ്പോൾ ആ കര്മ്മഫലമായി ആനന്ദങ്ങളും അനുഭവങ്ങളും ലഭിക്കുന്നുവോ?
താനി കര്മാണി പൃച്ഛാമി പുനര്യൈഃ പ്രാപ്യതേ മഹീമ് । മാര്കംഡേയ ഉവാച- ശൃണുരാജന്മഹാബാഹോ യഥോക്തകര്മ്മണാ മഹീ
എന്ത് കര്മ്മങ്ങളാണ് ഭൂമി നേടാൻ കാരണമാകുന്നത് എന്ന് ഞാൻ വീണ്ടും ചോദിക്കുന്നു; മാർകണ്ടേയൻ പറഞ്ഞു: മഹാബാഹുവായ രാജാവേ, പറഞ്ഞ കര്മ്മങ്ങളാൽ ഭൂമി എങ്ങനെ ലഭിക്കാമെന്ന് കേൾക്കൂ.
ഗാമഗ്നിം ബ്രാഹ്മണം ശാസ്ത്രം കാംചനം സലിലം സ്ത്രിയഃ । മാതരം പിതരം ചൈവ യോ നിംദതി നരാധിപ
ആട്, അഗ്നിഅ, ബ്രാഹ്മണൻ, ശാസ്ത്രം, പൊന്നു, വെള്ളം, സ്ത്രീകൾ, അമ്മ, അച്ഛൻ എന്നിവയെ അപമാനിക്കുന്നവൻ, മനുഷ്യരാശിയുടെ രാജാവേ—
നൈതേഷാമൂര്ധ്വഗമനമേവമാഹ പ്രജാപതിഃ । ഏവം യോഗസ്യ സംപ്രാപ്തിഃ സ്ഥാനം പരമദുര്ലഭമ്
ഇവർക്കൊന്നും ഉയർന്നലോകങ്ങളിൽ പ്രവേശനം ഇല്ലെന്ന് പ്രജാപതി പറയുന്നു; അങ്ങനെ തന്നെ, യോഗം നേടുന്നത് അത്യന്തം ദുർലഭമായ സ്ഥിതിയാണ്.
ഗച്ഛംതി നരകം ഘോരം യേ നരാഃ പാപകാരിണഃ । ഹസ്ത്യശ്വം ഗാമനഡ്വാഹം മണിമുക്താദി കാംചനമ്
പാപം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യർ ഭയാനകമായ നരകത്തിൽ പോകുന്നു; ആന, കുതിര, ആട്, വാഹനങ്ങൾ, രത്നം, മുത്ത്, പൊന്നു എന്നിവ മോഷ്ടിക്കുന്നവൻ—
പരോക്ഷം ഹരതേ യസ്തു പശ്ചാദ്ദാനം പ്രയച്ഛതി । ന തേ ഗച്ഛംതി വൈ സ്വര്ഗം ദാതാരോ യത്ര ഭോഗിനഃ
രഹസ്യമായി മോഷ്ടിച്ച് പിന്നീട് ദാനം ചെയ്യുന്നവൻ—അത്തരം ദാതാക്കൾ ആനന്ദിക്കുന്നവർ ഉള്ള സ്വർഗ്ഗത്തിൽ പോകുന്നില്ല.
അനേന കര്മ്മണാ യുക്താഃ പച്യംതേ നരകേഽധമാഃ । ഏവം യോഗം ച ധര്മ്മം ച ദാതാരം ച യുധിഷ്ഠിര
ഇങ്ങനെയുള്ള കര്മ്മങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടവരാണ് ഏറ്റവും താഴ്ന്നവർ നരകത്തിൽ കയറി കെടുന്നത്; അങ്ങനെ, യുദിഷ്ഠിര, യോഗവും ധർമ്മവും ദാനിയും വിവരിച്ചു.
യഥാ സത്യമസത്യം വാ അസ്തി നാസ്തീതി യത്ഫലമ് । നിരുക്തം തു പ്രവക്ഷ്യാമി യഥായം സ്വയമാപ്നുയാത്
സത്യം അല്ലെങ്കിൽ അസത്യം, ഉണ്ട് അല്ലെങ്കിൽ ഇല്ല, അതിന്റെ ഫലം എന്തായാലും, അതു വ്യക്തമായി ഞാൻ പറയും; അതെങ്ങനെ സ്വയം നേടാമെന്ന് ഇപ്പോൾ വിശദീകരിക്കാം.
ഇതി ശ്രീപാദ്മേ മഹാപുരാണേ സ്വര്ഗഖംഡേ പ്രയാഗമാഹാത്മ്യേ ഷട്ചത്വാരിംശോഽധ്യായഃ
ഇങ്ങനെ ശ്രീപദ്മപുരാണത്തിലെ സ്വർഗ്ഖണ്ഡത്തിൽ പ്രയാഗത്തിന്റെ മഹത്വം വിവരിക്കുന്ന അറുപത്തിയാറാം അധ്യായം സമാപിക്കുന്നു.
മാര്കംഡേയ ഉവാച- ശൃണു രാജന്പ്രയാഗസ്യ മാഹാത്മ്യം പുനരേവ തു । നൈമിഷം പുഷ്കരം ചൈവ ഗോതീര്ഥം സിംധുസാഗരമ്
മാർകണ്ടേയൻ പറഞ്ഞു: രാജാവേ, വീണ്ടും പ്രയാഗത്തിന്റെ മഹത്വം, കൂടാതെ നൈമിഷം, പുഷ്കരം, ഗോതീർഥം, സിന്ധുസാഗരം എന്നിവയുടെ മഹത്വവും കേൾക്കൂ.
കുരുക്ഷേത്രം ഗയാ ചൈവ ഗംഗാസാഗരമേവ ച । ഏതേ ചാന്യേ ച ബഹവോ യേ ച പുണ്യാഃ ശിലോച്ചയാഃ
കുരുക്ഷേത്രം, ഗയ, ഗംഗാസാഗരം എന്നിവയും, ഇതുപോലെ അനേകം പുണ്യസ്ഥലങ്ങളും, വിശുദ്ധമായ കല്ലുക്കൂട്ടങ്ങളും ഉണ്ട്.
ദശതീര്ഥസഹസ്രാണി ത്രിംശത്കോട്യസ്തഥാപരേ । പ്രയാഗേ സംസ്ഥിതാ നിത്യമേവമാഹുര്മനീഷിണഃ
പതിനായിരം തീർത്ഥങ്ങളും, മുപ്പത് കോടി മറ്റു വിശുദ്ധസ്ഥലങ്ങളും പ്രയാഗത്തിൽ എല്ലായ്പ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നുവെന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു.
ത്രീണി ചാപ്യഗ്നികുംഡാനി യേഷാം മധ്യേ തു ജാഹ്നവീ । പ്രയാഗാദഭിനിഷ്ക്രാംതാ സര്വതീര്ഥപുരസ്കൃതാ
അവിടെ മൂന്നു അഗ്നികുണ്ടുകളുണ്ട്, അവയുടെ നടുവിലൂടെ ജാഹ്നവി ഒഴുകുന്നു; പ്രയാഗത്തിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ട ഈ ഗംഗയെ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും മുൻപിൽ ആദരിക്കുന്നു.
തപനസ്യ സുതാ ദേവീ ത്രിഷു ലോകേഷു വിശ്രുതാ । ഗംഗായമുനയാ സാര്ധം സംസ്ഥിതാ ലോകഭാവിനീ
സൂര്യന്റെ പുത്രിയായ ദേവി, മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധയായ ഗംഗ, യമുനയോടൊപ്പം പ്രയാഗത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു; അവൾ ലോകത്തിന് ക്ഷേമം നൽകുന്നു.
ഗംഗായമുനയോര്മധ്യേ പൃഥിവ്യാ ജഘനം സ്മൃതമ് । പ്രയാഗം രാജശാര്ദൂല കലാം നാര്ഹംതി ഷോഡശീമ്
ഗംഗയും യമുനയും തമ്മിലുള്ള പ്രദേശം ഭൂമിയുടെ ഗർഭം എന്നാണു കരുതുന്നത്; രാജശാർദൂള, പ്രയാഗത്തിന്റെ പതിനാറിൽ ഒന്നിനും തുല്യം മറ്റൊന്നുമില്ല.
തിസ്രഃ കോട്യോഽര്ദ്ധകോടീ ച തീര്ഥാനാം വായുരബ്രവീത് । ദിവ്യം ഭുവ്യംതരിക്ഷേ ച തത്സര്വം ജാഹ്നവി സ്മൃതാ
മൂന്ന് കോടി അർദ്ധകോടി തീർത്ഥങ്ങൾ, ദൈവികമായതും ഭൂമിയിലെതും ആകാശത്തിലെതും, എല്ലാം ജാഹ്നവിയാണെന്ന് വായു പറഞ്ഞു.
പ്രയാഗം സമധിഷ്ഠാനം കംബലാശ്വതരാവുഭൌ । ഭോഗവത്യഥ യാ ചൈവ വേദിരേഷാ പ്രജാപതേഃ
പ്രയാഗം കംബലനും അശ്വതരനും വസിക്കുന്ന സ്ഥലം; ഭോഗവതിയും ഈ യാഗശാലയും പ്രജാപതിക്ക് സമർപ്പിതമാണ്.
തത്ര ദേവാശ്ച യജ്ഞാശ്ച മൂര്തിമംതോ യുധിഷ്ഠിര । പൂജയംതി പ്രയാഗം തേ ഋഷയശ്ച തപോധനാഃ
അവിടെ ദേവന്മാരും യാഗങ്ങളും രൂപം ധരിക്കുന്നു, യുദ്ധിഷ്ഠിരാ; അവർ പ്രയാഗത്തെ ആരാധിക്കുന്നു, തപസ്സിൽ സമ്പന്നരായ ഋഷികളും അതുപോലെ.
യജംതേ ക്രതുഭിര്ദേവാംസ്തഥാ ബഹുധനാ നൃപാഃ । തതഃ പുണ്യതമോ നാസ്തി ത്രിഷു ലോകേഷു ഭാരത
വളരെയധികം സമ്പത്തുള്ള രാജാക്കന്മാർ അവിടെ ദേവന്മാർക്കായി യാഗങ്ങൾ നടത്തുന്നു; അതുകൊണ്ട്, ഭാരതാ, മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലും അതിനേക്കാൾ വിശുദ്ധമായത് ഇല്ല.
പ്രഭാവാത്സര്വതീര്ഥേഭ്യഃ പ്രഭവത്യധികം വിഭോ । ദശതീര്ഥസഹസ്രാണി തിസ്രഃ കോട്യസ്തഥാപരേ
പ്രയാഗത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ, മഹാനേ, എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളെയും അതു മുകളിൽ നില്ക്കുന്നു; പതിനായിരം തീർത്ഥങ്ങളും മൂന്ന് കോടി മറ്റു വിശുദ്ധസ്ഥലങ്ങളും അവിടെ ഉണ്ട്.
യത്ര ഗംഗാ മഹാഭാഗാ സ ദേശസ്തത്തപോവനമ് । സിദ്ധക്ഷേത്രം തു തജ്ജ്ഞേയം ഗംഗാതീരസമാശ്രിതമ്
എവിടെ ഏറ്റവും ഭാഗ്യവതിയായ ഗംഗ ഉണ്ട്, ആ ദേശം തപസ്സിനുള്ള സ്ഥലം; ഗംഗയുടെ തീരത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന ആ സ്ഥലം സിദ്ധികൾ നേടാനുള്ള സ്ഥലമാണ് എന്ന് അറിഞ്ഞിരിക്കണം.
ഇതി സത്യം ദ്വിജാതീനാം സാധൂനാമാത്മജസ്യ വാ । സുഹൃദാം ച ജപേത്കര്ണേ ശിഷ്യസ്യാനുഗതസ്യ വാ
ഈ സത്യം ദ്വിജന്മാർക്കും സന്മാർഗ്ഗികളായവർക്കും സ്വന്തം മകനും സുഹൃത്തും ഭക്തനായ ശിഷ്യനും കാതിൽ ചൊല്ലിക്കൊടുക്കണം.
ഇദം ധന്യമിദം സ്വര്ഗ്യമിദം സേവ്യമിദം ശുഭമ് । ഇദം പുണ്യമിദം രമ്യം പാവനം ധര്മമുത്തമമ്
ഇത് ധന്യമാണ്, സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്കുള്ള വഴിയാണ്, സേവിക്കേണ്ടതും ശുഭകരവുമാണ്; ഇത് പുണ്യമുള്ളതും ആസ്വാദ്യവുമാണ്, ശുദ്ധിയുള്ളതും ഉത്തമധർമ്മവുമാണ്.
മഹര്ഷീണാമിദം ഗുഹ്യം സര്വപാപപ്രണാശനമ് । അധീത്യ ച ദ്വിജോ ധ്യായന്നിര്മലത്വമവാപ്നുയാത്
മഹർഷിമാരുടെ രഹസ്യവും എല്ലാ പാപങ്ങൾക്കും നാശം വരുത്തുന്നതും ഇതാണ്; ഇതു പഠിച്ച് ധ്യാനിക്കുന്ന ദ്വിജൻ നിർമ്മലത്വം നേടും.
യശ്ചേദം ശൃണുയാന്നിത്യം തീര്ഥം പുണ്യം സദാ ശുചിഃ । ജാതിസ്മരത്വം ലഭതേ നാകപൃഷ്ഠേ ച മോദതേ
ആർക്കും ഈ പുണ്യതീർത്ഥത്തെക്കുറിച്ച് എല്ലാ ദിവസവും ശുദ്ധതയോടെ കേൾക്കാൻ കഴിഞ്ഞാൽ, അവൻ ജന്മസ്മരണയും സ്വർഗ്ഗത്തിലെ ആനന്ദവും നേടും.
പ്രാപ്യംതേ താനി തീര്ഥാനി സദ്ഭിഃ ശിഷ്ടാര്ഥദര്ശിഭിഃ । സ്നാഹി തീര്ഥേഷു കൌരവ്യ ന ച വക്രമതിര്ഭവ
ആ സന്മാർഗ്ഗികൾക്കും സത്യം അന്വേഷിക്കുന്നവർക്കും ആ തീർത്ഥങ്ങൾ പ്രാപ്യമാണ്; കൌരവ്യ, നീ തീർത്ഥങ്ങളിൽ കുളിച്ചുകൊൾക, മനസ്സ് വഴിതിരിയരുത്.