തസ്മാദ്ദ്വിജപദം സാക്ഷാത്സര്വതീര്ഥമയം ശുഭമ് । ഭജേതാനുദിനം വിദ്വാംസ്തത്ര തീര്ഥാധികം ഭവേത്
അതിനാല് ജ്ഞാനികള് ദിവസേന ദ്വിജന്റെ പാദങ്ങള് ഭക്തിപൂര്വ്വം സേവിക്കണം; അവിടെ തീര്ഥഫലത്തേക്കാള് വലിയ ഫലം ലഭിക്കും.
അശ്വത്ഥസ്യ തുലസ്യാശ്ച ഗവാം കുര്യാത്പ്രദക്ഷിണമ് । സര്വതീര്ഥഫലംപ്രാപ്യ വിഷ്ണുലോകേ മഹീയതേ
അശ്വത്ത്വമരത്തെയും തുളസിയെയും പശുക്കളെയും പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നവന് എല്ലാ തീര്ഥഫലവും നേടി വിഷ്ണുലോകത്ത് ആദരിക്കപ്പെടും.
തസ്മാദ്ദുഷ്കൃതകര്മാണി നാശയേത്തീര്ഥസേവനാത് । അന്യഥാ നരകം യാതി കര്മ്മഭോഗാദ്ധി ശാമ്യതി
അതിനാല് പാപകര്മ്മങ്ങള് തീര്ഥസേവനത്തിലൂടെ നശിപ്പിക്കണം; അല്ലാത്തപക്ഷം, കര്മ്മഫലത്താല് നരകത്തില് വീഴേണ്ടി വരും.
പാപിനാം നരകേ വാസഃ സുകൃതീ സ്വര്ഗമശ്നുതേ । തസ്മാത്പുണ്യം നിഷേവേത തീര്ഥം ഖലു വിചക്ഷണഃ
പാപികള് നരകത്തില് വാസം ചെയ്യുന്നു, പുണ്യവര്ത്തികള് സ്വര്ഗ്ഗം അനുഭവിക്കുന്നു; അതിനാല് വിവേകികള് തീര്ഥങ്ങളും പുണ്യവും അനുഷ്ഠിക്കണം.
ഋഷയ ഊചുഃ- ശ്രുതാനി കില തീര്ഥാനി സമാഹാത്മ്യാനി സുവ്രത । ഇദാനീം ശ്രോതുമിച്ഛാമഃ പ്രയാഗസ്യ വിശേഷകമ്
ഋഷിമാര് പറഞ്ഞു: സദാചാരിയേ, തീര്ഥങ്ങളെയും അവയുടെ മഹത്വത്തെയും ഞങ്ങള് കേട്ടു; ഇപ്പോള് ഞങ്ങള്ക്ക് പ്രയാഗത്തെ പ്രത്യേകതകള് കേള്ക്കാന് ആഗ്രഹമുണ്ട്.
പ്രയാഗം തു പുരാ പ്രോക്തം സംക്ഷേപാത്സൂത യത്ത്വയാ । വിശേഷാച്ഛ്രോതുമിച്ഛാമഃ സൂത നഃ കഥ്യതാമിതി
സൂതാ, നീ മുമ്പ് പ്രയാഗത്തെ കുറിച്ച് സംക്ഷിപ്തമായി പറഞ്ഞിരുന്നു; അതിന്റെ വിശദാംശങ്ങള് ഞങ്ങള് കേള്ക്കാന് ആഗ്രഹിക്കുന്നു, ദയവായി പറയൂ.
സൂത ഉവാച- സാധു പൃഷ്ടം മഹാഭാഗാഃ പ്രയാഗം പ്രതി സുവ്രതാഃ । ഹംതാഹം തത്പ്രവക്ഷ്യാമി പ്രയാഗസ്യോപവര്ണനമ്
സൂതൻ പറഞ്ഞു: മഹാന്മാരേ, പ്രയാഗത്തെക്കുറിച്ച് നിങ്ങൾ ചോദിച്ചതിന് ഞാൻ സന്തോഷിക്കുന്നു. ഇപ്പോൾ ഞാൻ പ്രയാഗത്തിന്റെ മഹത്വം വിശദമായി പറയുന്നു.
മാര്കംഡേയേന കഥിതം യത്പുരാ പാംഡുസൂനവേ । ഭാരതേ തു യദാ വൃത്തേ പ്രാപ്തരാജ്യേ പൃഥാസുതേ
മാർകണ്ഡേയൻ ഒരിക്കൽ പാണ്ഡുവിന്റെ മകനോടു പറഞ്ഞത്, ഭാരതത്തിലെ സംഭവങ്ങൾ കഴിഞ്ഞ് പൃഥയുടെ മകൻ രാജ്യം നേടിയപ്പോൾ ആയിരുന്നു.
ഏതസ്മിന്നംതരേ രാജാ കുംതീപുത്രോ യുധിഷ്ഠിരഃ । ഭ്രാതൃശോകേന സംതപ്തഃ ചിംതയംസ്തു പുനഃ പുനഃ
അവിടെ, കുന്തിയുടെ മകൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ, സഹോദരന്മാരുടെ ദുഃഖത്തിൽ കത്തിയവൻ, വീണ്ടും വീണ്ടും ആലോചിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു.
ആസീദ്ദുര്യോധനോ രാജാ ഏകാദശചമൂപതിഃ । അസ്മാന്സംതപ്യ ബഹുശഃ സര്വേ തേ നിധനം ഗതാഃ
ദുര്യോധനൻ രാജാവായിരുന്നപ്പോൾ പതിനൊന്ന് സൈന്യങ്ങൾ നയിച്ചു; അവൻ നമ്മെ ഏറെ പീഡിപ്പിച്ചു, ഇപ്പോൾ അവരൊക്കെയും മരണത്തെത്തിയിരിക്കുന്നു.
വാസുദേവം സമാശ്രിത്യ പംചശേഷാസ്തു പാംഡവാഃ । കഥം ദ്രോണം ച ഭീഷ്മം ച കര്ണം ചൈവ മഹാബലമ്
വാസുദേവനെ ആശ്രയിച്ചുകൊണ്ട് ശേഷിച്ച അഞ്ചു പാണ്ഡവന്മാർ, ദ്രോണം, ഭീഷ്മൻ, കര്ണൻ എന്ന മഹാബലശാലി ഇവരെ എങ്ങനെ കൊല്ലാനായെന്നു വിചാരിച്ചു.
ദുര്യോധനം ച രാജാനം ഭ്രാതൃപുത്രസമന്വിതമ് । രാജാനോ നിഹതാഃ സര്വേ യേ ചാന്യേ ശൂരമാനിനഃ
ദുര്യോധനൻ രാജാവും അവന്റെ സഹോദരന്മാരും മക്കളുമൊക്കെ, മറ്റു രാജാക്കന്മാരും ധൈര്യത്തിൽ അഭിമാനിച്ചവരും എല്ലാവരും കൊല്ലപ്പെട്ടു.
വിനാ രാജ്യേന കര്തവ്യം കിം ഭോഗൈര്ജീവിതേനവാ । ധിക്കഷ്ടമിതി സംചിംത്യ രാജാ വിഹ്വലതാം ഗതഃ
രാജ്യം ലഭിച്ചിട്ട് എന്ത് ചെയ്യണം, ആനന്ദങ്ങൾക്കും ജീവിതത്തിനും എന്ത് വിലയുണ്ട്? 'അയ്യോ, എത്ര ദുഃഖം!' എന്ന് ചിന്തിച്ചു രാജാവ് ബുദ്ധിമുട്ടിൽ ആകുന്നു.
നിശ്ചേഷ്ടോഽഥ നിരുത്സാഹഃ കിം ചിത്തിഷ്ഠത്യധോമുഖഃ । ലബ്ധസംജ്ഞോ യദാ രാജാ ചിംതയാനഃ പുനഃ പുനഃ
അവൻ അചഞ്ചലനും ഉത്സാഹം ഇല്ലാതെയും തലകുനിച്ചും ഇരുന്നു; ബോധം തിരിച്ചപ്പോൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ആലോചിച്ചു.
കം ചരേ വിധിനാ യോഗം നിയമം തീര്ഥമേവ വാ । യേനാഹം ശീഘ്രമാമുച്യേ മഹാപാതകകില്ബിഷാത്
എന്ത് മാർഗ്ഗം സ്വീകരിച്ചാൽ ഞാൻ യോഗം, വ്രതം, തീർത്ഥയാത്ര എന്നിവ ചെയ്യാം? എങ്ങനെ ഞാൻ വലിയ പാപഭാരത്തിൽ നിന്ന് ഉടൻ മോചിതനാകാം?
യത്ര സ്നാത്വാ നരോ യാതി വിഷ്ണുലോകമനുത്തമമ് । കഥം പൃച്ഛാമി വൈ കൃഷ്ണം യേനേദം കാരിതം മഹത്
ഏതു സ്ഥലത്ത് സ്നാനം ചെയ്താൽ മനുഷ്യൻ വിഷ്ണുലോകം എന്ന അതുല്യമായ സ്ഥാനം നേടും? ഈ മഹത്തായ കാര്യങ്ങൾ ചെയ്ത കൃഷ്ണനോടെങ്ങനെ ഞാൻ ചോദിക്കും?
ധൃതരാഷ്ട്രം കഥം പൃച്ഛേ യസ്യ പുത്രശതം ഹതമ് । വ്യാസം കഥമഹം പൃച്ഛേ യസ്യ ഗോത്രക്ഷയഃ കൃതഃ
നൂറു മക്കളും കൊല്ലപ്പെട്ട ധൃതരാഷ്ട്രനോടെങ്ങനെ ഞാൻ ചോദിക്കും? വംശം നശിച്ച വ്യാസനോടെങ്ങനെ ഞാൻ ചോദിക്കും?
ഏവം വൈക്ലവ്യമാപന്നോ ധര്മപുത്രോ യുധിഷ്ഠിരഃ । രുദംതഃ പാംഡവാഃ സര്വേ ഭ്രാതൃശോകപരിപ്ലുതാഃ
ഇങ്ങനെ നിരാശയിൽ മുങ്ങി ധർമ്മപുത്രനായ യുദ്ധിഷ്ഠിരനും, സഹോദരന്മാരുടെ ദുഃഖത്തിൽ മുഴുകി പാണ്ഡവന്മാരൊക്കെയും കരയുകയായിരുന്നു.
യേ ച തത്ര മഹാത്മാനഃ സമേതാഃ പാംഡവാശ്രിതാഃ । കുംതീ ച ദ്രൌപദീ ചൈവ യേ ച തത്ര സമാഗതാഃ
അവിടെ കൂടിയിരുന്ന മഹാത്മാക്കളും, പാണ്ഡവന്മാരെ പിന്തുണച്ചവരും, കുന്തിയും ദ്രൗപദിയും മറ്റു എല്ലാവരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
ഭൂമൌ നിപതിതാഃ സര്വേ രോദമാനാഃ സമംതതഃ । വാരാണസ്യാം തു മാര്കംഡസ്തേന ജ്ഞാതോ യുധിഷ്ഠരഃ
അവരൊക്കെയും നിലത്ത് വീണു ചുറ്റും കരയുകയായിരുന്നു; വാരാണസിയിൽ മാർകണ്ഡേയൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരന്റെ അവസ്ഥ അറിഞ്ഞു.
യഥാവിക്ലവമാപന്നോ രോദമാനഃ സുദുഃഖിതഃ । അചിരേണൈവ കാലേന മാര്കംഡസ്തു മഹാതപാഃ
അവനെ അതിയായ ദുഃഖത്തിൽ, കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, നിരാശയിൽ മുങ്ങിയതായി കണ്ട മാർകണ്ഡേയൻ മഹാതപസ്വി, കുറച്ചു സമയത്തിനകം,
ഹസ്തിനാപുര സംപ്രാപ്തോ രാജദ്വാരേ സ തിഷ്ഠതി । ദ്വാരപാലോഽപി തം ദൃഷ്ട്വാ രാജ്ഞഃ കഥിതവാന്ദ്രുതമ്
ഹസ്തിനാപുരത്ത് എത്തി രാജധാനിയുടെ വാതിലിൽ നിന്നു; വാതിൽക്കാവൽക്കാരൻ അവനെ കണ്ടു ഉടൻ രാജാവിനോട് അറിയിച്ചു.
ത്വാം ദ്രഷ്ടുകാമോ മാര്കംഡോ ദ്വാരേ തിഷ്ഠത്യസൌ മുനിഃ । ത്വരിതോ ധര്മപുത്രസ്തു ദ്വാരമേത്യാഹ തത്പരഃ
മാർകണ്ഡേയൻ നിന്നെ കാണാൻ ആഗ്രഹിച്ച് വാതിലിൽ കാത്തിരിക്കുന്നു; ധർമ്മപുത്രൻ അതിനായി ഉത്സാഹത്തോടെ വാതിലിലേക്ക് പോയി ഭക്തിയോടെ സംസാരിച്ചു.
യുധിഷ്ഠിര ഉവാച- സ്വാഗതം തേ മഹാപ്രാജ്ഞ സ്വാഗതം തേ മഹാമുനേ । അദ്യ മേ സഫലം ജന്മ അദ്യ മേ പാവിതം കുലമ്
യുദ്ധിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു: മഹാപണ്ഡിതനേ, മഹാമുനിയേ, നിനക്ക് സ്വാഗതം! ഇന്നാണ് എന്റെ ജന്മം ഫലപ്രദമായത്, ഇന്നാണ് എന്റെ കുടുംബം ശുദ്ധമായത്.
അദ്യ മേ പിതരസ്തൃപ്താസ്ത്വയി ദൃഷ്ടേ മഹാമുനേ । സിംഹാസന ഉപസ്ഥാപ്യ പാദശൌചാര്ചനാദിഭിഃ
നിന്റെ ദർശനത്തോടെ, മഹാമുനിവേ, ഇന്ന് എന്റെ പിതാക്കന്മാർ തൃപ്തരായി. നിന്നെ സ്നേഹപൂർവ്വം സിംഹാസനത്തിൽ ഇരുത്തി, പാദപ്രക്ഷാലനം തുടങ്ങി മറ്റു ആചാരങ്ങൾ നടത്തി ആദരിക്കുകയും ചെയ്തു.
യുധിഷ്ഠിരോ മഹാത്മാ വൈ പൂജയാമാസ തം മുനിമ് । തതസ്തമൂചേ മാര്കണ്ഡഃ പൂജിതോഽഹം ത്വയാ വിഭോ
മഹാത്മാവായ യുദിഷ്ഠിരൻ ആ മുനിയെ ഭക്തിപൂർവ്വം ആദരിച്ചു. അതിനുശേഷം മാർക്കണ്ടേയൻ പറഞ്ഞു: 'പ്രഭോ, നീ എന്നെ യഥോചിതമായി ആദരിച്ചു.'
ആഖ്യാഹി ത്വരിതോ രാജന്കിമര്ഥം ത്വരിതം ത്വയാ । കേന വാ വിക്ലവീഭൂതഃ കഥയസ്വ മമാഗ്രതഃ
രാജാവേ, നീ ഇങ്ങനെ അതിവേഗത്തിൽ വന്നതെന്തിനാണെന്ന് എനിക്ക് വേഗത്തിൽ പറയൂ. എന്താണ് നിന്നെ വിഷമിപ്പിച്ചത്, അതും എന്റെ മുന്നിൽ തുറന്നു പറയൂ.
യുധിഷ്ഠിര ഉവാച- അസ്മാകം ചൈവ യദ്വൃത്തം രാജ്യസ്യാര്ഥേ മഹാമുനേ । ഏതത്സര്വം വിദിത്വാ തു ഭഗവാനിഹ ചാഗതഃ
യുദിഷ്ഠിരൻ പറഞ്ഞു: മഹാമുനിവേ, രാജ്യം ലഭിക്കാൻ ഞങ്ങൾക്കുണ്ടായ എല്ലാ സംഭവങ്ങളും നിനക്ക് അറിയാം. അതെല്ലാം മനസ്സിലാക്കി തന്നെയാണ് ഭഗവാൻ ഇവിടെ വന്നത്.
മാര്കംഡേയ ഉവാച- ശൃണു രാജന്മഹാബാഹോ യത്ര ധര്മോ വ്യവസ്ഥിതഃ । നൈവ ദൃഷ്ടം രണേ പാപം യുധ്യമാനസ്യ ധീമതഃ
മാർക്കണ്ടേയൻ പറഞ്ഞു: മഹാബാഹുവായ രാജാവേ, എവിടെ ധർമ്മം നിലനിൽക്കുന്നു, അവിടെ ബുദ്ധിയോടെ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നവർക്കു യുദ്ധത്തിൽ പാപം ഉണ്ടാകുന്നില്ല.
കിം പുനാ രാജധര്മേണ ക്ഷത്രിയസ്യ വിശേഷതഃ । തദേവം ഹൃദയേ കൃത്വാ തസ്മാത്പാപം ന ചിംതയേത്
അത് മാത്രമല്ല, രാജധർമ്മം പാലിക്കുന്ന ഒരു ക്ഷത്രിയനു പ്രത്യേകിച്ച് ഇത്രയും കൂടുതൽ. ഇതെല്ലാം മനസ്സിൽ ഉറപ്പിച്ച്, പാപം ചിന്തിക്കേണ്ടതില്ല.