മേരുശൃംഗേ പുരാ ദേവമീശാനം ത്രിപുരദ്വിഷമ് । ദേവാസനഗതാ ദേവീ മഹാദേവമപൃച്ഛത
മേരു പർവ്വതത്തിന്റെ ശിഖരത്തിൽ, ദേവതകളുടെ ഇടയിൽ ഇരുന്ന്, ദേവി, ത്രിപുരാസുരനെ ശത്രുവായ ഈശാനനോടു ചോദിച്ചു.
ദേവ്യുവാച-। ദേവദേവ മഹാദേവ ഭക്താനാമാര്തിനാശന । കഥം ത്വാം പുരുഷോ ദേവമചിരാദേവ പശ്യതി
ദേവി പറഞ്ഞു: ദേവദേവനേ, മഹാദേവനേ, ഭക്തരുടെ ദുഃഖം നീക്കുന്നവനേ, ഒരു മനുഷ്യന് എങ്ങിനെയാണ് വേഗത്തിൽ നിന്നെ ദർശിക്കാൻ കഴിയുക?
സാംഖ്യയോഗസ്തഥാ ധ്യാനം കര്മയോഗോഽഥ വൈദികഃ । ആയാസബഹുലാ ലോകേ യാനി ചാന്യാനി ശംകര
സാംഖ്യയോഗം, ധ്യാനം, കര്മ്മയോഗം, വൈദിക കര്മ്മങ്ങൾ, ശംകരാ, ഇവയും മറ്റും ലോകത്തിൽ വളരെ പ്രയാസമുള്ളവയാണ്.
യേന വിശ്രാംതചിത്താനാം യോഗിനാം കര്മിണാമപി । ദൃശ്യോ ഹി ഭഗവാന്സൂക്ഷ്മഃ സര്വേഷാമഥ ദേഹിനാമ്
മനസ്സു ശാന്തരായ യോഗികൾക്കും കര്മ്മികള്ക്കും പോലും, ഈ സൂക്ഷ്മസ്വരൂപനായ ഭഗവാൻ എങ്ങിനെയാണ് ദൃശ്യനാകുന്നത്?
ഏതദ്ഗുഹ്യതമം ജ്ഞാനം ഗൂഢം ശക്രാദിസേവിതമ് । ഹിതായ സര്വഭൂതാനാം ബ്രൂഹി കാമാഗ്നിനാശനമ്
ഇന്ദ്രനും മറ്റും ആരാധിച്ചിരിക്കുന്ന, ഏറ്റവും രഹസ്യമായ ഈ ജ്ഞാനം, എല്ലാ ജീവികൾക്കും ഉപകാരമാകുന്ന വിധത്തിൽ, ആസക്തിയുടെ അഗ്നി നശിപ്പിക്കുന്നതിനെക്കുറിച്ച് ദയവായി പറയൂ.
ഈശ്വര ഉവാച-। അവാച്യമത്ര വിജ്ഞാനം ജ്ഞാനമജ്ഞൈര്ബഹിഷ്കൃതമ് । വക്ഷ്യേ തവ യഥാതത്ത്വം യദുക്തം പരമര്ഷിഭിഃ
ഈശ്വരൻ പറഞ്ഞു: ഈ ജ്ഞാനം പറയാൻ പാടില്ലാത്തതും, അജ്ഞന്മാർ നിരസിച്ചതുമാണ്. എന്നിരുന്നാലും, പരമർഷിമാർ പറഞ്ഞതുപോലെ, അതിന്റെ യഥാർത്ഥം ഞാൻ നിന്നോട് പറയും.
പരം ഗുഹ്യതമം ക്ഷേത്രം മമ വാരാണസീ പുരീ । സര്വേഷാമേവ ഭൂതാനാം സംസാരാര്ണവതാരിണീ
എന്റെ വാരാണസി നഗരം ഏറ്റവും രഹസ്യമായ പുണ്യഭൂമിയാണ്; എല്ലാ ജീവികളും സംസാരസമുദ്രം കടക്കാൻ അതു സഹായിക്കുന്നു.
തത്ര ഭക്ത്യാ മഹാദേവി മദീയം വ്രതമാസ്ഥിതാഃ । നിവസംതി മഹാത്മാനഃ പരം നിയമമാസ്ഥിതാഃ
മഹാദേവി, അവിടെ ഭക്തിയോടെ എന്റെ വ്രതവും ഉന്നതനിയമവും പാലിച്ച് താമസിക്കുന്നവർ മഹാത്മാക്കളാണ്.
ഉത്തമം സര്വതീര്ഥാനാം സ്ഥാനാനാമുത്തമം ച യത് । ജ്ഞാനാനാമുത്തമം ജ്ഞാനമവിമുക്തം പരം മമ
എല്ലാ തിരുത്തലുകളിലും ഏറ്റവും ഉന്നതമായതും, എല്ലാ സ്ഥലങ്ങളിലും ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമായതും, എല്ലാ ജ്ഞാനങ്ങളിലും ഏറ്റവും പരമമായതും അവിമുക്തമാണ്. അതാണ് എന്റെ പരമാവധി.
സ്ഥാനാംതര പവിത്രാണി തീര്ഥാന്യായതനാനി ച । ശ്മശാനസംസ്ഥിതാന്യേവ ദിവ്യഭൂമിഗതാനി ച
മറ്റു വിശുദ്ധമായ സ്ഥലങ്ങളും, തിരുത്തലുകളും, ക്ഷേത്രങ്ങളും, ശ്മശാനങ്ങളിലോ ദിവ്യഭൂമികളിലോ ഉള്ളവയും,
ഭൂര്ലോകേ നൈവ സംലഗ്നമംതരിക്ഷേ മമാലയമ് । അമുക്താസ്തത്ര പശ്യംതി മുക്താഃ പശ്യംതി ചേതസാ
ഭൂമിയിൽ എന്റെ വാസസ്ഥലം ഒന്നുമില്ല, ആകാശത്തിലും ഇല്ല. മോചിതരല്ലാത്തവർ അവിടെ മാത്രം കാണുന്നു, മോചിതർ മനസ്സുകൊണ്ട് കാണുന്നു.
ശ്മശാനമേതദ്വിഖ്യാതമവിമുക്തമിതി ശ്രുതമ് । കാലോ ഭൂത്വാ ജഗദിദം സംഹരാമ്യത്ര സുംദരി
ഈ ശ്മശാനം അവിമുക്തം എന്ന പേരിൽ പ്രശസ്തമാണ്, അങ്ങനെയാണ് കേൾക്കുന്നത്. സുന്ദരിയേ, ഞാൻ കാലമായി ഈ ലോകം ഇവിടെ തന്നെ ലയിപ്പിക്കുന്നു.
ദേവീദം സര്വഗുഹ്യാനാം സ്ഥാനം പ്രിയതരം മമ । മദ്ഭക്താസ്തത്ര ഗച്ഛംതി മാമേവ പ്രവിശംതി ച
ദേവിയേ, എല്ലാ രഹസ്യസ്ഥലങ്ങളിലും എനിക്ക് ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടതാണ് ഇത്. എന്റെ ഭക്തർ അവിടെ ചെന്നാൽ അവർ എന്നിലേക്കാണ് പ്രവേശിക്കുന്നത്.
ദത്തം ജപ്തം ഹുതം ചേഷ്ടം തപസ്തപ്തം കൃതം ച യത് । ധ്യാനമധ്യയനം ജ്ഞാനം സര്വം തത്രാക്ഷയം ഭവേത്
അവിടെ നൽകിയതും ജപിച്ചതും ഹോമം ചെയ്തതും ചെയ്ത എല്ലാ തപസ്സും, ധ്യാനവും പഠനവും ജ്ഞാനവും എല്ലാം അവിടെ അക്ഷയമാവുന്നു.
ജന്മാംതരസഹസ്രേഷു യത്പാപം പൂര്വസംചിതമ് । അവിമുക്തം പ്രവിഷ്ടസ്യ തത്സര്വം വ്രജതി ക്ഷയമ്
ആയിരക്കണക്കിന് ജന്മങ്ങളിൽ സമ്പാദിച്ച പാപങ്ങൾ അവിമുക്തത്തിൽ പ്രവേശിച്ചവർക്കു മുഴുവനും നശിക്കുന്നു.
ബ്രാഹ്മണാഃ ക്ഷത്രിയാ വൈശ്യാഃ ശൂദ്രാശ്ച വര്ണസംകരാഃ । സ്ത്രിയോ മ്ലേച്ഛാശ്ച യേ ചാന്യേ സംകീര്ണാഃ പാപയോനയഃ
ബ്രാഹ്മണർ, ക്ഷത്രിയർ, വൈശ്യർ, ശൂദ്രർ, മിശ്രവർഗ്ഗക്കാർ, സ്ത്രീകൾ, വിദേശികൾ, മറ്റു പാപജന്മക്കാർ,
കീടാഃ പിപീലികാശ്ചൈവ യേ ചാന്യേ മൃഗപക്ഷിണഃ । കാലേന നിധനം പ്രാപ്താ അവിമുക്തേ വരാനനേ
പുഴുക്കൾ, ഉറുമ്പുകൾ, മറ്റു മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ എന്നിവ—all അവിമുക്തത്തിൽ കാലം കഴിഞ്ഞാൽ, സുന്ദരമുഖിയേ,
ചംദ്രാര്ദ്ധമൌലയസ്ത്ര്യക്ഷാ മഹാവൃഷഭവാഹനാഃ । ശിവേ മമ പുരേ ദേവി ജായംതേ തത്ര മാനവാഃ
ചന്ദ്രാർദ്ധം അലങ്കരിച്ച, മൂന്നു കണ്ണുള്ള, മഹാവൃഷഭത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ശിവൻ വസിക്കുന്ന എന്റെ നഗരത്തിൽ ജനിക്കുന്നവർ മനുഷ്യരാണ്, ദേവിയേ.
നാവിമുക്തേ മൃതഃ കശ്ചിന്നരകം യാതി കില്ബിഷീ । ഈശ്വരാനുഗൃഹീതാ ഹി സര്വേ യാംതി പരാം ഗതിമ്
അവിമുക്തത്തിൽ മരിക്കുന്നവൻ, പാപിയാണെങ്കിലും, നരകത്തിലേക്ക് പോകുന്നില്ല. എല്ലാവർക്കും ഈശ്വരന്റെ അനുഗ്രഹം ലഭിച്ച് പരമഗതി ലഭിക്കും.
മോക്ഷം സുദുര്ല്ലഭം മത്വാ സംസാരം ചാതിഭീഷണമ് । അശ്മനാ ചരണൌ ഭംക്ത്വാ വാരാണസ്യാം വസേന്നരഃ
മോക്ഷം അത്യന്തം ദുർലഭവും, സംസാരം ഏറ്റവും ഭയാനകവുമാണെന്ന് കരുതി, ഒരാൾ കല്ലുകൊണ്ട് കാലുകൾ പൊട്ടിച്ചെങ്കിലും വാരാണസിയിൽ താമസിക്കണം.
ദുര്ല്ലഭാ തപസാ ചാപി മൃതസ്യ പരമേശ്വരി । യത്ര തത്ര വിപന്നസ്യ ഗതിഃ സംസാരമോക്ഷണീ
പരമേശ്വരിയേ, തപസ്സുകൊണ്ടുപോലും മരിച്ചവർക്കു ലഭിക്കാൻ അത്യന്തം ദുർലഭമാണ്. എവിടെയായാലും മരിച്ചാൽ അവിടെ സംസാരമുക്തി ലഭിക്കും.
പ്രസാദാജ്ജായതേ സമ്യക്മമ ശൈലേംദ്രനംദിനി । അപ്രവൃദ്ധാ ന പശ്യംതി മമ മായാവിമോഹിതാഃ
എന്റെ കൃപയാൽ മാത്രമേ അതു സത്യത്തിൽ ലഭിക്കാവൂ, പർവതരാജകുമാരിയേ. വളർന്നിട്ടില്ലാത്തവർ എന്റെ മായയിൽ മയങ്ങിയിരിക്കുന്നു, അതുകൊണ്ട് അവർ കാണുന്നില്ല.
വിണ്മൂത്രരേതസാം മധ്യേ തേ വസംതി പുനഃ പുനഃ । ഹന്യമാനോഽപി യോ വിദ്വാന്വസേദ്വിഘ്നശതൈരപി
മലവും മൂത്രവും രേതസ്സും ഇടയിൽ അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും ജനിക്കുന്നു. നൂറു തടസ്സങ്ങൾ വന്നാലും, അറിവുള്ളവൻ അവിടെ തന്നെ താമസിക്കണം.
സ യാതി പരമം സ്ഥാനം യത്ര ഗത്വാ ന ശോചതി । ജന്മമൃത്യുജരാമുക്തം പരം യാംതി ശിവാലയമ്
അവൻ പരമസ്ഥാനം നേടുന്നു; അവിടെ ചെന്നാൽ ദുഃഖം ഇല്ല. ജനനം, മരണം, വയസ്സു എന്നിവയിൽ നിന്ന് മോചിതനായി ശിവാലയത്തിൽ എത്തുന്നു.
അപുനര്മരണാനാം ഹി സാ ഗതിര്മോക്ഷകാംക്ഷിണാമ് । യാം പ്രാപ്യ കൃതകൃത്യഃ സ്യാദിതി മന്യംതി പംഡിതാഃ
ഇനി മരണമില്ലാത്തവരുടെ അവസ്ഥയാണത്; മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവരുടെ ലക്ഷ്യവും. അതു നേടിയാൽ ജീവിതം സഫലമെന്നു പണ്ഡിതർ പറയുന്നു.
ന ദാനൈര്ന തപോഭിശ്ച ന യജ്ഞൈര്നാപി വിദ്യയാ । പ്രാപ്യതേ ഗതിരുത്കൃഷ്ടാ യാവിമുക്തേ തു ലഭ്യതേ
ദാനംകൊണ്ടോ, തപസ്സുകൊണ്ടോ, യജ്ഞംകൊണ്ടോ, വിദ്യകൊണ്ടോ ആ പരമഗതി ലഭ്യമല്ല; എന്നാൽ അവിമുക്തത്തിൽ അതു ലഭിക്കും.
നാനാവര്ണാ വിവര്ണാശ്ച ചാംഡാലാദ്യാ ജുഗുപ്സിതാഃ । കില്ബിഷൈഃ പൂര്ണദേഹാശ്ച വിശിഷ്ടൈഃ പാതകൈസ്തഥാ
വിവിധ വർണ്ണങ്ങളുള്ളവരും വർണ്ണം ഇല്ലാത്തവരും, ചാണ്ഡാളന്മാരും മറ്റും, അപഹാസ്യരായവരും, ഗുരുതരമായ പാപങ്ങൾ നിറഞ്ഞ ശരീരമുള്ളവരും ഇവിടെയുണ്ട്.
ഭേഷജം പരമം തേഷാമവിമുക്തം വിദുര്ബുധാഃ । അവിമുക്തം പരം ജ്ഞാനമവിമുക്തം പരം പദമ്
അവർക്കു വേണ്ടി ജ്ഞാനികൾ അവിമുക്തം എന്നതിനെ ഏറ്റവും ഉത്തമമായ ഔഷധം എന്നു പറയുന്നു; അവിമുക്തം തന്നെ പരമജ്ഞാനം, അതാണ് പരമപദവും.
അവിമുക്തം പരം തത്ത്വമവിമുക്തം പരം ശിവമ് । കൃത്വാ വൈ നൈഷ്ഠികീം ദീക്ഷാമവിമുക്തേ വസംതി യേ
അവിമുക്തം തന്നെയാണ് പരമതത്വം, അതാണ് പരമമായ മംഗളം; അവിടെ ഉറച്ച ദീക്ഷയെടുത്ത് താമസിക്കുന്നവർ,
തേഷാം തത്പരമം ജ്ഞാനം ദദാമ്യംതേ പരം പദമ് । പ്രയാഗം നൈമിഷാരണ്യം ശ്രീശൈലോഽഥ മഹാബലമ്
അവർക്കു ഞാൻ ആ പരമജ്ഞാനം നൽകുന്നു; അവസാനം അവരെ പരമപദത്തിലേക്ക് എത്തിക്കുന്നു. പ്രയാഗം, നൈമിഷാരണ്യം, ശ്രീശൈലം, മഹാബലം,