പംചഭൂതാത്മകാനാം ച മുഷിത്വൈവ സുനിശ്ചലഃ । ഷഡ്വിംശതിസു തത്വാനാം മധ്യേ ചൈഷ വിരാജതേ
'ആത്മാവ് അഞ്ചു ഭൗതികദേഹങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, അചഞ്ചലനായി നിലകൊള്ളുന്നു. ആറ് ഇരുപത്തിയാറ് തത്ത്വങ്ങൾക്കിടയിൽ അത് പ്രകാശിക്കുന്നു.'
ശുദ്ധാത്മാ കേവലോ നിത്യഃ പ്രകൃതേഃ സംഗതിം ഗതഃ । തദ്ഭാവൈര്വായുരൂപൈശ്ച ചലതേ സ്ഥാനതോ യദാ
'ശുദ്ധമായ ആത്മാവ്, ഏകമായും ശാശ്വതമായും, പ്രകൃതിയുമായി ബന്ധം സ്ഥാപിച്ചപ്പോൾ, ആ നിലകൾക്കനുസരിച്ച് വായുവിന്റെ രൂപത്തിൽ ചലനം ഉണ്ടാകുന്നു.'
ആത്മനസ്തേജസശ്ചൈവ പ്രതിതേജഃ പ്രജായതേ । അംതരാത്മാ ശുഭം നാമ തസ്യ ഏവ പ്രകഥ്യതേ
ആത്മാവിന്റെയും അതിന്റെ പ്രകാശത്തിന്റെയും മറ്റൊരു പ്രകാശം ഉണ്ടാകുന്നു; അതാണ് അകത്തുള്ള ആത്മാവ് എന്നുപറയുന്നത്, ഭദ്രേ.
പയസശ്ച യഥാ ഭിന്നാ ഭവംത്യംബുകണാഃ ശുഭേ । ആത്മനസ്തു തഥാ തേജ അംതരാത്മാ പ്രകഥ്യതേ
ജലംപോലെ വേർതിരിഞ്ഞ തുള്ളികൾ ഉണ്ടാകുന്നതുപോലെ, ആത്മാവിന്റെ പ്രകാശത്തിൽ നിന്ന് അകത്തുള്ള ആത്മാവ് ഉദിക്കുന്നു, ഭദ്രേ.
സ ഹി പൃഥ്വീ സ വൈ വായുഃ സ ചാപ്യാകാശ ഏവ ഹി । സ വൈ തോയം സ ദീപ്യേത ഏതേ പംച പുരാ കൃതാഃ
അത് തന്നെയാണ് ഭൂമി, അതാണ് വായു, അതാണ് ആകാശം, അതാണ് ജലം, അതാണ് പ്രകാശം; ഈ അഞ്ചും ആദിയിൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു.
ആത്മനസ്തേജസോ ഭൂതാ മലരൂപാ മഹാത്മനഃ । തസ്യാപി സംഗതിം പ്രാപ്താ ഏകത്വം ഹി പ്രയാംതി തേ
മഹാത്മാവിന്റെ പ്രകാശത്തിൽ നിന്ന് മാലിന്യരൂപികളായ ഭൂതങ്ങൾ ഉത്ഭവിക്കുന്നു; അവ അതുമായി ഒന്നിച്ച് ചേർന്ന് വീണ്ടും ഏകതയിൽ ലയിക്കുന്നു.
സ്വാത്മഭാവപ്രദോഷേണ നാശയംതി വരാനനേ । തത്പിംഡമന്യമിച്ഛംതി വാരം വാരം വരാനനേ
സ്വഭാവം ദോഷം വരുമ്പോൾ, മനോഹരമുഖിയേ, അവ നശിപ്പിക്കുന്നു; വീണ്ടും വീണ്ടും മറ്റൊരു ശരീരം ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
തേഷാം ക്രീഡാവിഹാരോയം സൃഷ്ടിസംബംധകാരണമ് । ഉദകസ്യ തരംഗസ്തു ജായതേ ച വിലീയതേ
അവർക്കു ഈ കളിയും വിനോദവും സൃഷ്ടിയുമായി ബന്ധപ്പെടാനുള്ള കാരണമാണ്; ജലത്തിൽ ഒരു തരംഗം ഉയർന്ന് അപ്രത്യക്ഷമാകുന്നതുപോലെയാണ്.
പുനര്ഭൂതിഃ പുനര്ഹാനിസ്താദൃശസ്യ പുനഃ പുനഃ । അപാം രൂപസ്യ ദൃഷ്ടാംതം തദ്വദേഷാം ന സംശയഃ
ഇവയ്ക്ക് വീണ്ടും വീണ്ടും ഉദയം നാശം സംഭവിക്കുന്നു; ജലത്തിന്റെ ഉദാഹരണത്തുപോലെയാണ് ഇവയ്ക്കും, സംശയമില്ല.
ആത്മാ ന നശ്യതേ ദേവി തേജോ വായുര്ന നശ്യതി । ന നശ്യതോ ധരാകാശൌ ന നശ്യംത്യാപ ഏവ ച
ആത്മാവ് നശിക്കാറില്ല, ദേവി, പ്രകാശവും വായുവും നശിക്കാറില്ല; ഭൂമിയും ആകാശവും ജലവും നശിക്കാറില്ല.
പംചൈവ ആത്മനാ സാര്ദ്ധം പ്രഭവംതി പ്രയാംതി ച । ആത്മാദയോ ഹ്യമീ ഭദ്രേ നിത്യരൂപാ ന സംശയഃ
ഈ അഞ്ചും ആത്മാവിനൊപ്പം ഉദിച്ചു ലയിക്കുന്നു; ആത്മാവുമുതൽ ഇവയെല്ലാം ശാശ്വതസ്വഭാവമുള്ളവയാണ്, ഭദ്രേ, സംശയമില്ല.
പിംഡ ഏവ പ്രണശ്യേത തേഷാം സംജാത ഏവ ച । വിഷയാണാം സുദോഷൈഃ സ രാഗദ്വേഷാദിഭിര്ഹതഃ
ശരീരമേ അവയിൽ നശിക്കുന്നത്, അതാണ് ജനിക്കുന്നത്; ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ ദോഷങ്ങൾ കൊണ്ടും ആസക്തി-ദ്വേഷാദികളാൽ ബാധിക്കപ്പെടുന്നു.
പ്രാണാഃ പ്രയാംതി വൈ പിംഡാത്പംചപംചാത്മകാ ദ്വിജ । പിംഡാംതേ വസതേ ആത്മാ പ്രതിരൂപസ്തു തസ്യ ച
പ്രാണങ്ങൾ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോകുന്നു, അയ്യാ, അവ അഞ്ചു സ്വഭാവമുള്ളവയാണ്; ശരീരം അവസാനിക്കുമ്പോൾ ആത്മാവും അതിന്റെ പ്രതിബിംബവും അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു.
അംതരാത്മാ യഥാ ചാഗ്നേഃ സ്ഫുലിംഗസ്തു പ്രകാശതേ । തഥാ പ്രകാശമായാതി ദൃശ്യാദൃശ്യഃ പ്രജായതേ
അഗ്നിയിൽ നിന്ന് ഒരു ചിന്തുപോലെ അകത്തുള്ള ആത്മാവ് പ്രകാശിക്കുന്നു; അതുപോലെ അതു ദൃശ്യവും അദൃശ്യവുമായി ഉദിക്കുന്നു.
ശുദ്ധാത്മാ ച പരം ബ്രഹ്മ സദാ ജാഗര്തി നിത്യശഃ । അംതരാത്മാ പ്രബദ്ധസ്തു പ്രകൃതേശ്ച മഹാഗുണൈഃ
ശുദ്ധമായ ആത്മാവാണ് പരബ്രഹ്മം, അത് എപ്പോഴും ജാഗരൂകനാണ്; പക്ഷേ അകത്തുള്ള ആത്മാവ് പ്രകൃതിയുടെ മഹാഗുണങ്ങളിൽ പറ്റിപ്പിടിച്ചിരിക്കുന്നു.
അന്നാഹാരേണ സംപുഷ്ടൈരംതരാത്മാ സുഖം വ്രജേത് । സുസുഖാജ്ജായതേ മോഹസ്തസ്മാന്മനഃ പ്രമുഹ്യതി
അന്നം കഴിച്ച് പോഷണം ലഭിക്കുമ്പോൾ അകത്തുള്ള ആത്മാവ് സന്തോഷം അനുഭവിക്കുന്നു; അതികം സൗഖ്യം ലഭിച്ചാൽ മോഹം ഉളവാകുന്നു, അതിനാൽ മനസ്സ് കുഴപ്പത്തിലാകുന്നു.
പശ്ചാത്സംജായതേ നിദ്രാ താമസീ ലയവര്ദ്ധിനീ । നാഡീമാര്ഗേണ യഃ സൂര്യോ മേരുമുല്ലംഘ്യ ഗച്ഛതി
അതിനുശേഷം, താമസസ്വഭാവമുള്ള ഉറക്കം വരുന്നു, അത് ലയത്തെ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു; നാഡിമാർഗ്ഗത്തിലൂടെ സൂര്യൻ മേരുവിനെ കടന്ന് പോകുന്നു.
തദാ രാത്രിഃ പ്രജായേത യാവന്നോദയതേ രവിഃ । വിഷയാംധകാരൈര്മുക്തസ്തു അംതരാത്മാ പ്രകാശതേ
അപ്പോൾ രാത്രി ഉണ്ടാകുന്നു, സൂര്യൻ ഉദയിക്കുന്നതുവരെ; ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ ഇരുണ്ടതിൽ നിന്ന് മോചിതനായാൽ അകത്തുള്ള ആത്മാവ് പ്രകാശിക്കുന്നു.
ഭാവൈസ്തത്ത്വാത്മകാനാം തു പംചതത്ത്വൈഃ പ്രപോഷിതൈഃ । പൂര്വജന്മസ്ഥിതൈഃ പിംഡൈരംതരാത്മാ പ്രഗൃഹ്യതേ
അഞ്ചുതത്ത്വങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള ഭാവങ്ങൾ കൊണ്ടും, മുമ്പത്തെ ജന്മങ്ങളിൽ ലഭിച്ച ശരീരങ്ങൾ കൊണ്ടും, അകത്തുള്ള ആത്മാവ് അറിയപ്പെടുന്നു.
സ യാസ്യതി ച വൈ സ്ഥാനമുച്ചാവചം മഹാമതേ । സംസാര അംതരാത്മാ വൈ ദോഷൈര്ബദ്ധഃ പ്രണീയതേ
അത് ഉയർന്നതിലേക്കോ താഴ്ന്നതിലേക്കോ പോകും, മഹാമതിയേ; അകത്തുള്ള ആത്മാവ് ദോഷങ്ങളിൽ പറ്റിപ്പിടിച്ച് സംസാരത്തിൽ നയിക്കപ്പെടുന്നു.
കായം രക്ഷതി ജീവാത്മാ പശ്ചാത്തിഷ്ഠതി മധ്യഗഃ । ഉദാനഃ സ്ഫുരതേ തീവ്രസ്തസ്മാച്ഛബ്ദഃ പ്രജായതേ
ജീവാത്മാവ് ശരീരത്തെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു, മദ്ധ്യഭാഗത്ത് നിലകൊള്ളുന്നു. ഉദാനവായു ശക്തിയായി ഉണരുമ്പോൾ അതിൽനിന്ന് ശബ്ദം ഉരുത്തിരിയുന്നു.
ശുഷ്കാ ഭസ്ത്രാ യഥാ ശ്വാസം കുരുതേ വായുപൂരിതാ । തദ്വച്ഛബ്ദവശാച്ഛ്വാസമുദാനഃ കുരുതേ ബലാത്
ഉണങ്ങിയ കുഴൽ വായുവാൽ നിറച്ചാൽ എങ്ങനെ ശ്വാസം ഉണ്ടാകുന്നുവോ, അതുപോലെ ശബ്ദത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ ഉദാനവായു ബലമായി ശ്വാസം സൃഷ്ടിക്കുന്നു.
ആത്മനസ്തു പ്രഭാവേണ ഉദാനോ ബലവാന്ഭവേത് । ഏവം കായഃ പ്രമുഗ്ധസ്തു മൃതകല്പഃ പ്രജായതേ
ആത്മാവിന്റെ പ്രഭാവത്തിൽ ഉദാനവായു ശക്തിയുള്ളതാകുന്നു. അങ്ങനെ ശരീരം അതിയായി ആശ്ചര്യപ്പെടുന്നു, മരിച്ചവനുപോലെ ആകുന്നു.
തതോ നിദ്രാ മഹാമായാ തസ്യാംഗേഷു പ്രയാതി സാ । ഹൃദി കംഠേ തഥാ ചാസ്യേ നാസികാഗ്രേ പ്രതിഷ്ഠതി
അതിനുശേഷം മഹാമായയായ നിദ്ര അവന്റെ അവയവങ്ങളിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; ഹൃദയത്തിൽ, കഴുത്തിൽ, വായിൽ, മൂക്കിന്റെ അഗ്രത്തിൽ അവൾ നിലകൊള്ളുന്നു.
ബാഹൂ സംകുച്യ സംതിഷ്ഠേദ്ധൃദ്ഗതോ നാഭിമംഡലേ । ആത്മനസ്തു പ്രഭാവാച്ച ഉദാനോ നാമ മാരുതഃ
കൈകൾ മടക്കി, ഹൃദയഭാഗത്തും നാഭിയിലും അവൻ നിലകൊള്ളുന്നു; ആത്മാവിന്റെ ശക്തിയിൽ ഉദാനവായു എന്ന കാറ്റ് ഉരുത്തിരിയുന്നു.
പ്രജായതേ മഹാതീവ്രാ ബലരോധം കരോതി സഃ । യഥാ രജ്ജ്വാ പ്രബദ്ധസ്തു ദാരു കീലധരഃ സ്ഥിതഃ
അത് അത്യന്തം ശക്തിയോടെ ഉദിക്കുന്നു, ബലത്തെ തടയുന്നു; കയറിൽ കെട്ടി, ആണി കൊണ്ട് പിടിച്ചുവച്ച മരച്ചില്ലപോലെ അത് അചഞ്ചലമായി നിൽക്കുന്നു.
തഥാ ചാത്മാസു സംലഗ്നഃ പ്രാണവായുര്ന സംശയഃ । അംതരാത്മപ്രസക്തസ്തു പ്രാണവായുഃ ശുഭാനനേ
അങ്ങനെ പ്രാണവായു ആത്മാവിൽ ചേർന്നിരിക്കുന്നു, സംശയമില്ല; അകത്തുള്ള ആത്മാവിൽ പ്രാണവായു ബന്ധപ്പെട്ടു നിൽക്കുന്നു, ഭദ്രേ.
ബുദ്ധിവദ്രോഹിതോ ഭദ്രേ അംതരാത്മാ പ്രധാവതി । പൂര്വജന്മാര്ജിതാന്വാസാന്സ്മൃത്വാ തത്ര പ്രധാവതി
ബുദ്ധി അലമുറയിടുമ്പോൾ, ഭദ്രേ, അകത്തുള്ള ആത്മാവ് ഓടിപ്പോകുന്നു; മുമ്പത്തെ ജന്മങ്ങളിൽ സമ്പാദിച്ച വാസനകൾ ഓർത്ത് അവിടെ ഓടുന്നു.
തത്ര സംസ്ഥോ മഹാപ്രാജ്ഞഃ സ്വേച്ഛയാ രമതേ പുനഃ । ഏവം നാനാവിധാന്സ്വപ്നാനംതരാത്മാ പ്രപശ്യതി
അവിടെ മഹാപണ്ഡിതൻ ഇഷ്ടപ്രകാരം സന്തോഷിക്കുന്നു; അങ്ങനെ അകത്തുള്ള ആത്മാവ് വിവിധ സ്വപ്നങ്ങൾ കാണുന്നു.
ഉത്തമാംശ്ച വിരുദ്ധാംശ്ച കര്മയുക്താന്പ്രപശ്യതി । ഗിരീംസ്തഥാ സുദുര്ഗാംശ്ച ഉച്ചാവചാന്പ്രപശ്യതി
അവൻ ഉത്തമവും വിരുദ്ധവുമായ, കര്മം ചേർന്ന കാര്യങ്ങളും കാണുന്നു; മലകളും അതികഠിനമായ സ്ഥലങ്ങളും ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതുമായ പ്രദേശങ്ങളും കാണുന്നു.