സ്ഥൂലധര്മം പ്രദൃഷ്ട്വൈവ സുവിചാര്യ പുനഃ പുനഃ । സമാരഭേന്നരഃ കര്മ മനസാ നിപുണേന ച
വ്യക്തമായ ധർമ്മം വീണ്ടും വീണ്ടും ആലോചിച്ച്, മനസ്സോടെ സൂക്ഷ്മമായി പരിഗണിച്ചശേഷം, മനുഷ്യൻ തന്റെ പ്രവൃത്തികൾ ആരംഭിക്കണം.
സമൂര്തികാരകഃ ശില്പീ രസമാവര്ത്തയേദ്യഥാ । അഗ്നേശ്ച തേജസാ പുത്ര ജ്വാലാഭിശ്ച സമംതതഃ
ഏതുപോലെ ഒരു ശിൽപി രൂപം ഉണ്ടാക്കുമ്പോൾ, അഗ്നിയുടെ താപവും ചുറ്റുമുള്ള ജ്വാലകളും ചേർന്ന് ദ്രവ്യം ഒഴുകാൻ ഇടയാക്കുന്നു, അതുപോലെയാണ്, മകനേ,
ദ്രവീഭൂതോ ഭവേദ്ധാതുര്വഹ്നിനാ താപിതഃ ശനൈഃ । യാദൃശം വത്സ ഭക്ഷ്യംതു രസപക്വം നിഷേച്യതേ
അഗ്നിയിൽ ക്രമേണ ചൂടാക്കി ഒരു ലോഹം ദ്രവമാകുന്നതുപോലെ, മകനേ, ഭക്ഷ്യവും പാകം ചെയ്ത് ശേഷം ആസ്വദിക്കപ്പെടുന്നു.
താദൃശം ജായതേ വത്സ രൂപം ചൈവ ന സംശയഃ । യാദൃശം ക്രിയതേ കര്മ താദൃശം പരിഭുജ്യതേ
അങ്ങനെ തന്നെ, മകനേ, യാതൊരുവിധത്തിൽ പ്രവൃത്തി ചെയ്യപ്പെടുന്നു, അതുപോലെ അതിന്റെ ഫലവും അനുഭവപ്പെടുന്നു, ഇതിൽ സംശയമില്ല.
കര്മ ഏവ പ്രധാനം യദ്വര്ഷാരൂപേണ വര്ത്തതേ । ക്ഷേത്രേഷു യാദൃശം ബീജം വപതേ കൃഷികാരകഃ
ഫലമായി പ്രകടമാകുന്ന പ്രവൃത്തി തന്നെയാണ് പ്രധാനമായത്; കർഷകൻ നിലങ്ങളിൽ ഏത് വിത്ത് വിതച്ചാലും,
താദൃശം ഭുംജതേ താത ഫലമേവ ന സംശയഃ । യാദൃശം ക്രിയതേ കര്മ താദൃശം പരിഭുജ്യതേ
അതു പോലെ തന്നെ, മകനേ, അവൻ അനുഭവിക്കുന്നത് അത്തരം ഫലമാണ്—ഇതിൽ സംശയമില്ല; ചെയ്ത പ്രവൃത്തി എങ്ങനെയാണോ, അനുഭവവും അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
വിനാശഹേതുഃ കര്മാസ്യ സര്വേ കര്മവശാ വയമ് । കര്മ ദായാദകാ ലോകേ കര്മ സംബംധിബാംധവാഃ
പ്രവൃത്തി തന്നെ അവന്റെ നാശത്തിന് കാരണമാകുന്നു; നാം എല്ലാവരും പ്രവൃത്തിയുടെ അധീനരാണ്. ഈ ലോകത്ത് പ്രവൃത്തി തന്നെയാണ് വാരസുവും ബന്ധവും.
കര്മാണി ചോദയംതീഹ പുരുഷം സുഖദുഃഖയോഃ । സുവര്ണം രജതം വാപി യഥാരൂപം നിഷിച്യതേ
ഇവിടെ പ്രവൃത്തികൾ മനുഷ്യനെ സുഖത്തിലും ദുഃഖത്തിലും നയിക്കുന്നു; പൊന്നോ വെള്ളിയോ ഏത് രൂപത്തിൽ ചൂടാക്കുന്നുവോ,
തഥാ നിഷിച്യതേ ജംതുഃ പൂര്വകര്മവശാനുഗഃ । പംചൈതാനീഹ ദൃശ്യംതേ ഗര്ഭസ്ഥസ്യൈവ ദേഹിനഃ
അങ്ങനെ തന്നെ, മുൻ പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലമായി ജീവിയും രൂപം പ്രാപിക്കുന്നു; ഗർഭസ്ഥനായ ശരീരധാരിക്ക് ഈ അഞ്ചു കാര്യങ്ങളും കാണപ്പെടുന്നു:
ആയുഃ കര്മ ച വിത്തം ച വിദ്യാനി ധനമേവ ച । യഥാ മൃത്പിംഡകം കര്ത്താ കുരുതേ യദ്യദിച്ഛതി
ആയുസ്സ്, പ്രവൃത്തി, സമ്പത്ത്, വിജ്ഞാനം, ധനം—ഇവയെല്ലാം; ഒരു കുശവൻ മണ്ണ് എങ്ങനെയായി ആകൃതി കൊടുക്കുന്നുവോ,
തഥാ കര്മകൃതം ചൈവ കര്ത്താരം പ്രതിപദ്യതേ । ദേവത്വമഥ മാനുഷ്യം പശുത്വം പക്ഷിതാം തഥാ
അങ്ങനെ തന്നെ, പ്രവൃത്തി കൊണ്ടുണ്ടാകുന്നതെന്താണോ, അതാണ് ചെയ്യുന്നവൻ പ്രാപിക്കുന്നത്: ദൈവത്വം, മാനുഷത്വം, മൃഗത്വം, പക്ഷിത്വം,
തിര്യക്ത്വം സ്ഥാവരത്വം വാ യാതി ജംതുഃ സ്വകര്മഭിഃ । സ ഏവ തു തഥാ ഭുംക്തേ നിത്യം വിഹിതമാത്മനഃ
അല്ലെങ്കിൽ മറ്റു ജീവികളുടെ അവസ്ഥയോ, വൃക്ഷാദികളായിരിയ്ക്കലോ—സ്വന്തം പ്രവൃത്തിയുടെ പ്രകാരം ജീവി അതിനെ പ്രാപിക്കുന്നു; അവൻ തന്നെ എപ്പോഴും തനിക്കു നിർണ്ണയിച്ചിരിക്കുന്നതെല്ലാം അനുഭവിക്കുന്നു.
ആത്മനാ വിഹിതം ദുഃഖമാത്മനാ വിഹിതം സുഖമ് । ഗര്ഭശയ്യാമുപാദായ ഭുംജതേ പൂര്വദേഹികമ്
സ്വന്തം ദുഃഖവും സ്വയം നിർണ്ണയിച്ചതും, സുഖവും അതുപോലെയാണ്; ഗർഭാശയത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, മുൻ ശരീരത്തിൽ ചെയ്ത പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു.
പൂര്വദേഹകൃതം കര്മ ന കശ്ചിത്പുരുഷോത്തമഃ । ബലേന പ്രജ്ഞയാ വാപി സമര്ഥഃ കര്തുമന്യഥാ
മനുഷ്യരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവനേ, മുൻ ശരീരത്തിൽ ചെയ്ത പ്രവൃത്തിയെ ശക്തിയാലോ ബുദ്ധിയാലോ മാറ്റാൻ ആരും കഴിയില്ല.
സ്വകൃതാന്യേവ ഭുംജംതി ദുഃഖാനി ച സുഖാനി ച । ഹേതുതഃ കാരണൈര്വാപി സോഹം കാരേണ ബാധ്യതേ
സ്വയം ചെയ്തതെല്ലാം, ദുഃഖവും സുഖവും, അവർക്കു തന്നെ അനുഭവപ്പെടുന്നു; കാരണങ്ങളാലോ ഉപാധികളാലോ, ഓരോരുത്തനും തങ്ങളുടെ പ്രവൃത്തിയാൽ ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു.
യഥാ ധേനുസഹസ്രേഷു വത്സോ വിംദതി മാതരമ് । തദ്വച്ഛുഭാശുഭം കര്മ കര്താരമനുഗച്ഛതി
ആയിരം പശുക്കളിൽ ഒരു കാളക്കുട്ടി അമ്മയെ കണ്ടെത്തുന്നതുപോലെ, നല്ലതോ ചീത്തയോ പ്രവൃത്തി ചെയ്യുന്നതിനെ പിന്തുടരുന്നു.
ഉപഭോഗാദൃതേ യസ്യ നാശ ഏവ ന വിദ്യതേ । പ്രാക്തനം ബംധനം കര്മ കോന്യഥാകര്തുമര്ഹതി
അത് അനുഭവിച്ചുതീർന്നില്ലെങ്കിൽ അതിന് നാശമില്ല; മുൻ പ്രവൃത്തിയുടെ ബന്ധം വേറെയാരും മാറ്റാൻ കഴിയില്ല.
സുശീഘ്രമനുധാവംതം വിധാനമനുധാവതി । ശോഭതേ സംനിപാതേന യഥാകര്മ പുരാകൃതമ്
വളരെ വേഗത്തിൽ ഓടുന്നവനെ വിധി പിന്തുടരുന്നു; മുമ്പ് ചെയ്ത പ്രവൃത്തി യോജിച്ച സമയത്ത് തെളിഞ്ഞു കാണപ്പെടുന്നു.
ഉപതിഷ്ഠതി തിഷ്ഠംതം ഗച്ഛം തമനുഗച്ഛതി । കരോതി കുര്വതഃ കര്മച്ഛായേവാനു വിധീയതേ
നാം നില്ക്കുമ്പോഴും പോകുമ്പോഴും ചെയ്യുമ്പോഴും, നമ്മുടെ കര്മ്മം നിഴലുപോലെ എപ്പോഴും നമ്മോടൊപ്പം ഉണ്ടാകും.
യഥാ ഛായാതപൌ നിത്യം സുസംബദ്ധൌ പരസ്പരമ് । ഉപസര്ഗാ ഹി വിഷയാ ഉപസര്ഗാ ജരാദയഃ
നിഴലും വെളിച്ചവും എപ്പോഴും തമ്മില് ചേർന്നിരിക്കുന്നതുപോലെ, ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങളും വയസ്സും പോലുള്ള തടസ്സങ്ങളും ഒരുമിച്ച് ബന്ധപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
പീഡയംതി നരം പശ്ചാത്പീഡിതം പൂര്വകര്മണാ । യേന യത്രോപഭോക്തവ്യം ദുഃഖം വാ സുഖമേവ ച
മുന്കാല കര്മ്മം മൂലം മനുഷ്യന് പിന്നീട് ദു:ഖം അനുഭവിക്കേണ്ടി വരും; ആരെന്ത് അനുഭവിക്കണമെന്നത്, ആ കര്മ്മം കൊണ്ടാണ്.
സ തത്ര ബദ്ധ്വാ രജ്ജ്വേവ ബലാദ്ദൈവേന നീയതേ । ദൈവം പ്രാഹുശ്ച ഭൂതാനാം സുഖദുഃഖോപപാദനമ്
വലയം കെട്ടിയപോലെ ദൈവത്തിന്റെ ശക്തിയില് അവന് അവിടെ ബന്ധിക്കപ്പെടുന്നു; ദൈവം തന്നെയാണ് ജീവികള്ക്ക് സുഖവും ദു:ഖവും നല്കുന്നതെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു.
അന്യഥാ കര്മതച്ചിംത്യം ജാഗ്രതഃ സ്വപതോപി വാ । അന്യഥാ ഹ്യുദ്യതേ ദൈവം ബധ്യതേ ച ജിഘാംസതി
അങ്ങനെയെങ്കില് കര്മ്മം ഉറപ്പില്ലാത്തതായിരിക്കും, ഉണരുന്നപ്പോഴും ഉറങ്ങുമ്പോഴും; അങ്ങനെ ദൈവം തടയപ്പെടുകയും നശിക്കുകയുമാകും.
ശസ്ത്രാഗ്നിവിഷദുര്ഗേഭ്യോ രക്ഷിതവ്യം സുരക്ഷതി । യഥാ പൃഥിവ്യാം ബീജാനി വൃക്ഷഗുല്മതൃണാന്യപി
ശസ്ത്രം, അഗ്നി, വിഷം, കോട്ടകള് എന്നിവയില് നിന്ന് നാം രക്ഷപ്പെടാമെങ്കിലും, ഭൂമിയില് വിതച്ച വിത്തുപോലെ മരങ്ങളും കുറ്റികളും പുല്ലുകളും വളരുന്നതുപോലെ,
തഥൈവാത്മനി കര്മാണി തിഷ്ഠംതി പ്രഭവംതി ച । തൈലക്ഷയാദ്യഥാ ദീപോ നിര്വാണമധിഗച്ഛതി
അതുപോലെ തന്നെ, കര്മ്മങ്ങള് നമ്മുടെ ഉള്ളില് നിലനില്ക്കുകയും ഉദയിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; എണ്ണ തീരുമ്പോള് വിളക്ക് അണയുന്നതുപോലെ,
കര്മക്ഷയാത്തഥാ ജംതോഃ ശരീരം നാശമൃച്ഛതി । കര്മക്ഷയാത്തഥാ മൃത്യുസ്തത്ത്വവിദ്ഭിരുദാഹൃതമ്
അങ്ങനെ തന്നെ, കര്മ്മം തീരുമ്പോള് ജീവിയുടെ ശരീരം നശിക്കുന്നു; കര്മ്മം തീരുമ്പോള് മരണം സംഭവിക്കുന്നതാണെന്ന് സത്യം അറിയുന്നവര് പറയുന്നു.
വിവിധാഃ പ്രാണിനാം രോഗാഃ സ്മൃതാസ്തേഷാം ച ഹേതവഃ । തസ്മാത്തത്ത്വപ്രധാനസ്തു കര്മ ഏവ ഹി പ്രാണിനാമ്
ജീവികള്ക്ക് വിവിധ രോഗങ്ങളും അവയുടെ കാരണങ്ങളും അറിയപ്പെടുന്നു; അതിനാല് കര്മ്മം തന്നെയാണ് ജീവികള്ക്ക് പ്രധാനമായത്.
യത്പുരാ ക്രിയതേ കര്മ തദിഹൈവ പ്രഭുജ്യതേ । യത്ത്വയാ ദൃഷ്ടമേവാപി പൃച്ഛിതം താത സാംപ്രതമ്
മുന്പ് ചെയ്ത കര്മ്മം ഇവിടെ തന്നെ അനുഭവിക്കപ്പെടുന്നു; നീ കണ്ടതും ചോദിച്ചതും, പ്രിയമകനെ, ഇപ്പോഴാണ്.
തസ്യാര്ഥം തു മയാ പ്രോക്തം ഭുംജാതേ തൌ ഹി സാംപ്രതമ് । ആനംദേ കാനനേ ദൃഷ്ടം തയോഃ കര്മസുദാരുണമ്
അത് സംബന്ധിച്ച അര്ത്ഥം ഞാന് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അവര് ഇപ്പോള് അതു അനുഭവിക്കുന്നു. ആനന്ദവനം എന്ന കാടില് അവരുടെ ഭയങ്കരമായ കര്മ്മം ഞാന് കണ്ടു.
തയോശ്ചേഷ്ടാം പ്രവക്ഷ്യാമി ശൃണു വത്സ പ്രഭാഷതഃ । കര്മഭൂമിരിയം താത അന്യാ ഭോഗാര്ഥഭൂമയഃ
അവരുടെ പ്രവൃത്തികള് ഞാന് പറയാം, കേള്ക്കു മകനേ, ഞാന് പറയുമ്പോള്; ഇതാണ് കര്മ്മഭൂമി, പ്രിയമകനെ, അനുഭവത്തിനുള്ള മറ്റു ഭൂമികളും ഉണ്ട്.