ദുര്ലഭം നാസ്തി രാജേംദ്ര ത്രൈലോക്യേ സചരാചരേ । സര്വേഷ്വേവ സുലോകേഷു വിദ്യതേ തവ സുവ്രത
"രാജാധിരാജാവേ, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും ചലനശീലികളിലോ അചലങ്ങളിലോ ലഭിക്കാൻ കഴിയാത്തത് ഒന്നുമില്ല; എല്ലാ ഉത്തമലോകങ്ങളിലും അങ്ങയ്ക്ക് ലഭ്യമാണ്, ധർമ്മനിഷ്ഠനായവനേ."
വിഷ്ണോശ്ചൈവ പ്രസാദേന ഗഗനേ ഗതിരുത്തമാ । മര്ത്യലോകം സമാസാദ്യ ത്വയൈവ വസുധാധിപ
"വിഷ്ണുവിന്റെ കൃപയാൽ ആകാശത്തിലെ ഉന്നതമായ വഴി ലഭ്യമാണ്; മനുഷ്യലോകം എത്തി, ഭൂമിയുടെ രാജാവായ നീ—"
ജരാപലിതഹീനാസ്തു മൃത്യുഹീനാ ജനാഃ കൃതാഃ । ഗൃഹദ്വാരേഷു സര്വേഷു മര്ത്യാനാം ച നരര്ഷഭ
"മുതിർന്നതും ചാരമുടിയുമില്ലാത്തവരെയും മരണരഹിതരെയും മനുഷ്യരുടെ വീടുകളുടെ വാതിലുകളിൽ നീ സൃഷ്ടിച്ചു, പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായവനേ."
കല്പദ്രുമാ അനേകാശ്ച ത്വയൈവ പരികല്പിതാഃ । യേഷാം ഗൃഹേഷു മര്ത്യാനാം മുനയഃ കാമധേനവഃ
"നീ തന്നെ അനേകം കൽപവൃക്ഷങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചു; മനുഷ്യരുടെ വീടുകളിൽ മുനികളും കാമധേനുക്കളും കാണപ്പെടുന്നു."
ത്വയൈവ പ്രേഷിതാ രാജന്സ്ഥിരീഭൂതാഃ സദാ കൃതാഃ । സുഖിനഃ സര്വകാമൈശ്ച മാനവാശ്ച ത്വയാ കൃതാഃ
"രാജാവേ, നീ തന്നെയാണ് അവയെ അയച്ചു സ്ഥിരമായി ഉണ്ടാക്കി; എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും നിറവേറ്റി മനുഷ്യരെ സന്തോഷികളാക്കി."
ഗൃഹൈകമധ്യേ സാഹസ്രം കുലീനാനാം പ്രദൃശ്യതേ । ഏവം വംശവിവൃദ്ധിശ്ച മാനവാനാം ത്വയാ കൃതാ
"ഒരു വീട്ടിനകത്ത് ആയിരം ഉന്നതകുലങ്ങൾ കാണാം; അങ്ങനെ മനുഷ്യവംശത്തിന്റെ വർദ്ധനയും നീ തന്നെയാണ് നടത്തിയത്."
യമസ്യാപി വിരോധേന ഇംദ്രസ്യ ച നരോത്തമ । വ്യാധിപാപവിഹീനസ്തു മര്ത്യലോകസ്ത്വയാ കൃതഃ
യമനും ഇന്ദ്രനും എതിരായിട്ടും, മനുഷ്യരിലെ ശ്രേഷ്ഠനായോ, നീ ഈ ഭൂമിയിൽ രോഗവും പാപവും ഇല്ലാതാക്കി.
സ്വതേജസാഹംകാരേണ സ്വര്ഗരൂപം തു ഭൂതലമ് । ദര്ശിതം ഹി മഹാരാജ ത്വത്സമോ നാസ്തി ഭൂപതിഃ
നിന്റെ തേജസ്സും അഭിമാനവും കൊണ്ട്, മഹാരാജാവേ, നീ ഭൂമിയെ സ്വർഗംപോലെയാക്കി; നിന്നെപോലൊരു രാജാവില്ലെന്ന് സത്യമാണ്.
നരോ നൈവ പ്രസൂതോ ഹി നോത്പത്സ്യതി ഭവാദൃശഃ । ഭവംതമിത്യഹം ജാനേ സര്വധര്മപ്രഭാകരമ്
നിനക്ക് തുല്യനായ മനുഷ്യൻ മുമ്പ് ജനിച്ചിട്ടില്ല, ഇനി ജനിക്കാനും ഇല്ല; നീ എല്ലാ ധർമ്മത്തിന്റെയും പ്രകാശകനാണെന്ന് ഞാൻ അറിയുന്നു.
തസ്മാന്മയാ കൃതോ ഭര്താ വദസ്വൈവം മമാഗ്രതഃ । നര്മമുക്ത്വാ നൃപേംദ്ര ത്വം വദ സത്യം മമാഗ്രതഃ
അതിനാൽ ഞാൻ നിന്നെ ഭർത്താവായി സ്വീകരിച്ചു; എന്റെ മുമ്പിൽ സത്യമായി പറയണം; രാജാധിരാജാവേ, തമാശയില്ലാതെ സത്യം പറയണം.
യദി തേ സത്യമസ്തീഹ ധര്മമസ്തി നരാധിപ । ദേവലോകേഷു മേ നാസ്തി ഗഗനേ ഗതിരുത്തമാ
നിനക്കിവിടെ സത്യമോ ധർമ്മമോ ഉണ്ടെങ്കിൽ, മനുഷ്യരാജാവേ, എനിക്ക് സ്വർഗ്ഗലോകത്തോ ആകാശത്തോ വലിയൊരു മാർഗ്ഗം ഇല്ല.
സത്യം ത്യക്ത്വാ യദാ ച ത്വം നൈവ സ്വര്ഗം ഗമിഷ്യസി । തദാ കൂടം തവ വചോ ഭവിഷ്യതി ന സംശയഃ
നീ സത്യം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, നീ സ്വർഗ്ഗത്തിൽ പോകാൻ കഴിയില്ല; അപ്പോൾ നിന്റെ വാക്ക് കള്ളമാകും, അതിൽ സംശയമില്ല.
പൂര്വംകൃതം ഹി യച്ഛ്രേയോ ഭസ്മീഭൂതം ഭവിഷ്യതി । രാജോവാച- സത്യമുക്തം ത്വയാ ഭദ്രേ സാധ്യാസാധ്യം ന ചാസ്തി മേ
മുമ്പ് ചെയ്ത എല്ലാ നല്ല കാര്യങ്ങളും അശേഷം നശിക്കും; രാജാവ് പറഞ്ഞു: ഭദ്രേ, നീ പറഞ്ഞത് സത്യമാണ്; എനിക്ക് സാധിക്കാത്തതോ പ്രാപിക്കാനാവാത്തതോ ഒന്നുമില്ല.
സര്വംസാധ്യം സുലോകം മേ സുപ്രസാദാജ്ജഗത്പതേ । സ്വര്ഗം ദേവി യതോ നൈമി തത്ര മേ കാരണം ശൃണു
ലോകത്തിലെ എല്ലാം എനിക്ക് സാധ്യമാണ്, ജഗത്പതിയുടെ മഹാനുഗ്രഹം കൊണ്ടാണ്; ദേവി, ഞാൻ സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോകാത്തതിന്റെ കാരണം കേൾക്കു.
ആഗംതും തു ന ദാസ്യംതി ലോകേ മര്ത്യേ ച ദേവതാഃ । തതോ മേ മാനവാഃ സര്വേ പ്രജാഃ സര്വാ വരാനനേ
ദേവന്മാർ എനിക്ക് ഭൂമിയിൽ വരാൻ അനുവദിക്കില്ല; അതുകൊണ്ട്, മനോഹരമുഖിയായേ, എന്റെ എല്ലാ ജനങ്ങളും എന്നെ നഷ്ടപ്പെടും.
മൃത്യുയുക്താ ഭവിഷ്യംതി മയാ ഹീനാ ന സംശയഃ । ഗംതും സ്വര്ഗം ന വാഞ്ഛാമി സത്യമുക്തം വരാനനേ
എനിക്ക് ഇല്ലാതെ അവർ മരണമുണ്ടാകും, അതിൽ സംശയമില്ല; സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പോകാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല—ഇതാണ് സത്യം, മനോഹരമുഖിയായേ.
ദേവ്യുവാച-। ലോകാന്ദൃഷ്ട്വാ മഹാരാജ ആഗമിഷ്യസി വൈ പുനഃ । പൂരയസ്വ മമാദ്യത്വം ജാതാം ശ്രദ്ധാം മഹാതുലാമ്
ദേവി പറഞ്ഞു: മഹാരാജാവേ, ലോകങ്ങൾ കണ്ടിട്ട് നീ വീണ്ടും തിരിച്ചു വരും; ഇപ്പോൾ എന്റെ ഉള്ളിൽ ഉണർന്ന വലിയ വിശ്വാസം നീ നിറവേറ്റണം.
രാജോവാച-। സര്വമേവം കരിഷ്യാമി യത്ത്വയോക്തം ന സംശയഃ । സമാലോക്യ മഹാതേജാ യയാതിര്നഹുഷാത്മജഃ
രാജാവ് പറഞ്ഞു: നീ പറഞ്ഞതെല്ലാം ഞാൻ നിർവഹിക്കും, അതിൽ സംശയമില്ല; മഹാതേജസ്വിയായ നഹുഷപുത്രൻ യയാതി എല്ലാം കണ്ടു പറഞ്ഞു.
ഏവമുക്ത്വാ പ്രിയാം രാജാ ചിംതയാമാസ വൈ തദാ । അംതര്ജലചരോ മത്സ്യഃ സോപി ജാലേ ന ബധ്യതേ
പ്രിയയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ ശേഷം രാജാവ് ആലോചിച്ചു; വെള്ളത്തിൽ ജീവിക്കുന്ന മീനും ചിലപ്പോൾ വലയിലാകരുത് പിടിക്കപ്പെടാറില്ല.
മരുത്സമാനവേഗോപി മൃഗഃ പ്രാപ്നോതി ബംധനമ് । യോജനാനാം സഹസ്രസ്ഥമാമിഷം വീക്ഷതേ ഖഗഃ
വായുവിനെപ്പോലെയുള്ള വേഗമുള്ള മൃഗവും പിടിക്കപ്പെടും; ആയിരം യോജന ദൂരത്ത് ഇര കാണുന്ന പക്ഷിയും ഉണ്ട്.
സകംഠലഗ്നപാശം ച ന പശ്യേദ്ദൈവമോഹിതഃ । കാലഃ സമവിഷമകൃത്കാലഃ സന്മാനഹാനിദഃ
കഴുത്തിൽ പാശം കുടുങ്ങിയിട്ടും, ദൈവം ഭ്രമിപ്പിച്ചാൽ അതു കാണുന്നില്ല; കാലം ഒരുപോലെയോ വ്യത്യസ്തമായോ പ്രവർത്തിച്ച് മാനഭംഗം വരുത്തും.
പരിഭാവകരഃ കാലോ യത്രകുത്രാപി തിഷ്ഠതഃ । നരം കരോതി ദാതാരം യാചിതാരം ച വൈ പുനഃ
കാലം എവിടെയായാലും അപമാനം വരുത്തും; ഒരാളെ ദാനിയാക്കാനും വീണ്ടും യാചകനാക്കാനും കാലം കഴിയും.
ഭൂതാനി സ്ഥാവരാദീനി ദിവി വാ യദി വാ ഭുവി । സര്വം കലയതേ കാലഃ കാലോ ഹ്യേക ഇദം ജഗത്
സ്ഥാവരജംഗമങ്ങളായ എല്ലാ ജീവികളും സ്വർഗ്ഗത്തോ ഭൂമിയിലോ എവിടെയായാലും, എല്ലാം കാലം അളക്കുന്നു; ഈ ലോകം മുഴുവൻ കാലം തന്നെയാണ്.
അനാദിനിധനോ ധാതാ ജഗതഃ കാരണം പരമ് । ലോകാന്കാലഃ സ പചതി വൃക്ഷേ ഫലമിവാഹിതമ്
ആദിയും അന്തവും ഇല്ലാത്ത സ്രഷ്ടാവാണ് കാലം, ലോകത്തിന്റെ പരമകാരണം; വൃക്ഷത്തിലെ പഴംപോലെ ലോകങ്ങളെ കാലം പാകമാക്കുന്നു.
ന മംത്രാ ന തപോ ദാനം ന മിത്രാണി ന ബാംധവാഃ । ശക്നുവംതി പരിത്രാതും നരം കാലേന പീഡിതമ്
മന്ത്രങ്ങൾ, തപസ്സുകൾ, ദാനങ്ങൾ, സുഹൃത്തുക്കൾ, ബന്ധുക്കൾ — ഇവയൊന്നും കാലത്തിന്റെ കഠിനതയിൽ പെട്ട മനുഷ്യനെ രക്ഷിക്കാൻ കഴിയില്ല.
ത്രയഃ കാലകൃതാഃ പാശാഃ ശക്യംതേ നാതിവര്തിതുമ് । വിവാഹോ ജന്മമരണം യദാ യത്ര തു യേന ച
കാലം സൃഷ്ടിച്ച മൂന്ന് ബന്ധങ്ങൾ മനുഷ്യൻ മറികടക്കാൻ കഴിയില്ല: വിവാഹം, ജനനം, മരണം — ഇവ എപ്പോൾ, എവിടെ, ആരിൽ സംഭവിക്കും എന്നത് അവന്റെ നിയന്ത്രണത്തിൽ ഇല്ല.
യഥാ ജലധരാ വ്യോമ്നി ഭ്രാമ്യംതേ മാതരിശ്വനാ । തഥേദം കര്മയുക്തേന കാലേന ഭ്രാമ്യതേ ജഗത്
വായു ആകാശത്ത് മേഘങ്ങളെ ഇങ്ങോട്ടിങ്ങോട്ട് തള്ളുന്നതുപോലെ, ഈ ലോകം കർമ്മത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടു കാലം ഇഷ്ടം പോലെ ചലിപ്പിക്കുന്നു.
സുകര്മോവാച-। കാലോഽയം കര്മയുക്തസ്തു യോ നരൈഃ സമുപാസിതഃ । കാലസ്തു പ്രേരയേത്കര്മ ന തം കാലഃ കരോതി സഃ
സുകർമൻ പറഞ്ഞു: ഈ കാലം കർമ്മത്തിൽ ചേർന്ന് മനുഷ്യർ ആരാധിക്കുന്നു; കാലം കർമ്മം നടത്താൻ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ അതു തന്നെ നേരിട്ട് ചെയ്യുന്നില്ല.
ഉപദ്രവാ ഘാതദോഷാഃ സര്പാശ്ച വ്യാധയസ്തതഃ । സര്വേ കര്മനിയുക്താസ്തേ പ്രചരംതി ച മാനുഷേ
ഉപദ്രവങ്ങൾ, മരണകാരകമായ ദോഷങ്ങൾ, പാമ്പുകൾ, രോഗങ്ങൾ — ഇവയൊക്കെയും കർമ്മത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടു മനുഷ്യരിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു.
സുഖസ്യ ഹേതവോ യേ ച ഉപായാഃ പുണ്യമിശ്രിതാഃ । തേ സര്വേ കര്മസംയുക്താ ന പശ്യേയുഃ ശുഭാശുഭമ്
സുഖത്തിന് കാരണങ്ങളായും മാർഗങ്ങളായും ഉള്ളവ, പുണ്യത്തിൽ കലർന്നവ, എല്ലാം കർമ്മത്തിൽ ബന്ധപ്പെട്ടു തന്നെയാണ്; അവയ്ക്ക് നല്ലതോ ചീത്തയോ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയില്ല.