ആത്മയൂഥവിയോഗൈശ്ച ബലാന്നയനബംധനേ । പശൂനാം സംതി കായാനാമേവം ദുഃഖാന്യനേകശഃ
തങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തിൽ നിന്ന് വേർപെടൽ, ബലമായി കൊണ്ടുപോകൽ, കെട്ടിയിടൽ—മൃഗങ്ങൾക്കു ശരീരത്തിൽ പലവിധ ദു:ഖങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നു.
വര്ഷാശീതാതപാദ്ദുഃഖം സുകഷ്ടം ഗ്രഹപക്ഷിണാമ് । ക്ലേശമാനാതി കായാനാമേവം ദുഃഖാന്യനേകധാ
മഴ, തണുപ്പ്, ചൂട്—ഇവ കിടപ്പിൽ കഴിയുന്ന പക്ഷികൾക്കും മൃഗങ്ങൾക്കും വളരെ കഷ്ടമാണ്; അങ്ങനെ ശരീരങ്ങൾ പലവിധ ദു:ഖങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു.
ഗര്ഭവാസേ മഹദ്ദുഃഖം ജന്മദുഃഖം തഥാ നൃണാമ് । സുബാല്യദുഃഖം ചാജ്ഞാനം കൌമാരേ ഗുരുശാസനമ്
ഗർഭത്തിൽ കഴിയുമ്പോഴും ജനന സമയത്തും മനുഷ്യർക്കു വലിയ ദു:ഖം ഉണ്ട്; ബാല്യത്തിൽ ദു:ഖവും അജ്ഞാനവും, യൗവനത്തിൽ മുതിർന്നവരുടെ കഠിന ഉപദേശവും അനുഭവപ്പെടുന്നു.
യൌവനേ കാമരാഗാഭ്യാം ദുഃഖം ചൈവേര്ഷ്യയാ പുനഃ । കൃഷിവാണിജ്യസേവാദ്യൈര്ഗോരക്ഷാദിക കര്മഭിഃ
യൗവനത്തിൽ മോഹവും ആഗ്രഹവും കൊണ്ടും, വീണ്ടും അസൂയ കൊണ്ടും ദു:ഖം ഉണ്ടാകുന്നു; കൃഷി, വ്യാപാരം, സേവനം, പശു പരിപാലനം തുടങ്ങിയ ജോലികൾ വഴി കഷ്ടതയുണ്ട്.
വൃദ്ധഭാവേ ച ജരയാ വ്യാധിഭിശ്ച പ്രപീഡനാത് । മരണേ ച മഹദ്ദുഃഖം പ്രാര്ഥനായാം തതോധികമ്
വയസ്സായപ്പോൾ ജരയും രോഗങ്ങളും കൊണ്ടും ദു:ഖം അനുഭവപ്പെടുന്നു; മരണത്തിൽ വലിയ ദു:ഖവും, ജീവിക്കാൻ ഉള്ള ആഗ്രഹത്തിൽ അതിനേക്കാൾ കൂടുതൽ ദു:ഖവും ഉണ്ട്.
രാജാഗ്നിജലദാഘാതചൌരശത്രു ഭയം മഹത് । അര്ഥസ്യാര്ജനരക്ഷായാം ഭയം നാശേ വ്യയേ പുനഃ
രാജാക്കന്മാർ, തീ, വെള്ളം, അടികൾ, കള്ളന്മാർ, ശത്രുക്കൾ—ഇവയൊക്കെ വലിയ ഭയമാണ്; ധനം സമ്പാദിക്കുകയും സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോഴും, അതിന്റെ നഷ്ടം, ചെലവ് എന്നിവയിൽ വീണ്ടും ഭയമുണ്ട്.
കാര്പണ്യം മത്സരോ ദമ്ഭോ ധനാധിക്യേ ഭയം മഹത് । അകാര്യേ സംപ്രവൃത്തിശ്ച ദുഃഖാനി ധനിനാം സദാ
ദു:ഖം, അസൂയ, കപടം, ധനം കൂടുതലായപ്പോൾ വലിയ ഭയം; തെറ്റായ കാര്യങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുന്നത് ധനികർക്കു എപ്പോഴും ദു:ഖം ഉണ്ടാക്കുന്നു.
ഭൃത്യവൃത്തിഃ കുസീദം ച ദാസത്വം പരതംത്രതാ । ഇഷ്ടാനിഷ്ടാഭിയോഗശ്ച സംയോഗാശ്ച സഹസ്രശഃ
ഭൃത്യജീവനം, കടം, ദാസ്യം, മറ്റുള്ളവരിൽ ആശ്രയം, ഇഷ്ടവും അനിഷ്ടവും ആയ ബന്ധങ്ങൾ—ഇവയൊക്കെ ആയിരക്കണക്കിന് ദു:ഖങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നു.
ദുര്ഭിക്ഷം ദുര്ഭഗത്വം ച മൂര്ഖത്വം ച ദരിദ്രതാ । അധരോത്തരഭാഗശ്ച നാരകം രാജവിക്രമമ്
ദുരിതം, ദു:ഭാഗ്യം, അജ്ഞാനം, ദാരിദ്ര്യം, താഴ്ന്ന സ്ഥാനം, നരകം, രാജാക്കന്മാരുടെ പീഡനം—ഇവയൊക്കെ ദു:ഖത്തിന്റെ കാരണങ്ങളാണ്.
അന്യോന്യാഭിഭവം ദുഃഖമന്യാംന്യതോ ഭയം മഹത് । അന്യോന്യാച്ച പ്രകോപശ്ച രാജ്ഞോ ദുഃഖം മഹീഭൃതാമ്
ഒരോരാൾ മറ്റൊരാളെ കീഴടക്കുന്നത്, പരസ്പരം ഭയപ്പെടുന്നത്, കോപം, രാജാക്കന്മാർക്ക് അവരുടെ പ്രജകളിൽ നിന്ന് ദു:ഖം—ഇവയൊക്കെ ദു:ഖം ഉണ്ടാക്കുന്നു.
അനിത്യതാത്ര ഭാവാനാം കൃതകാമ്യസ്യ ദേഹിനഃ । അന്യോന്യ മര്മഭേദാച്ച അന്യോന്യ കരപീഡനാത്
വസ്തുക്കളുടെ അസ്ഥിരത, ശരീരധാരികൾക്ക് ആഗ്രഹം, പരസ്പരം വേദനിപ്പിക്കൽ, പരസ്പരം പീഡനം—ഇവയൊക്കെ ദു:ഖം ഉണ്ടാക്കുന്നു.
ലുബ്ധാശ്ച പാപഭേദേന അന്യോന്യസ്യ ച ഭക്ഷണമ് । ഇത്യേവമാദിഭിര്ദുഃഖൈര്യസ്മാദ്ഭീതം ചരാചരമ്
ലോഭികൾ പാപം ചെയ്തു, പരസ്പരം ഭക്ഷിക്കുന്നു; അങ്ങനെ ഇത്തരത്തിലുള്ള ദു:ഖങ്ങളിൽ നിന്ന് ചലിക്കുന്നതും അചലമായതും ഉള്ള എല്ലാ ജീവികളും ഭയപ്പെടുന്നു.
നിരയാദി മനുഷ്യാംതം തസ്മാത്സര്വം ത്യജേദ്ബുധഃ । സ്കംധാത്സ്കംധേന യന്ഭാരം വിശ്രാമം മന്യതേ യഥാ
നരകത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യരിലേക്കുള്ള എല്ലാ നിലകളിലും, അതുകൊണ്ട് ബുദ്ധിമാന്മാർ എല്ലാം ഉപേക്ഷിക്കണം; ഒരു ഭാരം ഒരു ചുണ്ടിൽ നിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്ക് മാറ്റുമ്പോൾ വിശ്രമം കിട്ടുന്നതുപോലെ.
തദ്വത്സര്വമിദം ലോകേ ദുഃഖം ദുഃഖേന ശാമ്യതി । അന്യോന്യാതിശയോപേതാഃ സര്വദാ ഭോഗസംപ്ലവാഃ
അതു പോലെ ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാ ദു:ഖവും മറ്റൊരു ദു:ഖം കൊണ്ടാണ് ശമിക്കുന്നത്; ആനന്ദങ്ങൾ എപ്പോഴും അധികവും മത്സരവും ചേർന്നതായാണ്.
ധര്മക്ഷയാച്ച ദേവാനാം ദിവി ദുഃഖമവസ്ഥിതമ് । നാനായോനിസഹസ്രേഷു സംഭവഃ പുണ്യസംക്ഷയാത്
ധർമ്മം കുറഞ്ഞപ്പോൾ ദേവന്മാർക്കും സ്വർഗത്തിൽ ദു:ഖം അനുഭവപ്പെടുന്നു; പുണ്യം തീർന്നപ്പോൾ അനേകം ജന്മങ്ങളിൽ ജനനം ഉണ്ടാകും.
രോഗാശ്ച വിവിധാകാരാ ദേവലോകേഽപി സംസ്മൃതാഃ । യജ്ഞസ്യ ഹി ശിരശ്ഛിന്നമശ്വിഭ്യാം സംധിതം പുനഃ
വിവിധരൂപത്തിലുള്ള രോഗങ്ങൾ ദേവലോകത്തിലും ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു; യജ്ഞത്തിന്റെ തല അശ്വിനികൾ വീണ്ടും ചേർത്തതുപോലെ.
തേന ദോഷേണ യജ്ഞസ്യ ശിരോരോഗഃ സദൈവ ഹി । മാര്തംഡഭാനോഃ കുഷ്ഠം ച വരുണസ്യ ജലോദരമ്
അത് കൊണ്ടാണ് യജ്ഞത്തിന് എപ്പോഴും തലവേദന ഉണ്ടാകുന്നത്; സൂര്യന് കുഷ്ഠരോഗം ബാധിച്ചിരിക്കുന്നു, വരുണന് ജലോദരം വരുന്നു.
പൂഷ്ണോദശനവൈകല്യം ഭുജസ്തംഭഃ ശചീപതേഃ । സുമഹാന്ക്ഷയരോഗശ്ച സോമസ്യ പരികീര്തിതഃ
പൂഷന് പല്ലുകൾ നഷ്ടപ്പെട്ടു, ഇന്ദ്രന്റെ കൈകൾ കട്ടിയായി പോയി, സോമന് വലിയ ക്ഷയരോഗം വന്നതായി പറയപ്പെടുന്നു.
ജ്വരശ്ച സുമഹാനാസീദ്ദക്ഷസ്യാപി പ്രജാപതേഃ । കല്പേകല്പേ ച ദേവാനാം മഹതാമപി സംക്ഷയഃ
ഡക്ഷന്, സൃഷ്ടിയുടെ അധിപന്, വലിയ ജ്വരം ബാധിച്ചു; ഓരോ കാലത്തിലും ദേവന്മാരിൽ പോലും വൻ നഷ്ടങ്ങൾ സംഭവിക്കുന്നു.
പരാര്ധദ്വയകാലാംതേ ബ്രഹ്മണശ്ചാപ്യനിത്യതാ । ദക്ഷസ്യ ദുഹിതാം പൌത്രീം ബ്രഹ്മാ കാമിതവാന്പുനഃ
രണ്ടു പരാർദ്ധങ്ങളുടെ അവസാനം ബ്രഹ്മാവിനും നാശം സംഭവിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മാവ് വീണ്ടും ഡക്ഷന്റെ കൊച്ചുമകളെ ആഗ്രഹിച്ചു.
ക്രോധേന ച ജയാം ദേവീം യോഗജ്ഞാം ശപ്തവാന്പ്രഭുഃ । കാമക്രോധൌ സ്ഥിതൌ യത്ര തത്ര ദോഷാസ്തദാത്മകാഃ
കോപത്തിൽ പ്രഭു യോഗത്തിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ള ജയാ ദേവിയെ ശപിച്ചു; എവിടെയും കാമവും കോപവും ഉണ്ടെങ്കിൽ, അതിന്റെ ദോഷങ്ങൾ അവിടെ ഉണ്ടാകും.
ദുഃഖാനി ച സമസ്താനി സംസ്ഥിതാനി ന സംശയഃ । വിശീര്ണജന്മമരണം സര്വാശിത്വം ഹവിര്ഭുജഃ
എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളും അവിടെ നിലകൊള്ളുന്നു, സംശയമില്ല; ജനനം-മരണം എന്ന ചക്രം തകർന്നു, ഹവിസുകൾ കഴിക്കുന്നവർ എല്ലാം ആസ്വദിക്കുന്നു.
സ്ത്രീവധഃ കാമസക്തിശ്ച സാരഥ്യം പാംഡവേ ബലേ । രുദ്രേണ ത്രിപുരം ദഗ്ധം ദക്ഷയജ്ഞോ വിനാശിതഃ
സ്ത്രീഹത്യ, കാമാസക്തി, പാണ്ഡവന്റെ യുദ്ധത്തിൽ സാരഥ്യം, രുദ്രൻ ത്രിപുരം ദഹിച്ചത്, ഡക്ഷയജ്ഞം നശിപ്പിച്ചത്—
സ്കംദസ്യ ജന്മ വൈ ശുക്രാത്ക്രീഡാദീനാം സഹസ്രശഃ । ഏവം ത്രയോപി രാഗാദ്യൈര്ദോഷൈര്ദേവാഃ സമന്വിതാഃ
സ്കന്ദന്റെ ജനനം ശുക്രത്തിൽ നിന്ന്, ഇത്തരത്തിലുള്ള ആയിരക്കണക്കിന് ക്രീഡകൾ—ഇങ്ങനെ, മൂന്നു പ്രധാന ദേവന്മാരും കാമം പോലുള്ള ദോഷങ്ങളിൽ അകപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
ഏഭ്യഃ പരഃ പ്രഭുഃ ശാംതഃ പരിപൂര്ണഃ സ മുക്തിദഃ । ഏവമേതജ്ജഗത്സര്വമന്യോന്യാതിശയേ സ്ഥിതമ്
ഇവയെക്കാൾ ഉയർന്നവൻ, സമാധാനവും പൂർണ്ണതയും ഉള്ള, മോക്ഷം നൽകുന്ന പരമപ്രഭു; ഈ ലോകം മുഴുവൻ പരസ്പരമായ ആധിപത്യമാണു നിലകൊള്ളുന്നത്.
ദുഃഖൈരാകുലിതം ജ്ഞാത്വാ നിര്വേദം പരമം വ്രജേത് । നിര്വേദാച്ച വിരാഗഃ സ്യാദ്വിരാഗാജ്ജ്ഞാനസംഭവഃ
ലോകം ദുഃഖത്തിൽ ആകുലമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി, ഒരാൾ പരമവൈരാഗ്യം നേടണം; വൈരാഗ്യത്തിൽ നിന്ന് അസക്തി, അസക്തിയിൽ നിന്ന് ജ്ഞാനം ഉണ്ടാകും.
ജ്ഞാനേന തത്പരം ജ്ഞാനം ശിവം മുക്തിമവാപ്നുയാത് । സമസ്തദുഃഖനിര്മുക്ത സ്വസ്ഥാത്മാ സ സുഖീ തദാ
ജ്ഞാനത്തിലൂടെ ആ പരമജ്ഞാനം, ശിവവും മോക്ഷം നൽകുന്നതുമായത്, നേടാം; എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചിതനായ ആത്മാവ് അപ്പോൾ സ്വസ്ഥമായി സന്തോഷത്തോടെ നിലകൊള്ളുന്നു.
സര്വജ്ഞഃ പരിപൂര്ണശ്ച മുക്ത ഇത്യഭിധീയതേ । മാതലിരുവാച- ഏതത്തേ സര്വമാഖ്യാതം യത്ത്വയാ പരിപൃച്ഛിതമ്
എല്ലാം അറിയുന്ന, പൂർണ്ണമായ, മോചിതനായവനെ liberation എന്ന് വിളിക്കുന്നു. മാതലി പറഞ്ഞു: നീ ചോദിച്ചതെല്ലാം ഞാൻ പറഞ്ഞുതടുത്തു.
ധര്മാധര്മവിവേകോ ഹി സര്വജ്ഞാനസമുദ്ഭവഃ । ഇംദ്രലോകേ പ്രഗംതവ്യം ദേവരാജസ്യ ശാസനാത്
ധർമ്മവും അധർമ്മവും തിരിച്ചറിയുന്നത് എല്ലാ ജ്ഞാനത്തിനും ഉറവിടമാണ്; ദേവരാജാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം നാം ഇന്ദ്രലോകത്തിലേക്ക് പോകണം.
യയാതിരുവാച- അസ്മദ്ഭാഗ്യപ്രസംഗേന ഭവതോ ദര്ശനം മമ । സംജാതം ശക്രസംവാഹ ഏതച്ഛ്രേയോ മമാതുലമ്
യയാതി പറഞ്ഞു: എന്റെ ഭാഗ്യത്തിന്റെ അനുഗ്രഹം കൊണ്ടാണ് ഞാൻ നിന്നെ കാണാൻ കഴിഞ്ഞത്; ശക്രന്റെ സാരഥിയുമായി ഈ കൂടിക്കാഴ്ച എനിക്ക് അതുല്യമായ അനുഗ്രഹമാണ്.