ഛിന്നമൂലതരുര്യദ്വദ്ദിവസൈഃ പതതി ക്ഷിതൌ । പുണ്യസ്യ സംക്ഷയാത്തദ്വന്നിപതംതി ദിവൌകസഃ
അടിത്തറ മുറിച്ചുപോയ വൃക്ഷം കുറേ ദിവസങ്ങൾക്കകം നിലത്തുവീഴുന്നതുപോലെ, പുണ്യം തീർന്നാൽ സ്വർഗവാസികളും അങ്ങനെ വീഴും.
സുഖാഭിലാഷനിഷ്ഠാനാം സുഖഭോഗാദി സംപ്ലവൈഃ । അകസ്മാത്പതിതം ദുഃഖം കഷ്ടം സ്വര്ഗേദിവൌകസാമ്
സുഖം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്കും സുഖാനുഭവങ്ങളുടെ ഒഴുക്കിനിടയിൽ, സ്വർഗവാസികൾക്ക് അപ്രതീക്ഷിതവും കഠിനവുമായ ദു:ഖം സംഭവിക്കും.
ഇതി സ്വര്ഗേഽപി ദേവാനാം നാസ്തി സൌഖ്യം വിചാരതഃ । ക്ഷയശ്ച വിഷയാസിദ്ധൌ സ്വര്ഗേ ഭോഗായ കര്മണാമ്
ഇങ്ങനെ, സ്വർഗത്തിലെ ദേവന്മാർക്കു പോലും ആലോചിച്ചാൽ സുഖമില്ല; അനുഭവങ്ങൾ തീർന്നാൽ സ്വർഗം ലഭിക്കാൻ ചെയ്ത കര്മ്മങ്ങൾക്കും അവസാനം വരും.
തത്ര ദുഃഖം മഹത്കഷ്ടം നരകാഗ്നിഷു ദേഹിനാമ് । ഘോരൈശ്ച വിവിധൈര്ഭാവൈര്വാങ്മനഃ കായ സംഭവൈഃ
അവിടെ, നരകാഗ്നികളിൽ ശരീരമുള്ളവർക്ക് വലിയതും ഭയങ്കരവുമായ ദു:ഖം അനുഭവപ്പെടുന്നു; വാക്ക്, മനസ്സ്, ശരീരം എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള വിവിധ ഭയങ്കരാവസ്ഥകളാൽ.
കുഠാരച്ഛേദനം തീവ്രം വല്കലാനാം ച തക്ഷണമ് । പര്ണശാഖാഫലാനാം ച പാതശ്ചംഡേന വായുനാ
അവിടെ കഠിനമായ കുരുവാളുകൊണ്ടു മുറിക്കൽ, തൊലി പിഴുതല, ഇലകളും കൊമ്പുകളും പഴങ്ങളും കനത്ത കാറ്റിൽ വീഴൽ എന്നിവയുണ്ട്.
ഉന്മൂലനാന്നദീഭിശ്ച ഗജൈരന്യൈശ്ച ദേഹിഭിഃ । ദാവാഗ്നിഹിമശോഷൈശ്ച ദുഃഖം സ്ഥാവരജാതിഷു
നദികളാൽ, ആനകളാൽ, മറ്റു ജീവികളാൽ വേരോടെ പറിച്ചെറിയൽ, കാട്ടുതീ, തണുപ്പ്, വരൾച്ച എന്നിവ മൂലം അചഞ്ചല ജീവികൾക്ക് ദു:ഖം അനുഭവപ്പെടുന്നു.
തദ്വദ്ഭുജംഗസര്പാണാം ക്രോധേ ദുഃഖം ച ദാരുണമ് । ദുഷ്ടാനാം ഘാതനം ലോകേ പാശേന ച നിബംധനമ്
അത് പോലെ, പാമ്പുകൾക്കും സർപ്പങ്ങൾക്കും കോപത്തിൽ കഠിനമായ ദു:ഖം; ദുഷ്ടന്മാർക്ക് ലോകത്ത് കൊല്ലപ്പെടലും കയറുകൊണ്ട് കെട്ടലും അനുഭവപ്പെടുന്നു.
അകസ്മാജ്ജന്മമരണം കീടാനാം ച മുഹുര്മുഹുഃ । സരീസൃപനികായാനാമേവം ദുഃഖാന്യനേകധാ
കീടങ്ങൾക്കു പെട്ടെന്നുള്ള ജനനവും മരണവും വീണ്ടും വീണ്ടും സംഭവിക്കുന്നു; സർപ്പങ്ങൾക്കും ഇങ്ങനെ പലവിധ ദു:ഖങ്ങൾ അനുഭവപ്പെടുന്നു.
പശൂനാമാത്മശമനം ദംഡതാഡനമേവ ച । നാസാവേധേന സംത്രാസഃ പ്രതോദേന സുതാഡനമ്
മൃഗങ്ങൾക്കു സ്വയം നിയന്ത്രണം നേടാൻ ചാവേലുകൊണ്ട് അടിക്കുന്നത്, മൂക്കിൽ കുത്തി ഭയപ്പെടുത്തുന്നത്, കുരുവടി കൊണ്ട് വേദനിപ്പിക്കുന്നത്—ഇവയൊക്കെ അവരുടെ നിയന്ത്രണത്തിനാണ്.
വേത്രകാഷ്ഠാദിനിഗഡൈരംകുശേനാംഗബംധനമ് । ഭാവേന മനസാ ക്ലേശൈര്ഭിക്ഷാ യുവാദിപീഡനമ്
വെട്രം, മരക്കൊണ്ടുള്ള കെട്ടുകൾ, ആനക്കൊണ്ടം എന്നിവയാൽ കെട്ടിപ്പിടിക്കൽ, മനസ്സിൽ ദു:ഖം ഉണ്ടാക്കൽ, ഭിക്ഷയോ യൗവനത്തിലെ കഷ്ടതയോ—ഇവയൊക്കെ വേദനയുടെ കാരണങ്ങളാണ്.
ആത്മയൂഥവിയോഗൈശ്ച ബലാന്നയനബംധനേ । പശൂനാം സംതി കായാനാമേവം ദുഃഖാന്യനേകശഃ
തങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തിൽ നിന്ന് വേർപെടൽ, ബലമായി കൊണ്ടുപോകൽ, കെട്ടിയിടൽ—മൃഗങ്ങൾക്കു ശരീരത്തിൽ പലവിധ ദു:ഖങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നു.
വര്ഷാശീതാതപാദ്ദുഃഖം സുകഷ്ടം ഗ്രഹപക്ഷിണാമ് । ക്ലേശമാനാതി കായാനാമേവം ദുഃഖാന്യനേകധാ
മഴ, തണുപ്പ്, ചൂട്—ഇവ കിടപ്പിൽ കഴിയുന്ന പക്ഷികൾക്കും മൃഗങ്ങൾക്കും വളരെ കഷ്ടമാണ്; അങ്ങനെ ശരീരങ്ങൾ പലവിധ ദു:ഖങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു.
ഗര്ഭവാസേ മഹദ്ദുഃഖം ജന്മദുഃഖം തഥാ നൃണാമ് । സുബാല്യദുഃഖം ചാജ്ഞാനം കൌമാരേ ഗുരുശാസനമ്
ഗർഭത്തിൽ കഴിയുമ്പോഴും ജനന സമയത്തും മനുഷ്യർക്കു വലിയ ദു:ഖം ഉണ്ട്; ബാല്യത്തിൽ ദു:ഖവും അജ്ഞാനവും, യൗവനത്തിൽ മുതിർന്നവരുടെ കഠിന ഉപദേശവും അനുഭവപ്പെടുന്നു.
യൌവനേ കാമരാഗാഭ്യാം ദുഃഖം ചൈവേര്ഷ്യയാ പുനഃ । കൃഷിവാണിജ്യസേവാദ്യൈര്ഗോരക്ഷാദിക കര്മഭിഃ
യൗവനത്തിൽ മോഹവും ആഗ്രഹവും കൊണ്ടും, വീണ്ടും അസൂയ കൊണ്ടും ദു:ഖം ഉണ്ടാകുന്നു; കൃഷി, വ്യാപാരം, സേവനം, പശു പരിപാലനം തുടങ്ങിയ ജോലികൾ വഴി കഷ്ടതയുണ്ട്.
വൃദ്ധഭാവേ ച ജരയാ വ്യാധിഭിശ്ച പ്രപീഡനാത് । മരണേ ച മഹദ്ദുഃഖം പ്രാര്ഥനായാം തതോധികമ്
വയസ്സായപ്പോൾ ജരയും രോഗങ്ങളും കൊണ്ടും ദു:ഖം അനുഭവപ്പെടുന്നു; മരണത്തിൽ വലിയ ദു:ഖവും, ജീവിക്കാൻ ഉള്ള ആഗ്രഹത്തിൽ അതിനേക്കാൾ കൂടുതൽ ദു:ഖവും ഉണ്ട്.
രാജാഗ്നിജലദാഘാതചൌരശത്രു ഭയം മഹത് । അര്ഥസ്യാര്ജനരക്ഷായാം ഭയം നാശേ വ്യയേ പുനഃ
രാജാക്കന്മാർ, തീ, വെള്ളം, അടികൾ, കള്ളന്മാർ, ശത്രുക്കൾ—ഇവയൊക്കെ വലിയ ഭയമാണ്; ധനം സമ്പാദിക്കുകയും സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോഴും, അതിന്റെ നഷ്ടം, ചെലവ് എന്നിവയിൽ വീണ്ടും ഭയമുണ്ട്.
കാര്പണ്യം മത്സരോ ദമ്ഭോ ധനാധിക്യേ ഭയം മഹത് । അകാര്യേ സംപ്രവൃത്തിശ്ച ദുഃഖാനി ധനിനാം സദാ
ദു:ഖം, അസൂയ, കപടം, ധനം കൂടുതലായപ്പോൾ വലിയ ഭയം; തെറ്റായ കാര്യങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുന്നത് ധനികർക്കു എപ്പോഴും ദു:ഖം ഉണ്ടാക്കുന്നു.
ഭൃത്യവൃത്തിഃ കുസീദം ച ദാസത്വം പരതംത്രതാ । ഇഷ്ടാനിഷ്ടാഭിയോഗശ്ച സംയോഗാശ്ച സഹസ്രശഃ
ഭൃത്യജീവനം, കടം, ദാസ്യം, മറ്റുള്ളവരിൽ ആശ്രയം, ഇഷ്ടവും അനിഷ്ടവും ആയ ബന്ധങ്ങൾ—ഇവയൊക്കെ ആയിരക്കണക്കിന് ദു:ഖങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നു.
ദുര്ഭിക്ഷം ദുര്ഭഗത്വം ച മൂര്ഖത്വം ച ദരിദ്രതാ । അധരോത്തരഭാഗശ്ച നാരകം രാജവിക്രമമ്
ദുരിതം, ദു:ഭാഗ്യം, അജ്ഞാനം, ദാരിദ്ര്യം, താഴ്ന്ന സ്ഥാനം, നരകം, രാജാക്കന്മാരുടെ പീഡനം—ഇവയൊക്കെ ദു:ഖത്തിന്റെ കാരണങ്ങളാണ്.
അന്യോന്യാഭിഭവം ദുഃഖമന്യാംന്യതോ ഭയം മഹത് । അന്യോന്യാച്ച പ്രകോപശ്ച രാജ്ഞോ ദുഃഖം മഹീഭൃതാമ്
ഒരോരാൾ മറ്റൊരാളെ കീഴടക്കുന്നത്, പരസ്പരം ഭയപ്പെടുന്നത്, കോപം, രാജാക്കന്മാർക്ക് അവരുടെ പ്രജകളിൽ നിന്ന് ദു:ഖം—ഇവയൊക്കെ ദു:ഖം ഉണ്ടാക്കുന്നു.
അനിത്യതാത്ര ഭാവാനാം കൃതകാമ്യസ്യ ദേഹിനഃ । അന്യോന്യ മര്മഭേദാച്ച അന്യോന്യ കരപീഡനാത്
വസ്തുക്കളുടെ അസ്ഥിരത, ശരീരധാരികൾക്ക് ആഗ്രഹം, പരസ്പരം വേദനിപ്പിക്കൽ, പരസ്പരം പീഡനം—ഇവയൊക്കെ ദു:ഖം ഉണ്ടാക്കുന്നു.
ലുബ്ധാശ്ച പാപഭേദേന അന്യോന്യസ്യ ച ഭക്ഷണമ് । ഇത്യേവമാദിഭിര്ദുഃഖൈര്യസ്മാദ്ഭീതം ചരാചരമ്
ലോഭികൾ പാപം ചെയ്തു, പരസ്പരം ഭക്ഷിക്കുന്നു; അങ്ങനെ ഇത്തരത്തിലുള്ള ദു:ഖങ്ങളിൽ നിന്ന് ചലിക്കുന്നതും അചലമായതും ഉള്ള എല്ലാ ജീവികളും ഭയപ്പെടുന്നു.
നിരയാദി മനുഷ്യാംതം തസ്മാത്സര്വം ത്യജേദ്ബുധഃ । സ്കംധാത്സ്കംധേന യന്ഭാരം വിശ്രാമം മന്യതേ യഥാ
നരകത്തിൽ നിന്ന് മനുഷ്യരിലേക്കുള്ള എല്ലാ നിലകളിലും, അതുകൊണ്ട് ബുദ്ധിമാന്മാർ എല്ലാം ഉപേക്ഷിക്കണം; ഒരു ഭാരം ഒരു ചുണ്ടിൽ നിന്ന് മറ്റൊന്നിലേക്ക് മാറ്റുമ്പോൾ വിശ്രമം കിട്ടുന്നതുപോലെ.
തദ്വത്സര്വമിദം ലോകേ ദുഃഖം ദുഃഖേന ശാമ്യതി । അന്യോന്യാതിശയോപേതാഃ സര്വദാ ഭോഗസംപ്ലവാഃ
അതു പോലെ ഈ ലോകത്തിലെ എല്ലാ ദു:ഖവും മറ്റൊരു ദു:ഖം കൊണ്ടാണ് ശമിക്കുന്നത്; ആനന്ദങ്ങൾ എപ്പോഴും അധികവും മത്സരവും ചേർന്നതായാണ്.
ധര്മക്ഷയാച്ച ദേവാനാം ദിവി ദുഃഖമവസ്ഥിതമ് । നാനായോനിസഹസ്രേഷു സംഭവഃ പുണ്യസംക്ഷയാത്
ധർമ്മം കുറഞ്ഞപ്പോൾ ദേവന്മാർക്കും സ്വർഗത്തിൽ ദു:ഖം അനുഭവപ്പെടുന്നു; പുണ്യം തീർന്നപ്പോൾ അനേകം ജന്മങ്ങളിൽ ജനനം ഉണ്ടാകും.
രോഗാശ്ച വിവിധാകാരാ ദേവലോകേഽപി സംസ്മൃതാഃ । യജ്ഞസ്യ ഹി ശിരശ്ഛിന്നമശ്വിഭ്യാം സംധിതം പുനഃ
വിവിധരൂപത്തിലുള്ള രോഗങ്ങൾ ദേവലോകത്തിലും ഓർമ്മിക്കപ്പെടുന്നു; യജ്ഞത്തിന്റെ തല അശ്വിനികൾ വീണ്ടും ചേർത്തതുപോലെ.
തേന ദോഷേണ യജ്ഞസ്യ ശിരോരോഗഃ സദൈവ ഹി । മാര്തംഡഭാനോഃ കുഷ്ഠം ച വരുണസ്യ ജലോദരമ്
അത് കൊണ്ടാണ് യജ്ഞത്തിന് എപ്പോഴും തലവേദന ഉണ്ടാകുന്നത്; സൂര്യന് കുഷ്ഠരോഗം ബാധിച്ചിരിക്കുന്നു, വരുണന് ജലോദരം വരുന്നു.
പൂഷ്ണോദശനവൈകല്യം ഭുജസ്തംഭഃ ശചീപതേഃ । സുമഹാന്ക്ഷയരോഗശ്ച സോമസ്യ പരികീര്തിതഃ
പൂഷന് പല്ലുകൾ നഷ്ടപ്പെട്ടു, ഇന്ദ്രന്റെ കൈകൾ കട്ടിയായി പോയി, സോമന് വലിയ ക്ഷയരോഗം വന്നതായി പറയപ്പെടുന്നു.
ജ്വരശ്ച സുമഹാനാസീദ്ദക്ഷസ്യാപി പ്രജാപതേഃ । കല്പേകല്പേ ച ദേവാനാം മഹതാമപി സംക്ഷയഃ
ഡക്ഷന്, സൃഷ്ടിയുടെ അധിപന്, വലിയ ജ്വരം ബാധിച്ചു; ഓരോ കാലത്തിലും ദേവന്മാരിൽ പോലും വൻ നഷ്ടങ്ങൾ സംഭവിക്കുന്നു.
പരാര്ധദ്വയകാലാംതേ ബ്രഹ്മണശ്ചാപ്യനിത്യതാ । ദക്ഷസ്യ ദുഹിതാം പൌത്രീം ബ്രഹ്മാ കാമിതവാന്പുനഃ
രണ്ടു പരാർദ്ധങ്ങളുടെ അവസാനം ബ്രഹ്മാവിനും നാശം സംഭവിക്കുന്നു; ബ്രഹ്മാവ് വീണ്ടും ഡക്ഷന്റെ കൊച്ചുമകളെ ആഗ്രഹിച്ചു.