സമാധാനേ തു സര്വത്ര പ്രഭാവഃ സദൃശഃ സ്മൃതഃ । വിത്തസ്യാതിശയത്വേന പ്രഭാവഃ കസ്യചിത്ക്വചിത്
എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും സമത്വത്തിന്റെ ശക്തി ഒരുപോലെയാണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. പക്ഷേ, ധനം കൂടുതലുള്ളവരുടെ സ്വാധീനം ചിലിടങ്ങളിൽ കൂടുതലായിരിക്കും.
ദാനവൈര്നിര്ജിതാ ദേവാസ്തേ ദൈവൈര്നിജിതാഃ പുനഃ । ഇത്യന്യോന്യം ശ്രിതോ ലോകോ ഭാഗ്യൈര്ജയപരാജയൈഃ
അസുരന്മാർ ദേവന്മാരെ ജയിച്ചു, പിന്നെ ദേവന്മാർ അസുരന്മാരെ ജയിച്ചു. ഇങ്ങനെ ലോകം പരസ്പരം ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു; വിജയം തോൽവിയും ഭാഗ്യത്താൽ നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു.
ഏവം വസ്ത്രയുഗം രാജ്ഞാം പ്രസ്ഥമാത്രാംബുഭോജനമ് । യാനം ശയ്യാസനം ചൈവ ശേഷം ദുഃഖായ കേവലമ്
രാജാക്കന്മാർക്ക് രണ്ടു വസ്ത്രം, ഒരു അളവ് അപ്പം വെള്ളം, ഒരു വാഹനവും കിടക്കയും ഇരിപ്പിടവും മതിയാകുന്നു; അതിനപ്പുറം എല്ലാം ദു:ഖത്തിനാണ് കാരണം.
സപ്തമേ ചാപി ഭവനേ ഖട്വാമാത്ര പരിഗ്രഹഃ । ഉദകുംഭസഹസ്രേഭ്യഃ ക്ലേശായാസ പ്രവിസ്തരഃ
ഏഴാമത്തെ കൊട്ടാരത്തിലും ഒരു കിടക്ക മാത്രമാണ് സ്വന്തമായുള്ളത്; ആയിരക്കണക്കിന് വെള്ളക്കലശങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിലും അതിൽ നിന്ന് കഷ്ടപ്പാടും വേദനയും മാത്രമേ ലഭിക്കൂ.
പ്രത്യൂഷേ തൂര്യനിര്ഘോഷഃ സമം പുരനിവാസിഭിഃ । രാജ്യേഭിമാനമാത്രം ഹി മമേദം വാദ്യതേ ഗൃഹേ
പ്രഭാതത്തിൽ നഗരവാസികളോടൊപ്പം വാദ്യങ്ങളുടെ ശബ്ദം മുഴങ്ങുന്നു; 'ഇത് എന്റേതാണ്' എന്ന രാജസന്തോഷം മാത്രം വീടുകളിൽ ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു.
സര്വമാഭരണം ഭാരഃ സര്വമാലേപനം മലമ് । സര്വം പ്രലപിതം ഗീതം നൃത്യമുന്മത്തചേഷ്ടിതമ്
എല്ലാ ആഭരണങ്ങളും ഭാരമാണ്, എല്ലാ അളങ്കാരങ്ങളും അഴുക്കാണ്; എല്ലാ സംസാരവും പാട്ടും നൃത്തവും മദ്യപാനികളുടെ പെരുമാറ്റം പോലെയാണ്.
ഇത്യേവം രാജ്യസംഭോഗൈഃ കുതഃ സൌഖ്യം വിചാരതഃ । നൃപാണാം വിഗ്രഹേ ചിംതാ വാന്യോന്യവിജിഗീഷയാ
ഇങ്ങനെ രാജസുഖങ്ങളെക്കുറിച്ച് ചിന്തിച്ചാൽ എവിടെയാണ് സുഖം? രാജാക്കന്മാരുടെ ഇടയിൽ പരസ്പരം ജയിക്കാൻ ഉള്ള ആഗ്രഹത്തിൽ കലഹവും ചിന്തയും മാത്രമേയുള്ളൂ.
പ്രായേണ ശ്രീമദാലേപാന്നഹുഷാദ്യാ മഹാനൃപാഃ । സ്വര്ഗം പ്രാപ്താ നിപതിതാഃ കഃ ശ്രിയാ വിംദതേ സുഖമ്
നഹുഷനും മറ്റു മഹാരാജാക്കന്മാരും ധനസമ്പത്തിൽ മദിച്ചവർ സ്വർഗത്തിൽ എത്തിയിട്ടും പിന്നീട് വീണുപോയിട്ടുണ്ട്; സമ്പത്തിൽ ആരാണ് സുഖം കണ്ടെത്തുന്നത്?
സ്വര്ഗേപി ച കുതഃ സൌഖ്യം ദൃഷ്ട്വാ ദീപ്താം പരശ്രിയമ് । ഉപര്യുപരി ദേവാനാമന്യോന്യാതിശയസ്ഥിതാമ്
സ്വർഗത്തിൽ പോലും, മറ്റുള്ളവരുടെ കത്തുന്ന സമ്പത്ത് കണ്ടാൽ എങ്ങനെയാണ് സുഖം? ദേവന്മാരും പരസ്പരം മുകളിലേക്കുയരാൻ ശ്രമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
നരൈഃ പുണ്യഫലം സ്വര്ഗേ മൂലച്ഛേദേന ഭുജ്യതേ । ന ചാന്യത്ക്രിയതേ കര്മ സോഽത്ര ദോഷഃ സുദാരുണഃ
സ്വർഗത്തിൽ മനുഷ്യർ പുണ്യഫലം അനുഭവിക്കുന്നു, പക്ഷേ അതിന്റെ അടിത്തറ തീർന്നുകൊണ്ടാണ്; അവിടെ പുതിയ ഒരു കര്മ്മവും നടക്കുന്നില്ല—ഇതാണ് ഏറ്റവും ഭയങ്കരമായ ദോഷം.
ഛിന്നമൂലതരുര്യദ്വദ്ദിവസൈഃ പതതി ക്ഷിതൌ । പുണ്യസ്യ സംക്ഷയാത്തദ്വന്നിപതംതി ദിവൌകസഃ
അടിത്തറ മുറിച്ചുപോയ വൃക്ഷം കുറേ ദിവസങ്ങൾക്കകം നിലത്തുവീഴുന്നതുപോലെ, പുണ്യം തീർന്നാൽ സ്വർഗവാസികളും അങ്ങനെ വീഴും.
സുഖാഭിലാഷനിഷ്ഠാനാം സുഖഭോഗാദി സംപ്ലവൈഃ । അകസ്മാത്പതിതം ദുഃഖം കഷ്ടം സ്വര്ഗേദിവൌകസാമ്
സുഖം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്കും സുഖാനുഭവങ്ങളുടെ ഒഴുക്കിനിടയിൽ, സ്വർഗവാസികൾക്ക് അപ്രതീക്ഷിതവും കഠിനവുമായ ദു:ഖം സംഭവിക്കും.
ഇതി സ്വര്ഗേഽപി ദേവാനാം നാസ്തി സൌഖ്യം വിചാരതഃ । ക്ഷയശ്ച വിഷയാസിദ്ധൌ സ്വര്ഗേ ഭോഗായ കര്മണാമ്
ഇങ്ങനെ, സ്വർഗത്തിലെ ദേവന്മാർക്കു പോലും ആലോചിച്ചാൽ സുഖമില്ല; അനുഭവങ്ങൾ തീർന്നാൽ സ്വർഗം ലഭിക്കാൻ ചെയ്ത കര്മ്മങ്ങൾക്കും അവസാനം വരും.
തത്ര ദുഃഖം മഹത്കഷ്ടം നരകാഗ്നിഷു ദേഹിനാമ് । ഘോരൈശ്ച വിവിധൈര്ഭാവൈര്വാങ്മനഃ കായ സംഭവൈഃ
അവിടെ, നരകാഗ്നികളിൽ ശരീരമുള്ളവർക്ക് വലിയതും ഭയങ്കരവുമായ ദു:ഖം അനുഭവപ്പെടുന്നു; വാക്ക്, മനസ്സ്, ശരീരം എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള വിവിധ ഭയങ്കരാവസ്ഥകളാൽ.
കുഠാരച്ഛേദനം തീവ്രം വല്കലാനാം ച തക്ഷണമ് । പര്ണശാഖാഫലാനാം ച പാതശ്ചംഡേന വായുനാ
അവിടെ കഠിനമായ കുരുവാളുകൊണ്ടു മുറിക്കൽ, തൊലി പിഴുതല, ഇലകളും കൊമ്പുകളും പഴങ്ങളും കനത്ത കാറ്റിൽ വീഴൽ എന്നിവയുണ്ട്.
ഉന്മൂലനാന്നദീഭിശ്ച ഗജൈരന്യൈശ്ച ദേഹിഭിഃ । ദാവാഗ്നിഹിമശോഷൈശ്ച ദുഃഖം സ്ഥാവരജാതിഷു
നദികളാൽ, ആനകളാൽ, മറ്റു ജീവികളാൽ വേരോടെ പറിച്ചെറിയൽ, കാട്ടുതീ, തണുപ്പ്, വരൾച്ച എന്നിവ മൂലം അചഞ്ചല ജീവികൾക്ക് ദു:ഖം അനുഭവപ്പെടുന്നു.
തദ്വദ്ഭുജംഗസര്പാണാം ക്രോധേ ദുഃഖം ച ദാരുണമ് । ദുഷ്ടാനാം ഘാതനം ലോകേ പാശേന ച നിബംധനമ്
അത് പോലെ, പാമ്പുകൾക്കും സർപ്പങ്ങൾക്കും കോപത്തിൽ കഠിനമായ ദു:ഖം; ദുഷ്ടന്മാർക്ക് ലോകത്ത് കൊല്ലപ്പെടലും കയറുകൊണ്ട് കെട്ടലും അനുഭവപ്പെടുന്നു.
അകസ്മാജ്ജന്മമരണം കീടാനാം ച മുഹുര്മുഹുഃ । സരീസൃപനികായാനാമേവം ദുഃഖാന്യനേകധാ
കീടങ്ങൾക്കു പെട്ടെന്നുള്ള ജനനവും മരണവും വീണ്ടും വീണ്ടും സംഭവിക്കുന്നു; സർപ്പങ്ങൾക്കും ഇങ്ങനെ പലവിധ ദു:ഖങ്ങൾ അനുഭവപ്പെടുന്നു.
പശൂനാമാത്മശമനം ദംഡതാഡനമേവ ച । നാസാവേധേന സംത്രാസഃ പ്രതോദേന സുതാഡനമ്
മൃഗങ്ങൾക്കു സ്വയം നിയന്ത്രണം നേടാൻ ചാവേലുകൊണ്ട് അടിക്കുന്നത്, മൂക്കിൽ കുത്തി ഭയപ്പെടുത്തുന്നത്, കുരുവടി കൊണ്ട് വേദനിപ്പിക്കുന്നത്—ഇവയൊക്കെ അവരുടെ നിയന്ത്രണത്തിനാണ്.
വേത്രകാഷ്ഠാദിനിഗഡൈരംകുശേനാംഗബംധനമ് । ഭാവേന മനസാ ക്ലേശൈര്ഭിക്ഷാ യുവാദിപീഡനമ്
വെട്രം, മരക്കൊണ്ടുള്ള കെട്ടുകൾ, ആനക്കൊണ്ടം എന്നിവയാൽ കെട്ടിപ്പിടിക്കൽ, മനസ്സിൽ ദു:ഖം ഉണ്ടാക്കൽ, ഭിക്ഷയോ യൗവനത്തിലെ കഷ്ടതയോ—ഇവയൊക്കെ വേദനയുടെ കാരണങ്ങളാണ്.
ആത്മയൂഥവിയോഗൈശ്ച ബലാന്നയനബംധനേ । പശൂനാം സംതി കായാനാമേവം ദുഃഖാന്യനേകശഃ
തങ്ങളുടെ കൂട്ടത്തിൽ നിന്ന് വേർപെടൽ, ബലമായി കൊണ്ടുപോകൽ, കെട്ടിയിടൽ—മൃഗങ്ങൾക്കു ശരീരത്തിൽ പലവിധ ദു:ഖങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നു.
വര്ഷാശീതാതപാദ്ദുഃഖം സുകഷ്ടം ഗ്രഹപക്ഷിണാമ് । ക്ലേശമാനാതി കായാനാമേവം ദുഃഖാന്യനേകധാ
മഴ, തണുപ്പ്, ചൂട്—ഇവ കിടപ്പിൽ കഴിയുന്ന പക്ഷികൾക്കും മൃഗങ്ങൾക്കും വളരെ കഷ്ടമാണ്; അങ്ങനെ ശരീരങ്ങൾ പലവിധ ദു:ഖങ്ങൾ അനുഭവിക്കുന്നു.
ഗര്ഭവാസേ മഹദ്ദുഃഖം ജന്മദുഃഖം തഥാ നൃണാമ് । സുബാല്യദുഃഖം ചാജ്ഞാനം കൌമാരേ ഗുരുശാസനമ്
ഗർഭത്തിൽ കഴിയുമ്പോഴും ജനന സമയത്തും മനുഷ്യർക്കു വലിയ ദു:ഖം ഉണ്ട്; ബാല്യത്തിൽ ദു:ഖവും അജ്ഞാനവും, യൗവനത്തിൽ മുതിർന്നവരുടെ കഠിന ഉപദേശവും അനുഭവപ്പെടുന്നു.
യൌവനേ കാമരാഗാഭ്യാം ദുഃഖം ചൈവേര്ഷ്യയാ പുനഃ । കൃഷിവാണിജ്യസേവാദ്യൈര്ഗോരക്ഷാദിക കര്മഭിഃ
യൗവനത്തിൽ മോഹവും ആഗ്രഹവും കൊണ്ടും, വീണ്ടും അസൂയ കൊണ്ടും ദു:ഖം ഉണ്ടാകുന്നു; കൃഷി, വ്യാപാരം, സേവനം, പശു പരിപാലനം തുടങ്ങിയ ജോലികൾ വഴി കഷ്ടതയുണ്ട്.
വൃദ്ധഭാവേ ച ജരയാ വ്യാധിഭിശ്ച പ്രപീഡനാത് । മരണേ ച മഹദ്ദുഃഖം പ്രാര്ഥനായാം തതോധികമ്
വയസ്സായപ്പോൾ ജരയും രോഗങ്ങളും കൊണ്ടും ദു:ഖം അനുഭവപ്പെടുന്നു; മരണത്തിൽ വലിയ ദു:ഖവും, ജീവിക്കാൻ ഉള്ള ആഗ്രഹത്തിൽ അതിനേക്കാൾ കൂടുതൽ ദു:ഖവും ഉണ്ട്.
രാജാഗ്നിജലദാഘാതചൌരശത്രു ഭയം മഹത് । അര്ഥസ്യാര്ജനരക്ഷായാം ഭയം നാശേ വ്യയേ പുനഃ
രാജാക്കന്മാർ, തീ, വെള്ളം, അടികൾ, കള്ളന്മാർ, ശത്രുക്കൾ—ഇവയൊക്കെ വലിയ ഭയമാണ്; ധനം സമ്പാദിക്കുകയും സംരക്ഷിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോഴും, അതിന്റെ നഷ്ടം, ചെലവ് എന്നിവയിൽ വീണ്ടും ഭയമുണ്ട്.
കാര്പണ്യം മത്സരോ ദമ്ഭോ ധനാധിക്യേ ഭയം മഹത് । അകാര്യേ സംപ്രവൃത്തിശ്ച ദുഃഖാനി ധനിനാം സദാ
ദു:ഖം, അസൂയ, കപടം, ധനം കൂടുതലായപ്പോൾ വലിയ ഭയം; തെറ്റായ കാര്യങ്ങളിൽ ഏർപ്പെടുന്നത് ധനികർക്കു എപ്പോഴും ദു:ഖം ഉണ്ടാക്കുന്നു.
ഭൃത്യവൃത്തിഃ കുസീദം ച ദാസത്വം പരതംത്രതാ । ഇഷ്ടാനിഷ്ടാഭിയോഗശ്ച സംയോഗാശ്ച സഹസ്രശഃ
ഭൃത്യജീവനം, കടം, ദാസ്യം, മറ്റുള്ളവരിൽ ആശ്രയം, ഇഷ്ടവും അനിഷ്ടവും ആയ ബന്ധങ്ങൾ—ഇവയൊക്കെ ആയിരക്കണക്കിന് ദു:ഖങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നു.
ദുര്ഭിക്ഷം ദുര്ഭഗത്വം ച മൂര്ഖത്വം ച ദരിദ്രതാ । അധരോത്തരഭാഗശ്ച നാരകം രാജവിക്രമമ്
ദുരിതം, ദു:ഭാഗ്യം, അജ്ഞാനം, ദാരിദ്ര്യം, താഴ്ന്ന സ്ഥാനം, നരകം, രാജാക്കന്മാരുടെ പീഡനം—ഇവയൊക്കെ ദു:ഖത്തിന്റെ കാരണങ്ങളാണ്.
അന്യോന്യാഭിഭവം ദുഃഖമന്യാംന്യതോ ഭയം മഹത് । അന്യോന്യാച്ച പ്രകോപശ്ച രാജ്ഞോ ദുഃഖം മഹീഭൃതാമ്
ഒരോരാൾ മറ്റൊരാളെ കീഴടക്കുന്നത്, പരസ്പരം ഭയപ്പെടുന്നത്, കോപം, രാജാക്കന്മാർക്ക് അവരുടെ പ്രജകളിൽ നിന്ന് ദു:ഖം—ഇവയൊക്കെ ദു:ഖം ഉണ്ടാക്കുന്നു.