ഋഷിപുത്രസ്യ രാമസ്യ രാമോ ദശരഥാത്മജഃ । ജഘാന വീര്യമതുലമൂര്ധ്വഗം സുമഹാത്മനഃ
ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ, അതുല്യമായ വീര്യവും മഹാത്മാവും ആയിരുന്ന ഋഷിപുത്രനായ രാമനെ കൊല്ലുകയുണ്ടായി.
ജരാസംധേന രാമസ്യ തേജസാ നാശിതം യശഃ । ജരാസംധസ്യ ഭീമേന തസ്യാപി പവനാത്മജഃ
ജരാസന്ധൻ തന്റെ ശക്തിയാൽ രാമന്റെ പ്രശസ്തി നശിപ്പിച്ചു; ഭീമൻ ജരാസന്ധനെ ജയിച്ചു, പിന്നെ അവനെയും വായുവിന്റെ പുത്രൻ ജയിച്ചു.
ഹനുമാനപി സൂര്യേണ വിക്ഷിപ്തഃ പതിതഃ ക്ഷിതൌ । നിവാതകവചാന്സര്വദാനവാന്ബലദര്പിതാന്
ഹനുമാനെയും സൂര്യൻ തട്ടി നിലത്തേക്ക് വീഴ്ത്തി; എന്നാൽ അവൻ എപ്പോഴും ധൈര്യത്തോടെ നിലകൊണ്ടിരുന്ന നിവാതകവചന്മാരായ ദാനവന്മാരെ ജയിച്ചു.
ഹതവാനര്ജുനഃ ശ്രീമാന്ഗോപാലൈഃ സ വിനിര്ജിതഃ । സൂര്യഃ പ്രതാപയുക്തോഽപി മേഘൈഃ സംഛാദ്യതേ ക്വചിത്
ശ്രീമാനായ അർജുനൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു, അവനും ഗോപന്മാർക്കാൽ തോറ്റു; ശക്തിയുള്ള സൂര്യനും ചിലപ്പോൾ മേഘങ്ങൾ കൊണ്ടു മറയുന്നു.
ക്ഷിപ്യതേ വായുനാ മേഘോ വായോര്വീര്യം നഗൈര്ജിതമ് । ദഹ്യംതേ വഹ്നിനാ ശൈലാഃ സ വഹ്നിഃ ശാമ്യതേ ജലൈഃ
മേഘം കാറ്റ് തള്ളിക്കളയുന്നു, പക്ഷേ കാറ്റിന്റെ ശക്തി പർവതങ്ങൾ തടയുന്നു; പർവതങ്ങൾ അഗ്നിയിൽ കത്തുന്നു, ആ അഗ്നി വെള്ളം കൊണ്ടു ശമിക്കുന്നു.
തജ്ജലം ശോഷ്യതേ സൂര്യൈസ്തേ സൂര്യാഃ സഹ വാരിണാ । ത്രൈലോക്യേന സമസ്താശ്ച നശ്യംതി ബ്രഹ്മണോ ദിനേ
ആ വെള്ളം സൂര്യൻ ഉണക്കുന്നു, ആ സൂര്യന്മാരെയും വെള്ളം കീഴടക്കുന്നു; ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ദിവസത്തിൽ തന്നെ എല്ലാ ലോകങ്ങളും നശിക്കുന്നു.
ബ്രഹ്മാപി ത്രിദശൈഃ സാര്ധമുപസംഹ്രിയതേ പുനഃ । പരാര്ധദ്വയകാലാംതേ ശിവേന പരമാത്മനാ
ബ്രഹ്മാവും ദേവന്മാരും രണ്ടുപരാർദ്ധം കഴിഞ്ഞാൽ, പരമാത്മാവായ ശിവൻ വീണ്ടും എല്ലാം അകറ്റുന്നു.
ഏവം നൈവാസ്തി സംസാരേ യച്ച സര്വോത്തമം ബലമ് । വിഹായൈകം ജഗന്നാഥം പരമാത്മാനമവ്യയമ്
ഇങ്ങനെ, ഈ ലോകത്തിൽ, എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, ഒരൊറ്റ, അക്ഷയം, ലോകനാഥനായ പരമാത്മാവിനെക്കാൾ വലിയ ശക്തി ഇല്ല.
ജ്ഞാത്വാ സാതിശയം സര്വമതിമാനം വിവര്ജയേത് । ഏവംഭൂതേ ജഗത്യസ്മിന്കഃ സുരഃ പംഡിതോപി വാ
ഇത് മനസ്സിലാക്കി, അതിരുകടന്ന അഭിമാനം ഉപേക്ഷിക്കണം; ഇത്തരമൊരു ലോകത്ത്, ദേവൻ ആയാലും പണ്ഡിതൻ ആയാലും—
ന ഹ്യസ്തി സര്വവിത്കശ്ചിന്ന വാ മൂര്ഖോപി സര്വതഃ । യാവദ്യസ്തു വിജാനാതി താവത്തത്ര സ പംഡിതഃ
എല്ലാം അറിയുന്നവനൊരാളുമില്ല, മുഴുവനായി അറിയാത്തവനും ഇല്ല; ആരെത്ര അറിയുന്നു, അത്രയോളം അവൻ അതിൽ പണ്ഡിതനാണ്.
സമാധാനേ തു സര്വത്ര പ്രഭാവഃ സദൃശഃ സ്മൃതഃ । വിത്തസ്യാതിശയത്വേന പ്രഭാവഃ കസ്യചിത്ക്വചിത്
എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും സമത്വത്തിന്റെ ശക്തി ഒരുപോലെയാണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. പക്ഷേ, ധനം കൂടുതലുള്ളവരുടെ സ്വാധീനം ചിലിടങ്ങളിൽ കൂടുതലായിരിക്കും.
ദാനവൈര്നിര്ജിതാ ദേവാസ്തേ ദൈവൈര്നിജിതാഃ പുനഃ । ഇത്യന്യോന്യം ശ്രിതോ ലോകോ ഭാഗ്യൈര്ജയപരാജയൈഃ
അസുരന്മാർ ദേവന്മാരെ ജയിച്ചു, പിന്നെ ദേവന്മാർ അസുരന്മാരെ ജയിച്ചു. ഇങ്ങനെ ലോകം പരസ്പരം ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു; വിജയം തോൽവിയും ഭാഗ്യത്താൽ നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു.
ഏവം വസ്ത്രയുഗം രാജ്ഞാം പ്രസ്ഥമാത്രാംബുഭോജനമ് । യാനം ശയ്യാസനം ചൈവ ശേഷം ദുഃഖായ കേവലമ്
രാജാക്കന്മാർക്ക് രണ്ടു വസ്ത്രം, ഒരു അളവ് അപ്പം വെള്ളം, ഒരു വാഹനവും കിടക്കയും ഇരിപ്പിടവും മതിയാകുന്നു; അതിനപ്പുറം എല്ലാം ദു:ഖത്തിനാണ് കാരണം.
സപ്തമേ ചാപി ഭവനേ ഖട്വാമാത്ര പരിഗ്രഹഃ । ഉദകുംഭസഹസ്രേഭ്യഃ ക്ലേശായാസ പ്രവിസ്തരഃ
ഏഴാമത്തെ കൊട്ടാരത്തിലും ഒരു കിടക്ക മാത്രമാണ് സ്വന്തമായുള്ളത്; ആയിരക്കണക്കിന് വെള്ളക്കലശങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിലും അതിൽ നിന്ന് കഷ്ടപ്പാടും വേദനയും മാത്രമേ ലഭിക്കൂ.
പ്രത്യൂഷേ തൂര്യനിര്ഘോഷഃ സമം പുരനിവാസിഭിഃ । രാജ്യേഭിമാനമാത്രം ഹി മമേദം വാദ്യതേ ഗൃഹേ
പ്രഭാതത്തിൽ നഗരവാസികളോടൊപ്പം വാദ്യങ്ങളുടെ ശബ്ദം മുഴങ്ങുന്നു; 'ഇത് എന്റേതാണ്' എന്ന രാജസന്തോഷം മാത്രം വീടുകളിൽ ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു.
സര്വമാഭരണം ഭാരഃ സര്വമാലേപനം മലമ് । സര്വം പ്രലപിതം ഗീതം നൃത്യമുന്മത്തചേഷ്ടിതമ്
എല്ലാ ആഭരണങ്ങളും ഭാരമാണ്, എല്ലാ അളങ്കാരങ്ങളും അഴുക്കാണ്; എല്ലാ സംസാരവും പാട്ടും നൃത്തവും മദ്യപാനികളുടെ പെരുമാറ്റം പോലെയാണ്.
ഇത്യേവം രാജ്യസംഭോഗൈഃ കുതഃ സൌഖ്യം വിചാരതഃ । നൃപാണാം വിഗ്രഹേ ചിംതാ വാന്യോന്യവിജിഗീഷയാ
ഇങ്ങനെ രാജസുഖങ്ങളെക്കുറിച്ച് ചിന്തിച്ചാൽ എവിടെയാണ് സുഖം? രാജാക്കന്മാരുടെ ഇടയിൽ പരസ്പരം ജയിക്കാൻ ഉള്ള ആഗ്രഹത്തിൽ കലഹവും ചിന്തയും മാത്രമേയുള്ളൂ.
പ്രായേണ ശ്രീമദാലേപാന്നഹുഷാദ്യാ മഹാനൃപാഃ । സ്വര്ഗം പ്രാപ്താ നിപതിതാഃ കഃ ശ്രിയാ വിംദതേ സുഖമ്
നഹുഷനും മറ്റു മഹാരാജാക്കന്മാരും ധനസമ്പത്തിൽ മദിച്ചവർ സ്വർഗത്തിൽ എത്തിയിട്ടും പിന്നീട് വീണുപോയിട്ടുണ്ട്; സമ്പത്തിൽ ആരാണ് സുഖം കണ്ടെത്തുന്നത്?
സ്വര്ഗേപി ച കുതഃ സൌഖ്യം ദൃഷ്ട്വാ ദീപ്താം പരശ്രിയമ് । ഉപര്യുപരി ദേവാനാമന്യോന്യാതിശയസ്ഥിതാമ്
സ്വർഗത്തിൽ പോലും, മറ്റുള്ളവരുടെ കത്തുന്ന സമ്പത്ത് കണ്ടാൽ എങ്ങനെയാണ് സുഖം? ദേവന്മാരും പരസ്പരം മുകളിലേക്കുയരാൻ ശ്രമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
നരൈഃ പുണ്യഫലം സ്വര്ഗേ മൂലച്ഛേദേന ഭുജ്യതേ । ന ചാന്യത്ക്രിയതേ കര്മ സോഽത്ര ദോഷഃ സുദാരുണഃ
സ്വർഗത്തിൽ മനുഷ്യർ പുണ്യഫലം അനുഭവിക്കുന്നു, പക്ഷേ അതിന്റെ അടിത്തറ തീർന്നുകൊണ്ടാണ്; അവിടെ പുതിയ ഒരു കര്മ്മവും നടക്കുന്നില്ല—ഇതാണ് ഏറ്റവും ഭയങ്കരമായ ദോഷം.
ഛിന്നമൂലതരുര്യദ്വദ്ദിവസൈഃ പതതി ക്ഷിതൌ । പുണ്യസ്യ സംക്ഷയാത്തദ്വന്നിപതംതി ദിവൌകസഃ
അടിത്തറ മുറിച്ചുപോയ വൃക്ഷം കുറേ ദിവസങ്ങൾക്കകം നിലത്തുവീഴുന്നതുപോലെ, പുണ്യം തീർന്നാൽ സ്വർഗവാസികളും അങ്ങനെ വീഴും.
സുഖാഭിലാഷനിഷ്ഠാനാം സുഖഭോഗാദി സംപ്ലവൈഃ । അകസ്മാത്പതിതം ദുഃഖം കഷ്ടം സ്വര്ഗേദിവൌകസാമ്
സുഖം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർക്കും സുഖാനുഭവങ്ങളുടെ ഒഴുക്കിനിടയിൽ, സ്വർഗവാസികൾക്ക് അപ്രതീക്ഷിതവും കഠിനവുമായ ദു:ഖം സംഭവിക്കും.
ഇതി സ്വര്ഗേഽപി ദേവാനാം നാസ്തി സൌഖ്യം വിചാരതഃ । ക്ഷയശ്ച വിഷയാസിദ്ധൌ സ്വര്ഗേ ഭോഗായ കര്മണാമ്
ഇങ്ങനെ, സ്വർഗത്തിലെ ദേവന്മാർക്കു പോലും ആലോചിച്ചാൽ സുഖമില്ല; അനുഭവങ്ങൾ തീർന്നാൽ സ്വർഗം ലഭിക്കാൻ ചെയ്ത കര്മ്മങ്ങൾക്കും അവസാനം വരും.
തത്ര ദുഃഖം മഹത്കഷ്ടം നരകാഗ്നിഷു ദേഹിനാമ് । ഘോരൈശ്ച വിവിധൈര്ഭാവൈര്വാങ്മനഃ കായ സംഭവൈഃ
അവിടെ, നരകാഗ്നികളിൽ ശരീരമുള്ളവർക്ക് വലിയതും ഭയങ്കരവുമായ ദു:ഖം അനുഭവപ്പെടുന്നു; വാക്ക്, മനസ്സ്, ശരീരം എന്നിവയിൽ നിന്നുള്ള വിവിധ ഭയങ്കരാവസ്ഥകളാൽ.
കുഠാരച്ഛേദനം തീവ്രം വല്കലാനാം ച തക്ഷണമ് । പര്ണശാഖാഫലാനാം ച പാതശ്ചംഡേന വായുനാ
അവിടെ കഠിനമായ കുരുവാളുകൊണ്ടു മുറിക്കൽ, തൊലി പിഴുതല, ഇലകളും കൊമ്പുകളും പഴങ്ങളും കനത്ത കാറ്റിൽ വീഴൽ എന്നിവയുണ്ട്.
ഉന്മൂലനാന്നദീഭിശ്ച ഗജൈരന്യൈശ്ച ദേഹിഭിഃ । ദാവാഗ്നിഹിമശോഷൈശ്ച ദുഃഖം സ്ഥാവരജാതിഷു
നദികളാൽ, ആനകളാൽ, മറ്റു ജീവികളാൽ വേരോടെ പറിച്ചെറിയൽ, കാട്ടുതീ, തണുപ്പ്, വരൾച്ച എന്നിവ മൂലം അചഞ്ചല ജീവികൾക്ക് ദു:ഖം അനുഭവപ്പെടുന്നു.
തദ്വദ്ഭുജംഗസര്പാണാം ക്രോധേ ദുഃഖം ച ദാരുണമ് । ദുഷ്ടാനാം ഘാതനം ലോകേ പാശേന ച നിബംധനമ്
അത് പോലെ, പാമ്പുകൾക്കും സർപ്പങ്ങൾക്കും കോപത്തിൽ കഠിനമായ ദു:ഖം; ദുഷ്ടന്മാർക്ക് ലോകത്ത് കൊല്ലപ്പെടലും കയറുകൊണ്ട് കെട്ടലും അനുഭവപ്പെടുന്നു.
അകസ്മാജ്ജന്മമരണം കീടാനാം ച മുഹുര്മുഹുഃ । സരീസൃപനികായാനാമേവം ദുഃഖാന്യനേകധാ
കീടങ്ങൾക്കു പെട്ടെന്നുള്ള ജനനവും മരണവും വീണ്ടും വീണ്ടും സംഭവിക്കുന്നു; സർപ്പങ്ങൾക്കും ഇങ്ങനെ പലവിധ ദു:ഖങ്ങൾ അനുഭവപ്പെടുന്നു.
പശൂനാമാത്മശമനം ദംഡതാഡനമേവ ച । നാസാവേധേന സംത്രാസഃ പ്രതോദേന സുതാഡനമ്
മൃഗങ്ങൾക്കു സ്വയം നിയന്ത്രണം നേടാൻ ചാവേലുകൊണ്ട് അടിക്കുന്നത്, മൂക്കിൽ കുത്തി ഭയപ്പെടുത്തുന്നത്, കുരുവടി കൊണ്ട് വേദനിപ്പിക്കുന്നത്—ഇവയൊക്കെ അവരുടെ നിയന്ത്രണത്തിനാണ്.
വേത്രകാഷ്ഠാദിനിഗഡൈരംകുശേനാംഗബംധനമ് । ഭാവേന മനസാ ക്ലേശൈര്ഭിക്ഷാ യുവാദിപീഡനമ്
വെട്രം, മരക്കൊണ്ടുള്ള കെട്ടുകൾ, ആനക്കൊണ്ടം എന്നിവയാൽ കെട്ടിപ്പിടിക്കൽ, മനസ്സിൽ ദു:ഖം ഉണ്ടാക്കൽ, ഭിക്ഷയോ യൗവനത്തിലെ കഷ്ടതയോ—ഇവയൊക്കെ വേദനയുടെ കാരണങ്ങളാണ്.