വാതാതപേന വൃഷ്ട്യാ ച കാലേപ്യേവം കുതഃ സുഖമ് । വിവാഹവിസ്തരേ ദുഃഖം തദ്ഗര്ഭോദ്വഹനേ പുനഃ
കാറ്റിലും ചൂടിലും മഴയിലും എല്ലാകാലത്തും എവിടെ സന്തോഷം? വിവാഹത്തിന്റെ ബുദ്ധിമുട്ടിലും, ഗർഭം ധരിക്കുമ്പോഴും—
സൂതിവൈഷമ്യദുഃഖൈശ്ച ദുഖം വിഷ്ഠാദികര്മഭിഃ । ദന്താക്ഷിരോഗേ പുത്രസ്യ ഹാ കഷ്ടം കിം കരോമ്യഹമ്
പ്രസവത്തിലെ ബുദ്ധിമുട്ടിലും, മലശുദ്ധി പോലുള്ള ജോലികളിലും ദു:ഖം; മകന്റെ പല്ല് രോഗത്തിലും കണ്ണ് രോഗത്തിലും—അയ്യോ, എത്ര ബുദ്ധിമുട്ട്, ഞാൻ എന്തു ചെയ്യും?
ഗാവോ നഷ്ടാഃ കൃഷിര്ഭഗ്നാ ഭാര്യാ ച പ്രപലായിതാ । അമീ പ്രാഘൂര്ണികാഃ പ്രാപ്താ ഭയം മേ ശംസിനോ ഗൃഹാന്
പശുക്കൾ നഷ്ടമായി, ഉഴവുപകരണം തകർന്നു, ഭാര്യയും ഓടി പോയി; ഈ അലഞ്ഞുതിരിയുന്ന ഭിക്ഷുക്കൾ വീട്ടിൽ ഭയം അറിയിച്ച് എത്തി.
ബാലാപത്യാ ച മേ ഭാര്യാ കഃ കരിഷ്യതി രംധനമ് । വിവാഹകാലേ കന്യായാഃ കീദൃശശ്ച വരോ ഭവേത്
എന്റെ ഭാര്യയ്ക്ക് കുട്ടികളും ഉണ്ട്, അവൾ ഇനിയും ചെറുപ്പമാണ്—ഭക്ഷണം ഒരുക്കുന്നത് ആരാകും? പെൺകുട്ടിയുടെ വിവാഹസമയത്ത്, അവൾക്ക് എങ്ങനെയുള്ള ഭർത്താവാണ് കിട്ടുക?
ഏതച്ചിംതാഭിഭൂതാനാം കുതഃ സൌഖ്യം കുടുംബിനാമ്
ഇങ്ങനെ ചിന്തകളാൽ പീഡിതരായ കുടുംബജീവിതക്കാര്ക്ക് എവിടെ സന്തോഷം കിട്ടും?
കുടുംബചിംതാകുലിതസ്യ പുംസഃ ശ്രുതം ച ശീലം ച ഗുണാശ്ച സര്വേ । അപക്വകുംഭേ നിഹിതാ ഇവാപഃ പ്രയാംതി ദേഹേന സമം വിനാശനമ്
കുടുംബചിന്തകളാൽ അലഞ്ഞുപോകുന്നവന്റെ പഠനം, നല്ല സ്വഭാവം, എല്ലാ ഗുണങ്ങളും, പാകംചെയ്യാത്ത മൺപാത്രത്തിൽ വെള്ളം നിൽക്കുന്നതുപോലെ, ശരീരത്തോടൊപ്പം നശിച്ചുപോകുന്നു.
രാജ്യേപി ഹി കുതഃ സൌഖ്യം സംധിവിഗ്രഹചിംതയാ । പുത്രാദപി ഭയം യത്ര തത്ര സൌഖ്യം ഹി കീദൃശമ്
രാജ്യത്തിലും കൂട്ടുകെട്ടുകളും കലഹങ്ങളും ചിന്തിച്ചാൽ എവിടെ സന്തോഷം? സ്വന്തം മകനിൽനിന്നും ഭയം ഉണ്ടെങ്കിൽ, അവിടെ എങ്ങനെയുള്ള സന്തോഷം?
സ്വജാതീയാദ്ഭയം പ്രായഃ സര്വേഷാമേവ ദേഹിനാമ് । ഏകദ്രവ്യാഭിലാഷിത്വാച്ഛുനാമിവ പരസ്പരമ്
ഏറ്റവും കൂടുതൽ ജീവികൾക്കും തങ്ങളുടെ സമാനരിൽനിന്ന് ഭയം ഉണ്ടാകാറുണ്ട്, കാരണം എല്ലാവർക്കും ഒരേ വസ്തുക്കളിൽ ആഗ്രഹം; നായ്ക്കൾ തമ്മിൽപോലും അങ്ങനെ തന്നെ.
ന പ്രവിശ്യ വനം കശ്ചിന്നൃപഃ ഖ്യാതോസ്തി ഭൂതലേ । നിഖിലം യസ്തിരസ്കൃത്യ സുഖം തിഷ്ഠതി നിര്ഭയഃ
ഭൂമിയിൽ എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച് കാടിലേക്ക് പോയി ഭയമില്ലാതെ സന്തോഷത്തോടെ ജീവിച്ച രാജാവൊരാളും അറിയപ്പെടുന്നില്ല.
യുദ്ധേ ബാഹുസഹസ്രം ഹി പാതയാമാസ ഭൂതലേ । ശ്രീമതഃ കാര്തവീര്യസ്യ ഋഷിപുത്രഃ പ്രതാപവാന്
യുദ്ധഭൂമിയിൽ ശക്തനായ കൃതവീര്യന്റെ മകൻ ആയ ഋഷിപുത്രൻ ആയിരം കൈകൾ നിലത്ത് വീഴ്ത്തി.
ഋഷിപുത്രസ്യ രാമസ്യ രാമോ ദശരഥാത്മജഃ । ജഘാന വീര്യമതുലമൂര്ധ്വഗം സുമഹാത്മനഃ
ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ, അതുല്യമായ വീര്യവും മഹാത്മാവും ആയിരുന്ന ഋഷിപുത്രനായ രാമനെ കൊല്ലുകയുണ്ടായി.
ജരാസംധേന രാമസ്യ തേജസാ നാശിതം യശഃ । ജരാസംധസ്യ ഭീമേന തസ്യാപി പവനാത്മജഃ
ജരാസന്ധൻ തന്റെ ശക്തിയാൽ രാമന്റെ പ്രശസ്തി നശിപ്പിച്ചു; ഭീമൻ ജരാസന്ധനെ ജയിച്ചു, പിന്നെ അവനെയും വായുവിന്റെ പുത്രൻ ജയിച്ചു.
ഹനുമാനപി സൂര്യേണ വിക്ഷിപ്തഃ പതിതഃ ക്ഷിതൌ । നിവാതകവചാന്സര്വദാനവാന്ബലദര്പിതാന്
ഹനുമാനെയും സൂര്യൻ തട്ടി നിലത്തേക്ക് വീഴ്ത്തി; എന്നാൽ അവൻ എപ്പോഴും ധൈര്യത്തോടെ നിലകൊണ്ടിരുന്ന നിവാതകവചന്മാരായ ദാനവന്മാരെ ജയിച്ചു.
ഹതവാനര്ജുനഃ ശ്രീമാന്ഗോപാലൈഃ സ വിനിര്ജിതഃ । സൂര്യഃ പ്രതാപയുക്തോഽപി മേഘൈഃ സംഛാദ്യതേ ക്വചിത്
ശ്രീമാനായ അർജുനൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു, അവനും ഗോപന്മാർക്കാൽ തോറ്റു; ശക്തിയുള്ള സൂര്യനും ചിലപ്പോൾ മേഘങ്ങൾ കൊണ്ടു മറയുന്നു.
ക്ഷിപ്യതേ വായുനാ മേഘോ വായോര്വീര്യം നഗൈര്ജിതമ് । ദഹ്യംതേ വഹ്നിനാ ശൈലാഃ സ വഹ്നിഃ ശാമ്യതേ ജലൈഃ
മേഘം കാറ്റ് തള്ളിക്കളയുന്നു, പക്ഷേ കാറ്റിന്റെ ശക്തി പർവതങ്ങൾ തടയുന്നു; പർവതങ്ങൾ അഗ്നിയിൽ കത്തുന്നു, ആ അഗ്നി വെള്ളം കൊണ്ടു ശമിക്കുന്നു.
തജ്ജലം ശോഷ്യതേ സൂര്യൈസ്തേ സൂര്യാഃ സഹ വാരിണാ । ത്രൈലോക്യേന സമസ്താശ്ച നശ്യംതി ബ്രഹ്മണോ ദിനേ
ആ വെള്ളം സൂര്യൻ ഉണക്കുന്നു, ആ സൂര്യന്മാരെയും വെള്ളം കീഴടക്കുന്നു; ബ്രഹ്മാവിന്റെ ഒരു ദിവസത്തിൽ തന്നെ എല്ലാ ലോകങ്ങളും നശിക്കുന്നു.
ബ്രഹ്മാപി ത്രിദശൈഃ സാര്ധമുപസംഹ്രിയതേ പുനഃ । പരാര്ധദ്വയകാലാംതേ ശിവേന പരമാത്മനാ
ബ്രഹ്മാവും ദേവന്മാരും രണ്ടുപരാർദ്ധം കഴിഞ്ഞാൽ, പരമാത്മാവായ ശിവൻ വീണ്ടും എല്ലാം അകറ്റുന്നു.
ഏവം നൈവാസ്തി സംസാരേ യച്ച സര്വോത്തമം ബലമ് । വിഹായൈകം ജഗന്നാഥം പരമാത്മാനമവ്യയമ്
ഇങ്ങനെ, ഈ ലോകത്തിൽ, എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ചാൽ, ഒരൊറ്റ, അക്ഷയം, ലോകനാഥനായ പരമാത്മാവിനെക്കാൾ വലിയ ശക്തി ഇല്ല.
ജ്ഞാത്വാ സാതിശയം സര്വമതിമാനം വിവര്ജയേത് । ഏവംഭൂതേ ജഗത്യസ്മിന്കഃ സുരഃ പംഡിതോപി വാ
ഇത് മനസ്സിലാക്കി, അതിരുകടന്ന അഭിമാനം ഉപേക്ഷിക്കണം; ഇത്തരമൊരു ലോകത്ത്, ദേവൻ ആയാലും പണ്ഡിതൻ ആയാലും—
ന ഹ്യസ്തി സര്വവിത്കശ്ചിന്ന വാ മൂര്ഖോപി സര്വതഃ । യാവദ്യസ്തു വിജാനാതി താവത്തത്ര സ പംഡിതഃ
എല്ലാം അറിയുന്നവനൊരാളുമില്ല, മുഴുവനായി അറിയാത്തവനും ഇല്ല; ആരെത്ര അറിയുന്നു, അത്രയോളം അവൻ അതിൽ പണ്ഡിതനാണ്.
സമാധാനേ തു സര്വത്ര പ്രഭാവഃ സദൃശഃ സ്മൃതഃ । വിത്തസ്യാതിശയത്വേന പ്രഭാവഃ കസ്യചിത്ക്വചിത്
എല്ലാ കാര്യങ്ങളിലും സമത്വത്തിന്റെ ശക്തി ഒരുപോലെയാണെന്ന് കരുതപ്പെടുന്നു. പക്ഷേ, ധനം കൂടുതലുള്ളവരുടെ സ്വാധീനം ചിലിടങ്ങളിൽ കൂടുതലായിരിക്കും.
ദാനവൈര്നിര്ജിതാ ദേവാസ്തേ ദൈവൈര്നിജിതാഃ പുനഃ । ഇത്യന്യോന്യം ശ്രിതോ ലോകോ ഭാഗ്യൈര്ജയപരാജയൈഃ
അസുരന്മാർ ദേവന്മാരെ ജയിച്ചു, പിന്നെ ദേവന്മാർ അസുരന്മാരെ ജയിച്ചു. ഇങ്ങനെ ലോകം പരസ്പരം ആശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു; വിജയം തോൽവിയും ഭാഗ്യത്താൽ നിശ്ചയിക്കപ്പെടുന്നു.
ഏവം വസ്ത്രയുഗം രാജ്ഞാം പ്രസ്ഥമാത്രാംബുഭോജനമ് । യാനം ശയ്യാസനം ചൈവ ശേഷം ദുഃഖായ കേവലമ്
രാജാക്കന്മാർക്ക് രണ്ടു വസ്ത്രം, ഒരു അളവ് അപ്പം വെള്ളം, ഒരു വാഹനവും കിടക്കയും ഇരിപ്പിടവും മതിയാകുന്നു; അതിനപ്പുറം എല്ലാം ദു:ഖത്തിനാണ് കാരണം.
സപ്തമേ ചാപി ഭവനേ ഖട്വാമാത്ര പരിഗ്രഹഃ । ഉദകുംഭസഹസ്രേഭ്യഃ ക്ലേശായാസ പ്രവിസ്തരഃ
ഏഴാമത്തെ കൊട്ടാരത്തിലും ഒരു കിടക്ക മാത്രമാണ് സ്വന്തമായുള്ളത്; ആയിരക്കണക്കിന് വെള്ളക്കലശങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിലും അതിൽ നിന്ന് കഷ്ടപ്പാടും വേദനയും മാത്രമേ ലഭിക്കൂ.
പ്രത്യൂഷേ തൂര്യനിര്ഘോഷഃ സമം പുരനിവാസിഭിഃ । രാജ്യേഭിമാനമാത്രം ഹി മമേദം വാദ്യതേ ഗൃഹേ
പ്രഭാതത്തിൽ നഗരവാസികളോടൊപ്പം വാദ്യങ്ങളുടെ ശബ്ദം മുഴങ്ങുന്നു; 'ഇത് എന്റേതാണ്' എന്ന രാജസന്തോഷം മാത്രം വീടുകളിൽ ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്നു.
സര്വമാഭരണം ഭാരഃ സര്വമാലേപനം മലമ് । സര്വം പ്രലപിതം ഗീതം നൃത്യമുന്മത്തചേഷ്ടിതമ്
എല്ലാ ആഭരണങ്ങളും ഭാരമാണ്, എല്ലാ അളങ്കാരങ്ങളും അഴുക്കാണ്; എല്ലാ സംസാരവും പാട്ടും നൃത്തവും മദ്യപാനികളുടെ പെരുമാറ്റം പോലെയാണ്.
ഇത്യേവം രാജ്യസംഭോഗൈഃ കുതഃ സൌഖ്യം വിചാരതഃ । നൃപാണാം വിഗ്രഹേ ചിംതാ വാന്യോന്യവിജിഗീഷയാ
ഇങ്ങനെ രാജസുഖങ്ങളെക്കുറിച്ച് ചിന്തിച്ചാൽ എവിടെയാണ് സുഖം? രാജാക്കന്മാരുടെ ഇടയിൽ പരസ്പരം ജയിക്കാൻ ഉള്ള ആഗ്രഹത്തിൽ കലഹവും ചിന്തയും മാത്രമേയുള്ളൂ.
പ്രായേണ ശ്രീമദാലേപാന്നഹുഷാദ്യാ മഹാനൃപാഃ । സ്വര്ഗം പ്രാപ്താ നിപതിതാഃ കഃ ശ്രിയാ വിംദതേ സുഖമ്
നഹുഷനും മറ്റു മഹാരാജാക്കന്മാരും ധനസമ്പത്തിൽ മദിച്ചവർ സ്വർഗത്തിൽ എത്തിയിട്ടും പിന്നീട് വീണുപോയിട്ടുണ്ട്; സമ്പത്തിൽ ആരാണ് സുഖം കണ്ടെത്തുന്നത്?
സ്വര്ഗേപി ച കുതഃ സൌഖ്യം ദൃഷ്ട്വാ ദീപ്താം പരശ്രിയമ് । ഉപര്യുപരി ദേവാനാമന്യോന്യാതിശയസ്ഥിതാമ്
സ്വർഗത്തിൽ പോലും, മറ്റുള്ളവരുടെ കത്തുന്ന സമ്പത്ത് കണ്ടാൽ എങ്ങനെയാണ് സുഖം? ദേവന്മാരും പരസ്പരം മുകളിലേക്കുയരാൻ ശ്രമിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
നരൈഃ പുണ്യഫലം സ്വര്ഗേ മൂലച്ഛേദേന ഭുജ്യതേ । ന ചാന്യത്ക്രിയതേ കര്മ സോഽത്ര ദോഷഃ സുദാരുണഃ
സ്വർഗത്തിൽ മനുഷ്യർ പുണ്യഫലം അനുഭവിക്കുന്നു, പക്ഷേ അതിന്റെ അടിത്തറ തീർന്നുകൊണ്ടാണ്; അവിടെ പുതിയ ഒരു കര്മ്മവും നടക്കുന്നില്ല—ഇതാണ് ഏറ്റവും ഭയങ്കരമായ ദോഷം.