ജരാഭിഭൂതോപി ജംതുഃ പത്നീപുത്രാദിബാംധവൈഃ । അശക്തത്വാദ്ദുരാചാരൈര്ഭൃത്യൈശ്ച പരിഭൂയതേ
വയസ്സിന്റെ ബാധയേറ്റവന് ഭാര്യയുടെയും മകനുടെയും ബന്ധുക്കളുടെയും അവഹേളനവും, ദുഷ്ടഭൃത്യന്മാരുടെ നിന്ദയും അനുഭവിക്കേണ്ടി വരും.
ന ധര്മമര്ഥം കാമം ച മോക്ഷം ച ജരയായുതഃ । ശക്തഃ സാധയിതും തസ്മാദ്യുവാ ധര്മം സമാചരേത്
വയസ്സായവന് ധര്മ്മം, സമ്പത്ത്, ആസക്തി, മോക്ഷം എന്നിവ നേടാന് കഴിയില്ല; അതുകൊണ്ട് യുവാവായിരിക്കുമ്പോള് ധര്മ്മം ആചരിക്കണം.
വാതപിത്തകഫാദീനാം വൈഷമ്യം വ്യാധിരുച്യതേ । വാതാദീനാം സമൂഹേന ദേഹോയം പരികീര്തിതഃ
വായു, പിത്തം, കഫം എന്നിവയുടെ അസമത്വം രോഗം എന്നാണ് പറയുന്നത്; ഈ ശരീരം വായു മുതലായവയുടെ കൂട്ടായ്മയാണെന്ന് പറയുന്നു.
തസ്മാദ്വ്യാധിമയം ജ്ഞേയം ശരീരമിദമാത്മനഃ । വാതാദ്യവ്യതിരിക്തത്വാദ്വ്യാധീനാം പംജരസ്യ ച
അതിനാല് ഈ ശരീരം രോഗഭരിതമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം; വായു മുതലായവയിലും രോഗങ്ങളുടെ പഞ്ചരയിലും നിന്ന് വേറെയല്ല.
രോഗൈര്നാനാവിധൈര്യാതി ദേഹീ ദുഃഖാന്യനേകധാ । താനി ച സ്വാത്മവേദ്യാനി കിമന്യത്കഥയാമ്യഹമ്
നാനാവിധ രോഗങ്ങള് ബാധിച്ച്, ശരീരധാരി പലവിധ ദുഃഖങ്ങള് അനുഭവിക്കുന്നു; അവയെല്ലാം സ്വയം അറിയാവുന്നതാണ്—ഇനി ഞാന് എന്ത് പറയണം?
ഏകോത്തരം മൃത്യുശതമസ്മിന്ദേഹേ പ്രതിഷ്ഠിതമ് । തത്രൈകഃ കാലസംയുക്തഃ ശേഷാശ്ചാഗംതവഃ സ്മൃതാഃ
ഈ ശരീരത്തില് നൂറൊന്ന് മരണം സ്ഥാപിതമാണ്; അതില് ഒന്ന് കാലംകൂടിയതാണ്, ശേഷമുള്ളവ അനുഭവവശാലാണെന്ന് പറയുന്നു.
യേ ത്വിഹാഗംതവഃ പ്രോക്താസ്തേ പ്രശാമ്യംതി ഭേഷജൈഃ । ജപഹോമപ്രദാനൈശ്ച കാലമൃത്യുര്ന ശാമ്യതി
ഇവിടെ പറഞ്ഞ രോഗങ്ങൾ മരുന്നുകൾകൊണ്ടും ജപം, ഹോമം, ദാനം എന്നിവകൊണ്ടും ശമിപ്പിക്കാൻ കഴിയും; പക്ഷേ, കാലമൃത്യുവിനെ ഇതൊന്നും തടയാൻ കഴിയില്ല.
യദി വാപമൃത്യുര്ന സ്യാദ്വിഷാസ്വാദാദശംകിതഃ । ന ചാത്തി പുരുഷസ്തസ്മാദപമൃത്യോര്ബിഭേതി സഃ
അകാലമൃത്യു എന്നതില്ലായിരുന്നുവെങ്കിൽ, വിഷം പോലുള്ളവ കഴിക്കുമ്പോൾ ആളുകൾ ഭയപ്പെടുകയോ അതിന് വിട്ടുനിൽക്കുകയോ ചെയ്യില്ലായിരുന്നു.
വിവിധാ വ്യാധയസ്തത്ര സര്പാദ്യാഃ പ്രാണിനസ്തഥാ । വിഷാണി ചാഭിചാരാശ്ച മൃത്യോര്ദ്വാരാണി ദേഹിനാമ്
വിവിധ രോഗങ്ങളും, പാമ്പുകൾ പോലുള്ള ജീവികളും, വിഷങ്ങളും, മായാജാലങ്ങളും — ഇവയെല്ലാം ശരീരധാരികൾക്ക് മരണത്തിലേക്കുള്ള വാതിലുകളാണ്.
പീഡിതം സര്വരോഗാദ്യൈരപി ധന്വംതരിഃ സ്വയമ് । സ്വസ്ഥീകര്തും ന ശക്നോതി കാലപ്രാപ്തം ന ചാന്യഥാ
എല്ലാ രോഗങ്ങൾകൊണ്ടും പീഡിക്കപ്പെടുന്നവനെ പോലും ധന്വന്തരി സ്വയം സുഖം വരുത്താൻ കഴിയില്ല, കാരണം കാലം എത്തിയാൽ അതിന് മറുപടി ഇല്ല.
നൌഷധം ന തപോ ദാനം ന മാതാ ന ച ബാംധവാഃ । ശക്നുവംതി പരിത്രാതും നരം കാലേന പീഡിതമ്
മരുന്നോ, തപസ്സോ, ദാനമോ, അമ്മയോ ബന്ധുക്കളോ — ആരാലും കാലത്തിന്റെ ബാധയേറ്റ മനുഷ്യനെ രക്ഷിക്കാനാവില്ല.
രസായന തപോ ജാപ്യയോഗസിദ്ധൈര്മഹാത്മഭിഃ । അവാംതരിതശാംതിഃ സ്യാത്കാലമൃത്യുമവാപ്നുയാത്
രസായനം, തപസ്സു, ജപം, യോഗസിദ്ധികൾ എന്നിവ മഹാത്മാക്കൾ ചെയ്താലും, അതിലൂടെ താൽക്കാലികമായ ആശ്വാസം മാത്രമേ ലഭിക്കൂ; കാലമൃത്യു എങ്കിലും സംഭവിക്കും.
ജായതേ യോനികീടേഷു മൃതഃ കര്മവശാത്പുനഃ । ദേഹഭേദേന യഃ പശ്യേദ്വിയോഗം കര്മസംക്ഷയാത്
മരിച്ചവൻ തന്റെ കർമ്മം അനുസരിച്ച് കീടാദികളായ യോനികളിൽ വീണ്ടും ജനിക്കുന്നു; കർമ്മം അവസാനിക്കുമ്പോൾ, ശരീരം മാറുമ്പോൾ, അവൻ വേർപാട് അനുഭവിക്കുന്നു.
മരണം തദ്വിനിര്ദിഷ്ടം ന നാശഃ പരമാര്ഥതഃ । മഹാതമഃ പ്രവിഷ്ടസ്യ ഛിദ്യമാനേഷു മര്മസു
മരണം എന്ന് പറയുന്നത് അങ്ങനെ വിളിക്കപ്പെടുന്നതു മാത്രമാണ്; യാഥാർത്ഥത്തിൽ, പ്രധാനമാർമ്മങ്ങൾ മുറിച്ചുപോയാലും, ആഴത്തിലുള്ള ഇരുണ്ടതിൽ കടന്നാലും, നശനം സംഭവിക്കുന്നില്ല.
യദ്ദുഃഖം മരണേ ജംതോര്ന തസ്യേഹോപമാ ക്വചിത് । ഹാ താത മാതഃ കാംതേതി ക്രംദത്യേവം സുദുഃഖിതഃ
മരണസമയത്ത് ജീവിക്ക് അനുഭവപ്പെടുന്ന ദുഃഖത്തിന് സമം മറ്റൊന്നുമില്ല; അപ്പോഴവൻ അതീവ ദുഃഖത്തോടെ 'അയ്യോ അച്ഛാ! അമ്മേ! പ്രിയതമേ!' എന്ന് വിളിച്ചില്ക്കുന്നു.
മംഡൂക ഇവ സര്പേണ ഗ്രസ്യതേ മൃത്യുനാ ജഗത് । ബാംധവൈഃ സ പരിത്യക്തഃ പ്രിയൈശ്ച പരിവാരിതഃ
പാമ്പ് ആമയെ വിഴുങ്ങുന്നതുപോലെ, ലോകം മരണത്തിൽ പിടിയിലാവുന്നു; ബന്ധുക്കൾ വിട്ടുപോകുമ്പോഴും, പ്രിയപ്പെട്ടവർ ചുറ്റുമുണ്ട്.
നിഃശ്വസന്ദീര്ഘമുഷ്ണം ച മുഖേന പരിശുഷ്യതാ । ഖട്വായാം പരിവൃത്തോ ഹി മുഹ്യതേ ച മുഹുര്മുഹുഃ
വായിൽ ഉണങ്ങിയ അവൻ ചൂടുള്ള നീണ്ട ശ്വാസം വിടുന്നു; കിടക്കയിൽ കിടന്ന് ഇടതോറും തിരിഞ്ഞ് വീണ്ടും വീണ്ടും ബോധം നഷ്ടപ്പെടുന്നു.
സംമൂഢഃ ക്ഷിപതേത്യര്ഥം ഹസ്തപാദാവിതസ്തതഃ । ഖട്വാതോ വാംഛതേ ഭൂമിം ഭൂമേഃ ഖട്വാം പുനര്മഹീമ്
മനസ്സു മങ്ങിയ അവൻ കൈകാലുകൾ അർത്ഥമില്ലാതെ ഇളക്കുന്നു; കിടക്കയിൽ നിന്ന് നിലത്തേക്ക് ആഗ്രഹിക്കുന്നു, നിലത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും കിടക്കയിലേക്കും മോഹിക്കുന്നു.
വിവശസ്ത്യക്തലജ്ജശ്ച മൂത്രവിഷ്ഠാനുലേപിതഃ । യാചമാനശ്ച സലിലം ശുഷ്കകംഠോഷ്ഠതാലുകഃ
അവശനായ്, ലജ്ജയില്ലാതെ, മൂത്രവും മലവും പുരണ്ട അവൻ, വായും നാവും തൊണ്ടയും ഉണങ്ങി വെള്ളം തേടുന്നു.
ചിംതയാനഃ സ്വവിത്താനി കസ്യൈതാനി മൃതേ മയി । യമദൂതൈര്നീയമാനഃ കാലപാശേന കര്ഷിതഃ
'ഞാൻ മരിച്ചാൽ ഈ സമ്പത്ത് ആരുടേതാകും?' എന്ന ചിന്തയിൽ മുങ്ങി, യമദൂതന്മാർ കാലത്തിന്റെ കയറിൽ പിടിച്ച് അവനെ വലിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നു.
മ്രിയതേ പശ്യതാമേവം ഗലോ ഘുരുഘുരായതേ । ജീവസ്തൃണജലൌകേവ ദേഹാദ്ദേഹം വിശേത്ക്രമാത്
അവിടെ നിൽക്കുന്നവരുടെ മുന്നിൽ തന്നെ അവൻ മരിക്കുന്നു; കഴുത്തിൽ ഘുരുഘുര് ശബ്ദം കേൾക്കുന്നു; ജീവൻ പുഴുവോ പുല്ലോ പോലെ വെള്ളത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തു വരുന്നതുപോലെ, ക്രമേണ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്ത് പോകുന്നു.
പ്രാപ്നോത്യുത്തരമംഗം ച ദേഹം ത്യജതി പൂര്വകമ് । മരണാത്പ്രാര്ഥനാദ്ദുഃഖമധികം ഹി വിവേകിനാമ്
അത് മേൽഭാഗങ്ങളിലേക്ക് എത്തി പഴയ ശരീരം വിട്ടുപോകുന്നു; വിവേകമുള്ളവർക്കു, ആഗ്രഹം കൊണ്ടുള്ള ദുഃഖത്തേക്കാൾ മരണത്തിന്റെ ദുഃഖം കൂടുതലാണ്.
ക്ഷണികം മരണേ ദുഃഖമനംതം പ്രാര്ഥനാകൃതമ് । ജഗതാം പതിരര്ഥിത്വാദ്വിഷ്ണുര്വാമനതാം ഗതഃ
മരണത്തിൽ അനുഭവപ്പെടുന്ന ദുഃഖം ക്ഷണികമാണ്; ആഗ്രഹം കൊണ്ടുള്ളത് അനന്തമാണ്. ലോകങ്ങളുടെ നാഥനായ വിഷ്ണുവിന് പോലും അപേക്ഷയാൽ വാമനരൂപം സ്വീകരിക്കേണ്ടി വന്നു.
അധികഃ കോപരസ്തസ്മാദ്യോ ന യാസ്യതി ലാഘവമ് । ജ്ഞാതം മയേദമധുനാ മൃത്യോര്ഭവതി യദ്ഗുരുഃ
അതുകൊണ്ട് കോപം ഇതിലൊക്കെയും വലിയതാണ്, കാരണം അതിനെ എളുപ്പത്തിൽ വിട്ടുനിൽക്കാൻ കഴിയില്ല; മരണത്തിൽ എന്താണ് ഏറ്റവും ഭാരമുള്ളത് എന്ന് ഞാൻ ഇപ്പോൾ മനസ്സിലാക്കി.
ന പരം പ്രാര്ഥയേദ്ഭൂയസ്തൃഷ്ണാലാഘവകാരണമ് । ആദൌ ദുഃഖം തഥാ മധ്യേ ദുഃഖമംതേ ച ദാരുണമ്
കൂടുതൽ ആഗ്രഹിക്കരുത്, കാരണം അതിന്റെ അടിത്തറ തൃഷ്ണയുടെ ലഘുത്വമാണ്. ആദിയിൽ ദു:ഖം, നടുവിലും ദു:ഖം, അവസാനം അത്യന്തം കഠിനമായ വേദനയുമാണ്.
നിസര്ഗാത്സര്വഭൂതാനാമിതി ദുഃഖ പരംപരാ । വര്തമാനാന്യതീതാനി ദുഃഖാന്യേതാനി യാനി തു
എല്ലാ ജീവികളും സ്വഭാവത: ദു:ഖത്തിന്റെ തുടർച്ചയിലൂടെയാണ് നടക്കുന്നത്. ഇപ്പോഴുള്ളതും കഴിഞ്ഞതും, മറ്റു ദു:ഖങ്ങളും എല്ലാം അങ്ങനെ തന്നെയാണ്.
ന നരഃ ശോചയേജ്ജന്മ ന വിരജ്യതി തേന വൈ । അത്യാഹാരാന്മഹദ്ദുഃഖമല്പാഹാരാത്തദംതരമ്
ജനനത്തെക്കുറിച്ച് മനുഷ്യൻ ദു:ഖിക്കേണ്ടതില്ല, അതിനാൽ അവൻ വിരക്തനാവുകയും ഇല്ല. അതിരുകടന്ന ഭക്ഷണത്തിൽ വലിയ വേദനയും, കുറച്ച് ഭക്ഷണത്തിൽ വേറൊരു വേദനയും ഉണ്ടാകും.
ത്രുടതേ ഭോജനേ കംഠോ ഭോജനേ ച കുതഃ സുഖമ് । ക്ഷുധാ ഹി സര്വരോഗാണാം വ്യാധിഃ ശ്രേഷ്ഠതമഃ സ്മൃതഃ
ഭക്ഷണം കഴിക്കുമ്പോൾ കണ്ഠം കഷ്ടപ്പെടുന്നു, അപ്പോൾ ഭക്ഷണത്തിൽ എങ്ങനെയാണു സന്തോഷം? വിശപ്പാണ് എല്ലാ രോഗങ്ങളിലും ഏറ്റവും വലിയതെന്ന് ഓർക്കപ്പെടുന്നത്.
സച്ഛാംതൌഷധലേപേന ക്ഷണമാത്രം പ്രശാമ്യതി । ക്ഷുദ്വ്യാധി വേദനാ തീവ്രാ നിഃശേഷബലകൃംതനീ
നല്ല ഭക്ഷണവും ഔഷധവും ഉപയോഗിച്ചാൽ ഒരു നിമിഷം മാത്രം ആശ്വാസം കിട്ടും; വിശപ്പിന്റെ രോഗം അത്യന്തം ശക്തമായ വേദനയാണു, എല്ലാം ശക്തിയും ഇല്ലാതാക്കുന്നു.
തയാഭിഭൂതോ മ്രിയതേ യഥാന്യൈര്വ്യാധിഭിര്നരഃ । തദ്രസേപി ഹി കിം സൌഖ്യം ജിഹ്വാഗ്രപരിവര്തിനി
അത് കീഴടക്കുമ്പോൾ, മറ്റുരോഗങ്ങൾ പോലെ മനുഷ്യൻ മരിക്കുന്നു; അതിന്റെ രുചിയിൽ പോലും, നാവിന്റെ അറ്റത്ത് തിരിയുമ്പോൾ, എന്താണ് സന്തോഷം?