സ്പൃഷ്ടമാത്രസ്യ ഘോരേണ ജ്വരഃ സമുപജായതേ । തേന ജ്വരേണ മഹതാ മഹാമോഹഃ പ്രജായതേ
ഭയങ്കരമായ ജ്വരം സ്പർശിച്ച ഉടനെ അതു ഉടലെടുക്കുന്നു; ആ വലിയ ജ്വരത്തിൽ നിന്ന് വലിയൊരു മോഹം ജനിക്കുന്നു.
സംമൂഢസ്യ സ്മൃതിഭ്രംശഃ ശീഘ്രം സംജായതേ പുനഃ । സ്മൃതിഭ്രംശാത്തതസ്തസ്യ പൂര്വകര്മവശേന ച
മൂഢനാകുമ്പോൾ ഓർമ്മക്കുറവ് വേഗത്തിൽ വീണ്ടും വരുന്നു; ആ ഓർമ്മക്കുറവും മുൻ കർമ്മങ്ങളുടെ സ്വാധീനവും ചേർന്ന്,
രതിഃ സംജായതേ തസ്യ ജംതോസ്തത്രൈവ ജന്മനി । രക്തോ മൂഢശ്ച ലോകോയമകാര്യേ സംപ്രവര്ത്തതേ
ആ ജീവിക്ക് അതേ ജന്മത്തിൽ തന്നെ ആസക്തി ജനിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ ഈ ലോകം ആസക്തിയും മൂഢതയും കൊണ്ടു തെറ്റായ പ്രവൃത്തികളിൽ ഏർപ്പെടുന്നു.
ന ചാത്മാനം വിജാനാതി ന പരം ന ച ദൈവതമ് । ന ശൃണോതി പരം ശ്രേയഃ സചക്ഷുരപി നേക്ഷതേ
താനെയും മറ്റുള്ളവരെയും ദൈവത്തെയും അവൻ അറിയുന്നില്ല; പരമശ്രേയസ്സ് കേൾക്കാറില്ല, കണ്ണുള്ളവനായിട്ടും കാണുന്നില്ല.
സമേ പഥി ശനൈര്ഗച്ഛന്സ്ഖലതീവ പദേപദേ । സത്യാം ബുദ്ധൌ ന ജാനാതി ബോധ്യമാനോ ബുധൈരപി
ഒരേ വഴിയിൽ പതിയെ നടക്കുമ്പോൾ ഓരോ അടിയിലും തടഞ്ഞു വീഴുന്നപോലെയാണ് അവൻ; ബുദ്ധി ഉണ്ടെങ്കിലും, പണ്ഡിതന്മാർ പഠിപ്പിച്ചാലും അവൻ ഗ്രഹിക്കാറില്ല.
സംസാരേ ക്ലിശ്യതേ തേന നരോ ലോഭവശാനുഗഃ । ഗര്ഭസ്മൃതേരഭാവേ ച ശാസ്ത്രമുക്തം ശിവേന ച
ഇങ്ങനെ ആൾ ലോകത്തിൽ ദു:ഖം അനുഭവിക്കുന്നു, ലോഭത്തിന്റെ അധീനനായി; ഗർഭസ്മരണ ഇല്ലാത്തതിനാൽ ശിവൻ പറഞ്ഞ ശാസ്ത്രം പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു.
തദ്ദുഃഖകഥനാര്ഥായ സ്വര്ഗമോക്ഷപ്രസാധകമ് । യേന തസ്മിഞ്ഛിവേ ജ്ഞാതേ ധര്മകാമാര്ഥസാധനേ
ആ ദു:ഖം വിവരിക്കാൻ, സ്വർഗ്ഗവും മോക്ഷവും നേടാൻ, ധർമ്മം, കാമം, അർത്ഥം എന്നിവയിൽ ശിവനെ അറിയുമ്പോൾ,
ന കുര്വംത്യാത്മനഃ ശ്രേയസ്തദത്ര മഹദദ്ഭുതമ് । അവ്യക്തേംദ്രിയബുദ്ധിത്വാദ്ബാല്യേദുഃഖം മഹത്പുനഃ
സ്വന്തം ഉത്തമക്ഷേമത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കാറില്ല; ഇതാണ് ഇവിടെ വലിയ അത്ഭുതം. ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ബുദ്ധിയും വികസിക്കാത്തതിനാൽ ബാല്യത്തിൽ വീണ്ടും വലിയ ദു:ഖം അനുഭവപ്പെടുന്നു.
ഇച്ഛന്നപി ന ശക്നോതി വക്തും കര്തും ന സത്കൃതീ । ദംതജന്മമഹദ്ദുഃഖം ലൌല്യേന വായുനാ തഥാ
ആഗ്രഹിച്ചാലും സംസാരിക്കാനോ ഒന്നും ചെയ്യാനോ കഴിയില്ല; ആദരിക്കപ്പെടുന്നവന് ദന്തം വളരുമ്പോള് വലിയ വേദന അനുഭവപ്പെടുന്നു, അതുപോലെ തന്നെ അനാവശ്യമായ കാറ്റ് കൊണ്ടും അസ്വസ്ഥതയും.
ബാലരോഗൈശ്ച വിവിധൈഃ പീഡാബാലഗ്രഹൈരപി । തൃഡ്ബുഭുക്ഷാ പരീതാംഗഃ ക്വചിത്തിഷ്ഠതി ഗച്ഛതി
കുട്ടിക്കാലത്ത് ഉണ്ടാകുന്ന വിവിധ രോഗങ്ങളും ദോഷാത്മാക്കളുടെയും പീഡനവും അനുഭവിച്ച്, ദാഹവും വിശപ്പും കൊണ്ട് ശരീരം ബുദ്ധിമുട്ടുന്നു; ചിലപ്പോള് ഇരുന്നു, ചിലപ്പോള് നടക്കുന്നു.
വിണ്മൂത്രഭക്ഷണാദ്യം ച മോഹാദ്ബാലഃ സമാചരേത് । കൌമാരഃ കര്ണവേധേന മാതാപിത്രോശ്ച താഡനൈഃ
അജ്ഞാനത്താല് കുട്ടി മലമൂത്രം പോലുള്ളവ കഴിക്കാമെന്നു ചെയ്യാം; ബാല്യത്തില് കാത് കുത്തല് നടക്കുന്നു, അമ്മയുടെയും അച്ഛന്റെയും അടിയും അനുഭവപ്പെടുന്നു.
അക്ഷരാധ്യയനാദ്യൈശ്ച ദുഃഖം ഗുര്വാദിശാസനാത് । പ്രമത്തേംദ്രിയവൃത്തേശ്ച കാമരാഗപ്രപീഡിനഃ
അക്ഷരങ്ങള് പഠിക്കേണ്ടതും മറ്റു പഠനങ്ങളുമാണ് ദുഃഖം; ഗുരുക്കന്മാരുടെയും മുതിര്ന്നവരുടെയും നിര്ദ്ദേശങ്ങളും, നിയന്ത്രിക്കാനാവാത്ത ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ആസക്തികളും വേദനയും ഉണ്ടാക്കുന്നു.
രോഗാര്ദിതസ്യ സതതം കുതഃ സൌഖ്യം ഹി യൌവനേ । ഈര്ഷ്യാസു മഹദ്ദുഃഖം മോഹാദ്ദുഃഖം പ്രജായതേ
എപ്പോഴും രോഗം ബാധിച്ചിരിക്കുന്ന യുവാവിന് എവിടെ സന്തോഷം? അസൂയയില് നിന്ന് വലിയ ദുഃഖം വരുന്നു, അജ്ഞാനത്തില് നിന്ന് ദുഃഖം ജനിക്കുന്നു.
തത്രസ്യാത്കുപിതസ്യൈവ രാഗോ ദുഃഖായ കേവലമ് । രാത്രൌ ന വിംദതേ നിദ്രാ കാമാഗ്നി പരിഖേദിതഃ
അവിടെ കോപം ഉള്ളവന് ആസക്തി ദുഃഖം മാത്രമേ നല്കൂ; രാത്രിയില് മോഹാഗ്നിയില് പെടുന്നവന് ഉറക്കം കിട്ടുന്നില്ല.
ദിവാ വാപി കുതഃ സൌഖ്യമര്ഥോപാര്ജനചിംതയാ । സ്ത്രീഷ്വായാസിതദേഹസ്യ യേ പുംസഃ ശുക്രബിംദവഃ
പകല്പ്പോലും ധനം സമ്പാദിക്കാനുള്ള ചിന്തയില് മനസ്സ് ബുദ്ധിമുട്ടുമ്പോള് എങ്ങനെയാണ് സന്തോഷം? സ്ത്രീകളില് തളര്ന്ന ശരീരത്തില് നിന്ന് പുറപ്പെടുന്ന പുരുഷബീജബിന്ദുക്കള്—
ന തേ സുഖായ മംതവ്യാഃ സ്വേദജാ ഇവ ബിംദവഃ । കൃമിഭിസ്താഡ്യമാനസ്യ കുഷ്ഠിനഃ പാമരസ്യ ച
അവ സന്തോഷത്തിനുള്ളതല്ല, വിയര്പ്പിന്റെ തുള്ളികള് പോലെയാണ്; പുഴുക്കളാല് പീഡിക്കപ്പെടുന്നവന്, കുഷ്ഠരോഗിയ്ക്ക്, താഴ്ന്ന ജന്മം ഉള്ളവന്—
കംഡൂയനാഗ്നിതാപേന യത്സുഖം സ്ത്രീഷു തദ്വിദുഃ । യാദൃശം മന്യതേ സൌഖ്യമര്ഥോപാര്ജനചിംതയാ
സ്ത്രീകളില് അനുഭവപ്പെടുന്ന ആനന്ദം ചൊറിയുന്ന കാഡിന്റെ ദഹനവേദന പോലെയാണ്; സമ്പാദനചിന്തയില് ഉണ്ടാകുന്ന സന്തോഷവും അതുപോലെയാണ്.
താദൃശം സ്ത്രീഷു മംതവ്യമധികം നൈവ വിദ്യതേ । മര്ത്യസ്യ വേദനാ സൈവ യാം വിനാ ചിത്തനിര്വൃതിഃ
സ്ത്രീകളില് ആനന്ദം അങ്ങനെ തന്നെ കരുതണം, അതിനേക്കാള് വലിയതൊന്നുമില്ല; മനസ്സിന് ശാന്തി ഇല്ലാതെ മനുഷ്യന് അനുഭവപ്പെടുന്ന വേദന അതാണ്.
തതോന്യോന്യം പുരാ പ്രാപ്തമംതേ സൈവാന്യഥാ ഭവേത് । തദേവം ജരയാ ഗ്രസ്തമാമയാ വ്യപിനപ്രിയമ്
മുന്നോട്ട് പരസ്പരം ലഭിച്ചിരുന്നത് പിന്നീട് മാറിപ്പോകാം; അതുപോലെ, വയസ്സും രോഗവും പിടിച്ചാല് പ്രിയപ്പെട്ടതും അകലം പിടിക്കും.
അപൂര്വവത്സമാത്മാനം ജരയാ പരിപീഡിതമ് । യഃ പശ്യന്ന വിരജ്യേത കോന്യസ്തസ്മാദചേതനഃ
പുതുമയോടെ ആയിരുന്ന സ്വയം ഇപ്പോള് വയസ്സിന്റെ ബുദ്ധിമുട്ടില് കിടക്കുന്നത് കാണുമ്പോള് ആരാണ് വിരക്തനാകാതിരിക്കുക, വിവേകമില്ലാത്തവന് ഒഴികെ?
ജരാഭിഭൂതോപി ജംതുഃ പത്നീപുത്രാദിബാംധവൈഃ । അശക്തത്വാദ്ദുരാചാരൈര്ഭൃത്യൈശ്ച പരിഭൂയതേ
വയസ്സിന്റെ ബാധയേറ്റവന് ഭാര്യയുടെയും മകനുടെയും ബന്ധുക്കളുടെയും അവഹേളനവും, ദുഷ്ടഭൃത്യന്മാരുടെ നിന്ദയും അനുഭവിക്കേണ്ടി വരും.
ന ധര്മമര്ഥം കാമം ച മോക്ഷം ച ജരയായുതഃ । ശക്തഃ സാധയിതും തസ്മാദ്യുവാ ധര്മം സമാചരേത്
വയസ്സായവന് ധര്മ്മം, സമ്പത്ത്, ആസക്തി, മോക്ഷം എന്നിവ നേടാന് കഴിയില്ല; അതുകൊണ്ട് യുവാവായിരിക്കുമ്പോള് ധര്മ്മം ആചരിക്കണം.
വാതപിത്തകഫാദീനാം വൈഷമ്യം വ്യാധിരുച്യതേ । വാതാദീനാം സമൂഹേന ദേഹോയം പരികീര്തിതഃ
വായു, പിത്തം, കഫം എന്നിവയുടെ അസമത്വം രോഗം എന്നാണ് പറയുന്നത്; ഈ ശരീരം വായു മുതലായവയുടെ കൂട്ടായ്മയാണെന്ന് പറയുന്നു.
തസ്മാദ്വ്യാധിമയം ജ്ഞേയം ശരീരമിദമാത്മനഃ । വാതാദ്യവ്യതിരിക്തത്വാദ്വ്യാധീനാം പംജരസ്യ ച
അതിനാല് ഈ ശരീരം രോഗഭരിതമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം; വായു മുതലായവയിലും രോഗങ്ങളുടെ പഞ്ചരയിലും നിന്ന് വേറെയല്ല.
രോഗൈര്നാനാവിധൈര്യാതി ദേഹീ ദുഃഖാന്യനേകധാ । താനി ച സ്വാത്മവേദ്യാനി കിമന്യത്കഥയാമ്യഹമ്
നാനാവിധ രോഗങ്ങള് ബാധിച്ച്, ശരീരധാരി പലവിധ ദുഃഖങ്ങള് അനുഭവിക്കുന്നു; അവയെല്ലാം സ്വയം അറിയാവുന്നതാണ്—ഇനി ഞാന് എന്ത് പറയണം?
ഏകോത്തരം മൃത്യുശതമസ്മിന്ദേഹേ പ്രതിഷ്ഠിതമ് । തത്രൈകഃ കാലസംയുക്തഃ ശേഷാശ്ചാഗംതവഃ സ്മൃതാഃ
ഈ ശരീരത്തില് നൂറൊന്ന് മരണം സ്ഥാപിതമാണ്; അതില് ഒന്ന് കാലംകൂടിയതാണ്, ശേഷമുള്ളവ അനുഭവവശാലാണെന്ന് പറയുന്നു.
യേ ത്വിഹാഗംതവഃ പ്രോക്താസ്തേ പ്രശാമ്യംതി ഭേഷജൈഃ । ജപഹോമപ്രദാനൈശ്ച കാലമൃത്യുര്ന ശാമ്യതി
ഇവിടെ പറഞ്ഞ രോഗങ്ങൾ മരുന്നുകൾകൊണ്ടും ജപം, ഹോമം, ദാനം എന്നിവകൊണ്ടും ശമിപ്പിക്കാൻ കഴിയും; പക്ഷേ, കാലമൃത്യുവിനെ ഇതൊന്നും തടയാൻ കഴിയില്ല.
യദി വാപമൃത്യുര്ന സ്യാദ്വിഷാസ്വാദാദശംകിതഃ । ന ചാത്തി പുരുഷസ്തസ്മാദപമൃത്യോര്ബിഭേതി സഃ
അകാലമൃത്യു എന്നതില്ലായിരുന്നുവെങ്കിൽ, വിഷം പോലുള്ളവ കഴിക്കുമ്പോൾ ആളുകൾ ഭയപ്പെടുകയോ അതിന് വിട്ടുനിൽക്കുകയോ ചെയ്യില്ലായിരുന്നു.
വിവിധാ വ്യാധയസ്തത്ര സര്പാദ്യാഃ പ്രാണിനസ്തഥാ । വിഷാണി ചാഭിചാരാശ്ച മൃത്യോര്ദ്വാരാണി ദേഹിനാമ്
വിവിധ രോഗങ്ങളും, പാമ്പുകൾ പോലുള്ള ജീവികളും, വിഷങ്ങളും, മായാജാലങ്ങളും — ഇവയെല്ലാം ശരീരധാരികൾക്ക് മരണത്തിലേക്കുള്ള വാതിലുകളാണ്.
പീഡിതം സര്വരോഗാദ്യൈരപി ധന്വംതരിഃ സ്വയമ് । സ്വസ്ഥീകര്തും ന ശക്നോതി കാലപ്രാപ്തം ന ചാന്യഥാ
എല്ലാ രോഗങ്ങൾകൊണ്ടും പീഡിക്കപ്പെടുന്നവനെ പോലും ധന്വന്തരി സ്വയം സുഖം വരുത്താൻ കഴിയില്ല, കാരണം കാലം എത്തിയാൽ അതിന് മറുപടി ഇല്ല.