അന്യഥാ ലിംഗ്യതേ കാംതാ ഭാവേന ദുഹിതാന്യഥാ । മനസാ ഭിദ്യതേ വൃത്തിരഭിന്നേഷ്വപി വസ്തുഷു
ഒരു സ്ത്രീയെ പ്രിയയായോ മകളായോ കാണുമ്പോൾ മനസ്സിന്റെ ഭാവം മാറുന്നു; വസ്തുക്കൾ ഒന്നുതന്നെയായിരുന്നാലും മനസ്സിന്റെ നിലപാട് വ്യത്യസ്തമാകും.
അന്യഥൈവ സതീ പുത്രം ചിംതയേദന്യഥാ പതിമ് । യഥായഥാ സ്വഭാവസ്യ മഹാഭാഗ ഉദാഹൃതമ്
ഒരു സ്ത്രീ ഒരേ ആളായിരുന്നാലും മകനെ ഒരു രീതിയിൽ, ഭർത്താവിനെ മറ്റൊരു രീതിയിൽ ചിന്തിക്കുന്നു; ഇതുവഴിയാണ് സ്വഭാവത്തിന്റെ ഭേദം മഹാഭാഗനേ, ഉദാഹരിക്കപ്പെടുന്നത്.
പരിഷ്വക്തോപി യദ്ഭാര്യാം ഭാവഹീനാം ന കാരയേത് । നാദ്യാദ്വിവിധമന്നാദ്യം രസ്യാനി സുരഭീണി ച
ഭാര്യയെ അണച്ഛുവാൻ പോലും ഭാവമില്ലാതെ ആൾ പ്രവർത്തിക്കരുത്; അതുപോലെ രുചികരവും സുഗന്ധമുള്ളതുമായ വിഭവങ്ങൾ ക്ഷുഭയില്ലാതെ കഴിക്കരുത്.
അഭാവേന നരസ്തസ്മാദ്ഭാവഃ സര്വത്ര കാരണമ് । ചിത്തം ശോധയ യത്നേന കിമന്യൈര്ബാഹ്യശോധനൈഃ
ഭാവം ഇല്ലെങ്കിൽ ഒന്നും ഫലിക്കില്ല; അതുകൊണ്ട് മനസ്സിനെ പരിശുദ്ധമാക്കാൻ പരിശ്രമിക്കണം. പുറമേയുള്ള ശുദ്ധീകരണങ്ങൾ എന്തിനാണ്?
ഭാവതഃ ശുചിശുദ്ധാത്മാ സ്വര്ഗം മോക്ഷം ച വിംദതി । ജ്ഞാനാമലാംഭസാ പുംസഃ സവൈരാഗ്യമൃദാപുനഃ
ഭാവം കൊണ്ടു ശുദ്ധമായ മനസ്സുള്ളവൻ സ്വർഗവും മോക്ഷവും നേടുന്നു; ജ്ഞാനത്തിന്റെ ശുദ്ധമായ വെള്ളം കൊണ്ട് മനുഷ്യന് വൈരാഗ്യവും സൌമ്യതയും വീണ്ടും ലഭിക്കുന്നു.
അവിദ്യാ രാഗവിണ്മൂത്ര ലേപോ നശ്യേദ്വിശോധനൈഃ । ഏവമേതച്ഛരീരം ഹി നിസര്ഗാദശുചിം വിദുഃ
അജ്ഞാനം, ആസക്തി, മലാദികൾ ശുദ്ധീകരണത്തിലൂടെ നശിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഈ ശരീരം സ്വഭാവത്തിൽ അശുദ്ധമാണെന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു.
വിദ്യാദസാര നിഃസാരം കദലീസാരസന്നിഭമ് । ജ്ഞാത്വൈവം ദോഷവദ്ദേഹം യഃ പ്രാജ്ഞഃ ശിഥിലീ ഭവേത്
ജ്ഞാനം അർത്ഥശൂന്യമാണ്, വാഴക്കൊമ്പിന്റെ ഉള്ളുപോലെ സാരമില്ലാത്തതും; ഇങ്ങനെ ശരീരത്തിന്റെ ദോഷങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ ജ്ഞാനികൾ അതിൽ അധികം പറ്റിപ്പിടിക്കാറില്ല.
സോതിക്രാമതി സംസാരം ദൃഢഗ്രാഹോവതിഷ്ഠതി । ഏവമേതന്മഹാകഷ്ടം ജന്മദുഃഖം പ്രകീര്തിതമ്
ശക്തമായ പിടിയോടെ ആൾ സാംസാരികതയെ കടന്ന് നിലകൊള്ളുന്നു; ഇങ്ങനെ ജനനദുഃഖം എന്ന മഹാദു:ഖം വിവരിക്കപ്പെട്ടു.
പുംസാമജ്ഞാനദോഷേണ നാനാകര്മവശേന ച । ഗര്ഭസ്ഥസ്യ മതിര്യാസീത്സാ ജാതസ്യ പ്രണശ്യതി
അജ്ഞാനത്തിന്റെ ദോഷത്താലും വിവിധ കർമ്മങ്ങളുടെ സ്വാധീനത്താലും ഗർഭത്തിൽ ഉള്ളവന്റെ മനസ്സു ജനിച്ചശേഷം നഷ്ടമാകുന്നു.
സുമൂര്ച്ഛിതസ്യ ദുഃഖേന യോനിയംത്രനിപീഡനാത് । ബാഹ്യേന വായുനാ ചാസ്യ മോഹസംഗേന ദേഹിനാമ്
ഗർഭത്തിലെ പീഡനത്താൽ, പുറത്തെ വായുവിന്റെ ബാധയാൽ, അത്യന്തം ദു:ഖം അനുഭവിക്കുന്നവർക്കു മോഹം പടരുന്നു.
സ്പൃഷ്ടമാത്രസ്യ ഘോരേണ ജ്വരഃ സമുപജായതേ । തേന ജ്വരേണ മഹതാ മഹാമോഹഃ പ്രജായതേ
ഭയങ്കരമായ ജ്വരം സ്പർശിച്ച ഉടനെ അതു ഉടലെടുക്കുന്നു; ആ വലിയ ജ്വരത്തിൽ നിന്ന് വലിയൊരു മോഹം ജനിക്കുന്നു.
സംമൂഢസ്യ സ്മൃതിഭ്രംശഃ ശീഘ്രം സംജായതേ പുനഃ । സ്മൃതിഭ്രംശാത്തതസ്തസ്യ പൂര്വകര്മവശേന ച
മൂഢനാകുമ്പോൾ ഓർമ്മക്കുറവ് വേഗത്തിൽ വീണ്ടും വരുന്നു; ആ ഓർമ്മക്കുറവും മുൻ കർമ്മങ്ങളുടെ സ്വാധീനവും ചേർന്ന്,
രതിഃ സംജായതേ തസ്യ ജംതോസ്തത്രൈവ ജന്മനി । രക്തോ മൂഢശ്ച ലോകോയമകാര്യേ സംപ്രവര്ത്തതേ
ആ ജീവിക്ക് അതേ ജന്മത്തിൽ തന്നെ ആസക്തി ജനിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ ഈ ലോകം ആസക്തിയും മൂഢതയും കൊണ്ടു തെറ്റായ പ്രവൃത്തികളിൽ ഏർപ്പെടുന്നു.
ന ചാത്മാനം വിജാനാതി ന പരം ന ച ദൈവതമ് । ന ശൃണോതി പരം ശ്രേയഃ സചക്ഷുരപി നേക്ഷതേ
താനെയും മറ്റുള്ളവരെയും ദൈവത്തെയും അവൻ അറിയുന്നില്ല; പരമശ്രേയസ്സ് കേൾക്കാറില്ല, കണ്ണുള്ളവനായിട്ടും കാണുന്നില്ല.
സമേ പഥി ശനൈര്ഗച്ഛന്സ്ഖലതീവ പദേപദേ । സത്യാം ബുദ്ധൌ ന ജാനാതി ബോധ്യമാനോ ബുധൈരപി
ഒരേ വഴിയിൽ പതിയെ നടക്കുമ്പോൾ ഓരോ അടിയിലും തടഞ്ഞു വീഴുന്നപോലെയാണ് അവൻ; ബുദ്ധി ഉണ്ടെങ്കിലും, പണ്ഡിതന്മാർ പഠിപ്പിച്ചാലും അവൻ ഗ്രഹിക്കാറില്ല.
സംസാരേ ക്ലിശ്യതേ തേന നരോ ലോഭവശാനുഗഃ । ഗര്ഭസ്മൃതേരഭാവേ ച ശാസ്ത്രമുക്തം ശിവേന ച
ഇങ്ങനെ ആൾ ലോകത്തിൽ ദു:ഖം അനുഭവിക്കുന്നു, ലോഭത്തിന്റെ അധീനനായി; ഗർഭസ്മരണ ഇല്ലാത്തതിനാൽ ശിവൻ പറഞ്ഞ ശാസ്ത്രം പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു.
തദ്ദുഃഖകഥനാര്ഥായ സ്വര്ഗമോക്ഷപ്രസാധകമ് । യേന തസ്മിഞ്ഛിവേ ജ്ഞാതേ ധര്മകാമാര്ഥസാധനേ
ആ ദു:ഖം വിവരിക്കാൻ, സ്വർഗ്ഗവും മോക്ഷവും നേടാൻ, ധർമ്മം, കാമം, അർത്ഥം എന്നിവയിൽ ശിവനെ അറിയുമ്പോൾ,
ന കുര്വംത്യാത്മനഃ ശ്രേയസ്തദത്ര മഹദദ്ഭുതമ് । അവ്യക്തേംദ്രിയബുദ്ധിത്വാദ്ബാല്യേദുഃഖം മഹത്പുനഃ
സ്വന്തം ഉത്തമക്ഷേമത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കാറില്ല; ഇതാണ് ഇവിടെ വലിയ അത്ഭുതം. ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ബുദ്ധിയും വികസിക്കാത്തതിനാൽ ബാല്യത്തിൽ വീണ്ടും വലിയ ദു:ഖം അനുഭവപ്പെടുന്നു.
ഇച്ഛന്നപി ന ശക്നോതി വക്തും കര്തും ന സത്കൃതീ । ദംതജന്മമഹദ്ദുഃഖം ലൌല്യേന വായുനാ തഥാ
ആഗ്രഹിച്ചാലും സംസാരിക്കാനോ ഒന്നും ചെയ്യാനോ കഴിയില്ല; ആദരിക്കപ്പെടുന്നവന് ദന്തം വളരുമ്പോള് വലിയ വേദന അനുഭവപ്പെടുന്നു, അതുപോലെ തന്നെ അനാവശ്യമായ കാറ്റ് കൊണ്ടും അസ്വസ്ഥതയും.
ബാലരോഗൈശ്ച വിവിധൈഃ പീഡാബാലഗ്രഹൈരപി । തൃഡ്ബുഭുക്ഷാ പരീതാംഗഃ ക്വചിത്തിഷ്ഠതി ഗച്ഛതി
കുട്ടിക്കാലത്ത് ഉണ്ടാകുന്ന വിവിധ രോഗങ്ങളും ദോഷാത്മാക്കളുടെയും പീഡനവും അനുഭവിച്ച്, ദാഹവും വിശപ്പും കൊണ്ട് ശരീരം ബുദ്ധിമുട്ടുന്നു; ചിലപ്പോള് ഇരുന്നു, ചിലപ്പോള് നടക്കുന്നു.
വിണ്മൂത്രഭക്ഷണാദ്യം ച മോഹാദ്ബാലഃ സമാചരേത് । കൌമാരഃ കര്ണവേധേന മാതാപിത്രോശ്ച താഡനൈഃ
അജ്ഞാനത്താല് കുട്ടി മലമൂത്രം പോലുള്ളവ കഴിക്കാമെന്നു ചെയ്യാം; ബാല്യത്തില് കാത് കുത്തല് നടക്കുന്നു, അമ്മയുടെയും അച്ഛന്റെയും അടിയും അനുഭവപ്പെടുന്നു.
അക്ഷരാധ്യയനാദ്യൈശ്ച ദുഃഖം ഗുര്വാദിശാസനാത് । പ്രമത്തേംദ്രിയവൃത്തേശ്ച കാമരാഗപ്രപീഡിനഃ
അക്ഷരങ്ങള് പഠിക്കേണ്ടതും മറ്റു പഠനങ്ങളുമാണ് ദുഃഖം; ഗുരുക്കന്മാരുടെയും മുതിര്ന്നവരുടെയും നിര്ദ്ദേശങ്ങളും, നിയന്ത്രിക്കാനാവാത്ത ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ആസക്തികളും വേദനയും ഉണ്ടാക്കുന്നു.
രോഗാര്ദിതസ്യ സതതം കുതഃ സൌഖ്യം ഹി യൌവനേ । ഈര്ഷ്യാസു മഹദ്ദുഃഖം മോഹാദ്ദുഃഖം പ്രജായതേ
എപ്പോഴും രോഗം ബാധിച്ചിരിക്കുന്ന യുവാവിന് എവിടെ സന്തോഷം? അസൂയയില് നിന്ന് വലിയ ദുഃഖം വരുന്നു, അജ്ഞാനത്തില് നിന്ന് ദുഃഖം ജനിക്കുന്നു.
തത്രസ്യാത്കുപിതസ്യൈവ രാഗോ ദുഃഖായ കേവലമ് । രാത്രൌ ന വിംദതേ നിദ്രാ കാമാഗ്നി പരിഖേദിതഃ
അവിടെ കോപം ഉള്ളവന് ആസക്തി ദുഃഖം മാത്രമേ നല്കൂ; രാത്രിയില് മോഹാഗ്നിയില് പെടുന്നവന് ഉറക്കം കിട്ടുന്നില്ല.
ദിവാ വാപി കുതഃ സൌഖ്യമര്ഥോപാര്ജനചിംതയാ । സ്ത്രീഷ്വായാസിതദേഹസ്യ യേ പുംസഃ ശുക്രബിംദവഃ
പകല്പ്പോലും ധനം സമ്പാദിക്കാനുള്ള ചിന്തയില് മനസ്സ് ബുദ്ധിമുട്ടുമ്പോള് എങ്ങനെയാണ് സന്തോഷം? സ്ത്രീകളില് തളര്ന്ന ശരീരത്തില് നിന്ന് പുറപ്പെടുന്ന പുരുഷബീജബിന്ദുക്കള്—
ന തേ സുഖായ മംതവ്യാഃ സ്വേദജാ ഇവ ബിംദവഃ । കൃമിഭിസ്താഡ്യമാനസ്യ കുഷ്ഠിനഃ പാമരസ്യ ച
അവ സന്തോഷത്തിനുള്ളതല്ല, വിയര്പ്പിന്റെ തുള്ളികള് പോലെയാണ്; പുഴുക്കളാല് പീഡിക്കപ്പെടുന്നവന്, കുഷ്ഠരോഗിയ്ക്ക്, താഴ്ന്ന ജന്മം ഉള്ളവന്—
കംഡൂയനാഗ്നിതാപേന യത്സുഖം സ്ത്രീഷു തദ്വിദുഃ । യാദൃശം മന്യതേ സൌഖ്യമര്ഥോപാര്ജനചിംതയാ
സ്ത്രീകളില് അനുഭവപ്പെടുന്ന ആനന്ദം ചൊറിയുന്ന കാഡിന്റെ ദഹനവേദന പോലെയാണ്; സമ്പാദനചിന്തയില് ഉണ്ടാകുന്ന സന്തോഷവും അതുപോലെയാണ്.
താദൃശം സ്ത്രീഷു മംതവ്യമധികം നൈവ വിദ്യതേ । മര്ത്യസ്യ വേദനാ സൈവ യാം വിനാ ചിത്തനിര്വൃതിഃ
സ്ത്രീകളില് ആനന്ദം അങ്ങനെ തന്നെ കരുതണം, അതിനേക്കാള് വലിയതൊന്നുമില്ല; മനസ്സിന് ശാന്തി ഇല്ലാതെ മനുഷ്യന് അനുഭവപ്പെടുന്ന വേദന അതാണ്.
തതോന്യോന്യം പുരാ പ്രാപ്തമംതേ സൈവാന്യഥാ ഭവേത് । തദേവം ജരയാ ഗ്രസ്തമാമയാ വ്യപിനപ്രിയമ്
മുന്നോട്ട് പരസ്പരം ലഭിച്ചിരുന്നത് പിന്നീട് മാറിപ്പോകാം; അതുപോലെ, വയസ്സും രോഗവും പിടിച്ചാല് പ്രിയപ്പെട്ടതും അകലം പിടിക്കും.
അപൂര്വവത്സമാത്മാനം ജരയാ പരിപീഡിതമ് । യഃ പശ്യന്ന വിരജ്യേത കോന്യസ്തസ്മാദചേതനഃ
പുതുമയോടെ ആയിരുന്ന സ്വയം ഇപ്പോള് വയസ്സിന്റെ ബുദ്ധിമുട്ടില് കിടക്കുന്നത് കാണുമ്പോള് ആരാണ് വിരക്തനാകാതിരിക്കുക, വിവേകമില്ലാത്തവന് ഒഴികെ?