ന ജഹാതി സ്വഭാവം ഹി ശ്വപുച്ഛമിവ നാമിതമ് । തഥാ ജാത്യൈവ കൃഷ്ണോര്ണാ ന ശുക്ലാ ജാതു ജായതേ
അത് സ്വഭാവം വിട്ടുകളയില്ല, നായയുടെ വാൽ നേരാക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ. അതുപോലെ, കറുത്ത മേക്കുരുവിന്റെ ഉണ്ണ് ജന്മത്തിൽ തന്നെ കറുപ്പാണ്, വെളുപ്പാകില്ല.
സംശോധ്യമാനാപി തഥാ ഭവേന്മൂര്തിര്ന നിര്മലാ । ജിഘ്രന്നപി സ്വദുര്ഗംധം പശ്യന്നപി മലം സ്വകമ്
അതിനാൽ, എത്ര ശുദ്ധീകരിച്ചാലും ഈ രൂപം പൂർണ്ണമായും നിർമ്മലമാകില്ല. സ്വന്തം ദുർഗന്ധം കാറ്റുവെച്ചാലും, സ്വന്തം മല കാണുന്നുണ്ടായാലും,
ന വിരജ്യതി ലോകോഽയം പീഡയന്നപി നാസികാമ് । അഹോ മോഹസ്യ മാഹാത്മ്യം യേന വ്യാമോഹിതം ജഗത്
മനുഷ്യർ അതിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കാറില്ല, തങ്ങളുടെ മൂക്ക് പിടിച്ചാലും പോലും. അയ്യോ, ലോകത്തെ ഭ്രമിപ്പിക്കുന്ന ഈ മോഹത്തിന്റെ മഹത്വം!
ജിഘ്രന്പശ്യന്സ്വകാന്ദോഷാന്കായസ്യ ന വിരജ്യതേ । സ്വദേഹസ്യ വിഗംധേന വിരജ്യേത ന യോ നരഃ
സ്വന്തം ശരീരത്തിന്റെ ദോഷങ്ങൾ കാറ്റുവെച്ചും കണ്ടും, മനുഷ്യർ അതിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കാറില്ല. സ്വന്തം ശരീരത്തിന്റെ ദുർഗന്ധം കൊണ്ടും വിട്ടുനിൽക്കാത്തവൻ,
വിരാഗകാരണം തസ്യ കിമന്യദുപദിശ്യതേ । സര്വമേവ ജഗത്പൂതം ദേഹമേവാശുചിഃ പരമ്
അവനു വിരാഗം വരാൻ മറ്റെന്ത് ഉപദേശം പറയാൻ കഴിയും? ഈ ലോകം മുഴുവൻ ശുദ്ധമാണ്; ശരീരമേ അത്യന്തം അശുദ്ധമായത്.
യന്മലാവയവസ്പര്ശാച്ഛുചിരപ്യശുചിര്ഭവേത് । ഗംധലേപാപനോദായ ശൌചം ദേഹസ്യ കീര്തിതമ്
ശരീരത്തിലെ മലവും അവയവങ്ങളുടെ സ്പർശവും കൊണ്ടു, ശുദ്ധമായതും അശുദ്ധമാകുന്നു. ദുർഗന്ധവും മാലിന്യവും മാറ്റാൻ മാത്രമാണ് ശരീരത്തിന് ശുദ്ധി നിർദ്ദേശിച്ചിരിക്കുന്നത്.
ദ്വയസ്യാപഗമാത്പശ്ചാദ്ഭാവശുദ്ധ്യാ വിശുദ്ധ്യതി । ഗംഗാതോയേന സര്വേണ മൃദ്ഭാരൈര്ഗാത്രലേപനൈഃ
ഇരുവിധ അശുദ്ധികളും മാറിയാലാണ് യഥാർത്ഥ ശുദ്ധി ഉണ്ടാകുന്നത്. ഗംഗാജലം മുഴുവനും, മണ്ണും ലേപനങ്ങളും ഉപയോഗിച്ചാലും,
മര്ത്യോ ദുര്ഗംധദേഹോസൌ ഭാവദുഷ്ടോ ന ശുധ്യതി । തീര്ഥസ്നാനൈസ്തപോഭിശ്ച ദുഷ്ടാത്മാ ന ച ശുധ്യതി
ദുർഗന്ധമുള്ള ശരീരവും അശുദ്ധമായ മനസ്സും ഉള്ള മനുഷ്യൻ ശുദ്ധിയിലേക്കുയരുന്നില്ല. തീർത്ഥസ്നാനവും തപസ്സും ചെയ്താലും, ദുഷ്ടാത്മാവിന് ശുദ്ധി ലഭിക്കില്ല.
സ്വമൂര്തിഃ ക്ഷാലിതാ തീര്ഥേ ന ശുദ്ധിമധിഗച്ഛതി । അംതര്ഭാവപ്രദുഷ്ടസ്യ വിശതോപി ഹുതാശനമ്
തീർത്ഥത്തിൽ സ്വന്തം രൂപം കഴുകിയാലും, അതിന് യഥാർത്ഥ ശുദ്ധി ലഭിക്കില്ല. ഉള്ളിൽ ഭാവം അശുദ്ധമായവൻ ഹോമാഗ്നിയിൽ കയറിയാലും,
ന സ്വര്ഗോ നാപവര്ഗശ്ച ദേഹനിര്ദഹനം പരമ് । ഭാവശുദ്ധിഃ പരം ശൌചം പ്രമാണം സര്വകര്മസു
ശരീരം ദഹിപ്പിച്ചാൽ സ്വർഗ്ഗവും മോക്ഷവും ലഭിക്കില്ല. മനസ്സിന്റെ ശുദ്ധിയാണു പരമശുദ്ധി, എല്ലാ പ്രവർത്തികളിലും അതാണ് മാനദണ്ഡം.
അന്യഥാ ലിംഗ്യതേ കാംതാ ഭാവേന ദുഹിതാന്യഥാ । മനസാ ഭിദ്യതേ വൃത്തിരഭിന്നേഷ്വപി വസ്തുഷു
ഒരു സ്ത്രീയെ പ്രിയയായോ മകളായോ കാണുമ്പോൾ മനസ്സിന്റെ ഭാവം മാറുന്നു; വസ്തുക്കൾ ഒന്നുതന്നെയായിരുന്നാലും മനസ്സിന്റെ നിലപാട് വ്യത്യസ്തമാകും.
അന്യഥൈവ സതീ പുത്രം ചിംതയേദന്യഥാ പതിമ് । യഥായഥാ സ്വഭാവസ്യ മഹാഭാഗ ഉദാഹൃതമ്
ഒരു സ്ത്രീ ഒരേ ആളായിരുന്നാലും മകനെ ഒരു രീതിയിൽ, ഭർത്താവിനെ മറ്റൊരു രീതിയിൽ ചിന്തിക്കുന്നു; ഇതുവഴിയാണ് സ്വഭാവത്തിന്റെ ഭേദം മഹാഭാഗനേ, ഉദാഹരിക്കപ്പെടുന്നത്.
പരിഷ്വക്തോപി യദ്ഭാര്യാം ഭാവഹീനാം ന കാരയേത് । നാദ്യാദ്വിവിധമന്നാദ്യം രസ്യാനി സുരഭീണി ച
ഭാര്യയെ അണച്ഛുവാൻ പോലും ഭാവമില്ലാതെ ആൾ പ്രവർത്തിക്കരുത്; അതുപോലെ രുചികരവും സുഗന്ധമുള്ളതുമായ വിഭവങ്ങൾ ക്ഷുഭയില്ലാതെ കഴിക്കരുത്.
അഭാവേന നരസ്തസ്മാദ്ഭാവഃ സര്വത്ര കാരണമ് । ചിത്തം ശോധയ യത്നേന കിമന്യൈര്ബാഹ്യശോധനൈഃ
ഭാവം ഇല്ലെങ്കിൽ ഒന്നും ഫലിക്കില്ല; അതുകൊണ്ട് മനസ്സിനെ പരിശുദ്ധമാക്കാൻ പരിശ്രമിക്കണം. പുറമേയുള്ള ശുദ്ധീകരണങ്ങൾ എന്തിനാണ്?
ഭാവതഃ ശുചിശുദ്ധാത്മാ സ്വര്ഗം മോക്ഷം ച വിംദതി । ജ്ഞാനാമലാംഭസാ പുംസഃ സവൈരാഗ്യമൃദാപുനഃ
ഭാവം കൊണ്ടു ശുദ്ധമായ മനസ്സുള്ളവൻ സ്വർഗവും മോക്ഷവും നേടുന്നു; ജ്ഞാനത്തിന്റെ ശുദ്ധമായ വെള്ളം കൊണ്ട് മനുഷ്യന് വൈരാഗ്യവും സൌമ്യതയും വീണ്ടും ലഭിക്കുന്നു.
അവിദ്യാ രാഗവിണ്മൂത്ര ലേപോ നശ്യേദ്വിശോധനൈഃ । ഏവമേതച്ഛരീരം ഹി നിസര്ഗാദശുചിം വിദുഃ
അജ്ഞാനം, ആസക്തി, മലാദികൾ ശുദ്ധീകരണത്തിലൂടെ നശിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് ഈ ശരീരം സ്വഭാവത്തിൽ അശുദ്ധമാണെന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു.
വിദ്യാദസാര നിഃസാരം കദലീസാരസന്നിഭമ് । ജ്ഞാത്വൈവം ദോഷവദ്ദേഹം യഃ പ്രാജ്ഞഃ ശിഥിലീ ഭവേത്
ജ്ഞാനം അർത്ഥശൂന്യമാണ്, വാഴക്കൊമ്പിന്റെ ഉള്ളുപോലെ സാരമില്ലാത്തതും; ഇങ്ങനെ ശരീരത്തിന്റെ ദോഷങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കുമ്പോൾ ജ്ഞാനികൾ അതിൽ അധികം പറ്റിപ്പിടിക്കാറില്ല.
സോതിക്രാമതി സംസാരം ദൃഢഗ്രാഹോവതിഷ്ഠതി । ഏവമേതന്മഹാകഷ്ടം ജന്മദുഃഖം പ്രകീര്തിതമ്
ശക്തമായ പിടിയോടെ ആൾ സാംസാരികതയെ കടന്ന് നിലകൊള്ളുന്നു; ഇങ്ങനെ ജനനദുഃഖം എന്ന മഹാദു:ഖം വിവരിക്കപ്പെട്ടു.
പുംസാമജ്ഞാനദോഷേണ നാനാകര്മവശേന ച । ഗര്ഭസ്ഥസ്യ മതിര്യാസീത്സാ ജാതസ്യ പ്രണശ്യതി
അജ്ഞാനത്തിന്റെ ദോഷത്താലും വിവിധ കർമ്മങ്ങളുടെ സ്വാധീനത്താലും ഗർഭത്തിൽ ഉള്ളവന്റെ മനസ്സു ജനിച്ചശേഷം നഷ്ടമാകുന്നു.
സുമൂര്ച്ഛിതസ്യ ദുഃഖേന യോനിയംത്രനിപീഡനാത് । ബാഹ്യേന വായുനാ ചാസ്യ മോഹസംഗേന ദേഹിനാമ്
ഗർഭത്തിലെ പീഡനത്താൽ, പുറത്തെ വായുവിന്റെ ബാധയാൽ, അത്യന്തം ദു:ഖം അനുഭവിക്കുന്നവർക്കു മോഹം പടരുന്നു.
സ്പൃഷ്ടമാത്രസ്യ ഘോരേണ ജ്വരഃ സമുപജായതേ । തേന ജ്വരേണ മഹതാ മഹാമോഹഃ പ്രജായതേ
ഭയങ്കരമായ ജ്വരം സ്പർശിച്ച ഉടനെ അതു ഉടലെടുക്കുന്നു; ആ വലിയ ജ്വരത്തിൽ നിന്ന് വലിയൊരു മോഹം ജനിക്കുന്നു.
സംമൂഢസ്യ സ്മൃതിഭ്രംശഃ ശീഘ്രം സംജായതേ പുനഃ । സ്മൃതിഭ്രംശാത്തതസ്തസ്യ പൂര്വകര്മവശേന ച
മൂഢനാകുമ്പോൾ ഓർമ്മക്കുറവ് വേഗത്തിൽ വീണ്ടും വരുന്നു; ആ ഓർമ്മക്കുറവും മുൻ കർമ്മങ്ങളുടെ സ്വാധീനവും ചേർന്ന്,
രതിഃ സംജായതേ തസ്യ ജംതോസ്തത്രൈവ ജന്മനി । രക്തോ മൂഢശ്ച ലോകോയമകാര്യേ സംപ്രവര്ത്തതേ
ആ ജീവിക്ക് അതേ ജന്മത്തിൽ തന്നെ ആസക്തി ജനിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ ഈ ലോകം ആസക്തിയും മൂഢതയും കൊണ്ടു തെറ്റായ പ്രവൃത്തികളിൽ ഏർപ്പെടുന്നു.
ന ചാത്മാനം വിജാനാതി ന പരം ന ച ദൈവതമ് । ന ശൃണോതി പരം ശ്രേയഃ സചക്ഷുരപി നേക്ഷതേ
താനെയും മറ്റുള്ളവരെയും ദൈവത്തെയും അവൻ അറിയുന്നില്ല; പരമശ്രേയസ്സ് കേൾക്കാറില്ല, കണ്ണുള്ളവനായിട്ടും കാണുന്നില്ല.
സമേ പഥി ശനൈര്ഗച്ഛന്സ്ഖലതീവ പദേപദേ । സത്യാം ബുദ്ധൌ ന ജാനാതി ബോധ്യമാനോ ബുധൈരപി
ഒരേ വഴിയിൽ പതിയെ നടക്കുമ്പോൾ ഓരോ അടിയിലും തടഞ്ഞു വീഴുന്നപോലെയാണ് അവൻ; ബുദ്ധി ഉണ്ടെങ്കിലും, പണ്ഡിതന്മാർ പഠിപ്പിച്ചാലും അവൻ ഗ്രഹിക്കാറില്ല.
സംസാരേ ക്ലിശ്യതേ തേന നരോ ലോഭവശാനുഗഃ । ഗര്ഭസ്മൃതേരഭാവേ ച ശാസ്ത്രമുക്തം ശിവേന ച
ഇങ്ങനെ ആൾ ലോകത്തിൽ ദു:ഖം അനുഭവിക്കുന്നു, ലോഭത്തിന്റെ അധീനനായി; ഗർഭസ്മരണ ഇല്ലാത്തതിനാൽ ശിവൻ പറഞ്ഞ ശാസ്ത്രം പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു.
തദ്ദുഃഖകഥനാര്ഥായ സ്വര്ഗമോക്ഷപ്രസാധകമ് । യേന തസ്മിഞ്ഛിവേ ജ്ഞാതേ ധര്മകാമാര്ഥസാധനേ
ആ ദു:ഖം വിവരിക്കാൻ, സ്വർഗ്ഗവും മോക്ഷവും നേടാൻ, ധർമ്മം, കാമം, അർത്ഥം എന്നിവയിൽ ശിവനെ അറിയുമ്പോൾ,
ന കുര്വംത്യാത്മനഃ ശ്രേയസ്തദത്ര മഹദദ്ഭുതമ് । അവ്യക്തേംദ്രിയബുദ്ധിത്വാദ്ബാല്യേദുഃഖം മഹത്പുനഃ
സ്വന്തം ഉത്തമക്ഷേമത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കാറില്ല; ഇതാണ് ഇവിടെ വലിയ അത്ഭുതം. ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ബുദ്ധിയും വികസിക്കാത്തതിനാൽ ബാല്യത്തിൽ വീണ്ടും വലിയ ദു:ഖം അനുഭവപ്പെടുന്നു.
ഇച്ഛന്നപി ന ശക്നോതി വക്തും കര്തും ന സത്കൃതീ । ദംതജന്മമഹദ്ദുഃഖം ലൌല്യേന വായുനാ തഥാ
ആഗ്രഹിച്ചാലും സംസാരിക്കാനോ ഒന്നും ചെയ്യാനോ കഴിയില്ല; ആദരിക്കപ്പെടുന്നവന് ദന്തം വളരുമ്പോള് വലിയ വേദന അനുഭവപ്പെടുന്നു, അതുപോലെ തന്നെ അനാവശ്യമായ കാറ്റ് കൊണ്ടും അസ്വസ്ഥതയും.
ബാലരോഗൈശ്ച വിവിധൈഃ പീഡാബാലഗ്രഹൈരപി । തൃഡ്ബുഭുക്ഷാ പരീതാംഗഃ ക്വചിത്തിഷ്ഠതി ഗച്ഛതി
കുട്ടിക്കാലത്ത് ഉണ്ടാകുന്ന വിവിധ രോഗങ്ങളും ദോഷാത്മാക്കളുടെയും പീഡനവും അനുഭവിച്ച്, ദാഹവും വിശപ്പും കൊണ്ട് ശരീരം ബുദ്ധിമുട്ടുന്നു; ചിലപ്പോള് ഇരുന്നു, ചിലപ്പോള് നടക്കുന്നു.