അംഡജാഃ പക്ഷിണഃ സര്വേ സര്പാ നക്രാശ്ച ഭൂപതേ । ജരായുജാശ്ച വിജ്ഞേയാ മാനുഷാശ്ച ചതുഷ്പദാഃ
എല്ലാ പക്ഷികളും, പാമ്പുകളും, മുത്തലകളും, രാജാവേ, മുട്ടിൽ നിന്ന് ജനിക്കുന്നവരാണ്; ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് ജനിക്കുന്നവരാണു മനുഷ്യരും നാലുകാലി മൃഗങ്ങളും.
തത്ര സിക്താ ജലൈര്ഭൂമിര്രക്തേ ഉഷ്മവിപാചിതാ । വായുനാ ധമ്യമാനാ ച ക്ഷേത്രേ ബീജം പ്രപദ്യതേ
അവിടെ, വെള്ളംകൊണ്ട് നനയുന്ന ഭൂമി, രക്തത്തിന്റെ ചൂടിൽ പാകം ചെയ്യപ്പെടുന്നു; വായു കൊണ്ട് ഊതി, കൃഷിഭൂമിയിൽ വിത്ത് സ്വീകരിക്കുന്നു.
യഥാ ഉപ്താനി ബീജാനി സംസിക്താന്യംഭസാ പുനഃ । ഉപഗമ്യ മൃദുത്വം ച മൂലഭാവം വ്രജംതി ച
വിത്തുകൾ വിതച്ചതുപോലെ, വീണ്ടും വെള്ളംകൊണ്ട് നനച്ചാൽ, അവ മൃദുവായി വേരായി മാറുന്നു.
തന്മൂലാദംകുരോത്പത്തിരംകുരാത്പര്ണസംഭവഃ । പര്ണാന്നാലം തതഃ കാംഡം കാംഡാച്ച പ്രഭവഃ പുനഃ
അവ വേരുകളിൽ നിന്ന് മുളകൾ ഉളവാകുന്നു; മുളയിൽ നിന്ന് ഇലകൾ, ഇലയിൽ നിന്ന് തണ്ടുകൾ, തണ്ടിൽ നിന്ന് വീണ്ടും കുരു ഉണ്ടാകുന്നു.
പ്രഭവാച്ച ഭവേത്ക്ഷീരം ക്ഷീരാത്തംദുലസംഭവഃ । തംദുലാച്ച തതഃ പക്വാ ഭവംത്യോഷധയസ്തഥാ
കുരുവിൽ നിന്ന് പാൽ ഉണ്ടാകുന്നു; പാൽകൊണ്ട് അരി ഉണ്ടാകുന്നു; അരിയിൽ നിന്ന് പാകം ചെയ്താൽ ഔഷധികളും ഉണ്ടാകുന്നു.
യവാദ്യാഃ ശാലിപര്യംതാഃ ശ്രേഷ്ഠാഃ സപ്തദശ സ്മൃതാഃ । ഓഷധ്യഃ ഫലസാരാഢ്യാഃ ശേഷാ ക്ഷുദ്രാ പ്രഃകീര്തിതാഃ
യവം മുതലായവ മുതൽ ശാലി വരെ പതിനേഴു ഔഷധികൾ ഏറ്റവും ഉത്തമം എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു; ശേഷിച്ചവ പഴത്തിന്റെ സാരമുള്ള ചെറുതാണ്.
ഏതാ ലൂനാ മര്ദിതാശ്ച മുനിഭിഃ പൂര്വസംസ്കൃതാഃ । ശൂര്പോലൂഖലപാത്രാദ്യൈഃ സ്ഥാലികോദകവഹ്നിഭിഃ
ഈ ഔഷധികൾ മുറിച്ചും ചതച്ചും, മുനികൾ ആദ്യം ഉലക്ക, ഉലക്കുപാത്രം, പാത്രം, ചട്ടി, വെള്ളം, തീ എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് തയ്യാറാക്കുന്നു.
ഷഡ്വിധാ ഹി സ്വഭേദേന പരിണാമം വ്രജംതി താഃ । അന്യോന്യരസസംയോഗാദനേകസ്വാദതാം ഗതാഃ
അവ സ്വഭാവത്തിൽ ആറു വിധം മാറുന്നു; പരസ്പര രസം ചേർന്ന് പലതരം രുചികൾക്ക് അവ മാറുന്നു.
ഭക്ഷ്യം ഭോജ്യം പേയലേഹ്യം ചോഷ്യം ഖാദ്യം ച ഭൂപതേ । താസാം ഭേദാഃ ഷഡംഗാശ്ച മധുരാദ്യാശ്ച ഷഡ്ഗുണാഃ
ഭക്ഷ്യങ്ങൾ, ഭോജ്യങ്ങൾ, പാനീയങ്ങൾ, ലേഹ്യങ്ങൾ, ചോഷ്യങ്ങൾ, ഖാദ്യങ്ങൾ എന്നിങ്ങനെ ആഹാരം ആറു വിഭാഗങ്ങളായി വേർതിരിക്കപ്പെടുന്നു. ഇവയ്ക്ക് മധുരം തുടങ്ങി ആറു ഗുണങ്ങളുമുണ്ട്.
തദന്നം പിംഡകവലൈര്ഗ്രാസൈര്ഭുക്തം ച ദേഹിഭിഃ । അന്നമൂലാശയേ സര്വപ്രാണാന്സ്ഥാപയതി ക്രമാത്
അവതാരികൾ കഷ്ണങ്ങളായോ കുഴികളായോ ഗ്രാസങ്ങളായോ ആഹാരം കഴിക്കുമ്പോൾ, ആഹാരത്തിൽ നിന്നാണ് എല്ലാ ജീവികളും ക്രമമായി നിലനിൽക്കുന്നത്.
അപക്വം ഭുക്തമാഹാരം സ വായുഃ കുരുതേ ദ്വിധാ । സംപ്രവിശ്യാന്നമധ്യേ ച പക്വം കൃത്വാ പൃഥഗ്ഗുണമ്
പാചകം പൂർത്തിയാകാത്ത ആഹാരം വായുവിന്റെ സഹായത്തോടെ രണ്ടായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു. ആഹാരത്തിനുള്ളിൽ പ്രവേശിച്ച്, അത് പാകം ചെയ്ത് ഗുണങ്ങൾ വേർതിരിക്കുന്നു.
അഗ്നേരൂര്ധ്വം ജലം സ്ഥാപ്യ തദന്നം ച ജലോപരി । ജലസ്യാധഃ സ്വയം പ്രാണഃ സ്ഥിത്വാഗ്നിം ധമതേ ശനൈഃ
അഗ്നിയുടെ മുകളിൽ വെള്ളം നിലകൊള്ളുന്നു, ആഹാരം ആ വെള്ളത്തിന്മേൽ വിശ്രമിക്കുന്നു. വെള്ളത്തിനടിയിൽ പ്രാണൻ തന്നെ നിലകൊണ്ട്, അഗ്നിയെ മൃദുവായി ഉണർത്തുന്നു.
വായുനാ ധമ്യമാനോഗ്നിരത്യുഷ്ണം കുരുതേ ജലമ് । തദന്നമുഷ്ണയോഗേന സമംതാത്പച്യതേ പുനഃ
വായു അഗ്നിയെ ഉണർത്തുമ്പോൾ, അഗ്നി വെള്ളത്തെ അത്യന്തം ചൂടാക്കുന്നു. ആ ചൂടിന്റെ സംഗമത്തിൽ ആഹാരം എല്ലാ ഭാഗത്തും പാകം ചെയ്യപ്പെടുന്നു.
ദ്വിധാ ഭവതി തത്പക്വം പൃഥക്കിട്ടം പൃഥഗ്രസഃ । മലൈര്ദ്വാദശഭിഃ കിട്ടം ഭിന്നം ദേഹാദ്ബഹിര്വ്രജേത്
പാകം ചെയ്ത ആഹാരം രണ്ടായി മാറുന്നു: മലം വേർപെടുന്നു, സാരം വേറെയായി നിലനിൽക്കുന്നു. പന്ത്രണ്ടു തരത്തിലുള്ള മലങ്ങൾ ശരീരത്തിൽ നിന്ന് വേർതിരിച്ച് പുറത്താകുന്നു.
കര്ണാക്ഷി നാസികാ ജിഹ്വാ ദംതോഷ്ഠ പ്രജനം ഗുദാ । മലാന്സ്രവേദഥ സ്വേദോ വിണ്മൂത്രം ദ്വാദശ സ്മൃതാഃ
ചെവി, കണ്ണ്, മൂക്ക്, നാവ്, പല്ല്, അധരം, ജനനേന്ദ്രിയം, ഗുദം എന്നിവയിൽനിന്ന് മലങ്ങൾ പുറന്തള്ളപ്പെടുന്നു. ചോർച്ച, ചീനി, മൂത്രം എന്നിവ ഉൾപ്പെടെ പന്ത്രണ്ട് മലങ്ങൾ ഉണ്ട്.
ഹൃത്പദ്മേ പ്രതിബദ്ധാശ്ച സര്വനാഡ്യഃ സമംതതഃ । താസാം മുഖേഷു തം സൂക്ഷ്മം പ്രാണഃ സ്ഥാപയതേ രസമ്
ഹൃദയത്തിലെ കമലത്തിൽ എല്ലാ നാഡികളും ചേർന്ന് ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. അവയുടെ അറ്റങ്ങളിൽ പ്രാണൻ സൂക്ഷ്മമായ രസം സ്ഥാപിക്കുന്നു.
രസേന തേന താ നാഡീഃ പ്രാണഃ പൂരയതേ പുനഃ । സംതര്പയംതി താ നാഡ്യഃ പൂര്ണാ ദേഹം സമംതതഃ
ആ രസത്താൽ പ്രാണൻ വീണ്ടും നാഡികളെ നിറയ്ക്കുന്നു. നിറഞ്ഞ നാഡികൾ ശരീരത്തെ മുഴുവൻ പോഷിപ്പിക്കുന്നു.
തതഃ സ നാഡീമധ്യസ്ഥഃ ശാരീരേണോഷ്മണാ രസഃ । പച്യതേ പച്യമാനശ്ച ഭവേത്പാകദ്വയം പുനഃ
ശരീരത്തിലെ ചൂടിൽ, നാഡികളുടെ മധ്യത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന രസം പാകം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. പാകം ചെയ്യുമ്പോൾ രണ്ട് വിധത്തിലുള്ള മാറ്റങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു.
ത്വങ്മാംസാസ്ഥി മജ്ജാ മേദോ രുധിരം ച പ്രജായതേ । രക്താല്ലോമാനി മാംസം ച കേശാഃ സ്നായുശ്ച മാംസതഃ
അതിൽ നിന്ന് ത്വക്ക്, മാംസം, അസ്ഥി, മജ്ജ, മേദ, രക്തം എന്നിവ ഉത്ഭവിക്കുന്നു. രക്തത്തിൽ നിന്ന് രോമവും മാംസവും, മാംസത്തിൽ നിന്ന് മുടിയും സ്നായുവും ഉത്ഭവിക്കുന്നു.
സ്നായോര്മജ്ജാ തഥാസ്ഥീനി വസാ മജ്ജാസ്ഥിസംഭവാ । മജ്ജാകാരേണ വൈകല്യം ശുക്രം ച പ്രസവാത്മകമ്
സ്നായുവിൽ നിന്ന് മജ്ജയും അസ്ഥിയും, മജ്ജയിലും അസ്ഥിയിലും നിന്ന് മേദയും ഉത്ഭവിക്കുന്നു. മജ്ജയുടെ രൂപത്തിൽ ക്ഷയം, പ്രസവത്തിന് കാരണമാകുന്ന ശുക്ലവും ഉണ്ടാകുന്നു.
ഇതി ദ്വാദശ ശാന്തസ്യ പരിണാമാഃ പ്രകീര്തിതാഃ । ശുക്രം തസ്യ പരീണാമഃ ശുക്രാദ്ദേഹസ്യ സംഭവഃ
ഇങ്ങനെ പാകം ചെയ്ത ആഹാരത്തിന്റെ പന്ത്രണ്ട് മാറ്റങ്ങൾ വിവരിച്ചു. അതിന്റെ അവസാന മാറ്റം ശുക്ലം, ശുക്ലത്തിൽ നിന്ന് ശരീരം ഉത്ഭവിക്കുന്നു.
ഋതുകാലേ യദാ ശുക്രം നിര്ദോഷം യോനിസംസ്ഥിതമ് । തദാ തദ്വായുസംസൃഷ്ടം സ്ത്രീരക്തേനൈകതാം വ്രജേത്
സമയത്ത്, ദോഷമില്ലാത്ത ശുക്ലം യോനിയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുമ്പോൾ, ആ ശുക്ലം വായുവിന്റെ സഹായത്തോടെ സ്ത്രീയുടെ രക്തത്തിൽ ലയിക്കുന്നു.
വിസര്ഗകാലേ ശുക്രസ്യ ജീവഃ കാരണസംയുതഃ । നിത്യം പ്രവിശതേ യോനിം കര്മഭിഃ സ്വൈര്നിയംത്രിതഃ
ശുക്ലം പുറന്തള്ളുന്ന സമയത്ത്, ജീവൻ അതിന്റെ കാരണങ്ങളോടെ യോനിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. അതിന്റെ സ്വന്തം കര്മങ്ങൾ അനുസരിച്ച് അത് നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു.
ശുക്രസ്യ സഹ രക്തസ്യ ഏകാഹാത്കലലം ഭവേത് । പംചരാത്രേണ കലലേ ബുദ്ബുദത്വം തതോ ഭവേത്
ശുക്ലവും രക്തവും ഒന്നിച്ചാൽ ഒന്നാം ദിവസം കലലം രൂപപ്പെടുന്നു. അഞ്ചു രാത്രികൾക്കകം ആ കലലം ബുധ്ബുദം പോലെയാകും.
മാംസത്വം മാസമാത്രേണ പംചധാ ജായതേ പുനഃ । ഗ്രീവാ ശിരശ്ച സ്കംധശ്ച പൃഷ്ഠവംശസ്തഥോദരമ്
ഒരു മാസത്തിനകം അത് മാംസമായി മാറുന്നു. പിന്നീട് അഞ്ചു ഭാഗങ്ങളായി രൂപപ്പെടുന്നു: കഴുത്ത്, തല, തോളുകൾ, പിറകുവശം, വയറ്.
പാണീപാദൌ തഥാ പാര്ശ്വൌ കടിര്ഗാത്രം തഥൈവ ച । മാസദ്വയേന പര്വാണി ക്രമശഃ സംഭവംതി ച
അതുപോലെ കൈകളും കാലുകളും, ഇരു വശങ്ങളും, കമറും ശരീരവും രൂപം നേടുന്നു. രണ്ടാമാസം കഴിയുമ്പോൾ, അസ്ഥിസന്ധികൾ ക്രമമായി രൂപപ്പെടുന്നു.
ത്രിഭിര്മാസൈഃ പ്രജായംതേ ശതശോംകുരസംധയഃ । മാസൈശ്ചതുര്ഭിര്ജായംതേ അംഗുല്യാദി യഥാക്രമമ്
മൂന്ന് മാസത്തിനുള്ളിൽ നൂറുകണക്കിന് സംയോജനങ്ങൾ രൂപപ്പെടുന്നു; നാലാം മാസത്തിൽ വിരലുകളും മറ്റ് അവയവങ്ങളും ക്രമമായി വളരുന്നു.
മുഖം നാസാ ച കര്ണൌ ച മാസൈര്ജായംതി പംചഭിഃ । ദംതപംക്തിസ്തഥാ ജിഹ്വാ ജായതേ തു നഖാഃ പുനഃ
അഞ്ചാം മാസത്തിൽ വായും മൂക്കും ചെവികളും രൂപംകൊള്ളുന്നു; പല്ലുകളുടെ നിരയും നാവും പിന്നീട് നഖങ്ങളും ഉണ്ടാകുന്നു.
കര്ണയോശ്ച ഭവേച്ഛിദ്രം ഷണ്മാസാഭ്യംതരേ പുനഃ । പായുര്മേഢ്രമുപസ്ഥം ച ശിശ്നശ്ചാപ്യുപജായതേ
ആറാം മാസത്തിനുള്ളിൽ ചെവികളുടെ തുളകളും വീണ്ടും രൂപപ്പെടുന്നു; പിന്നെ കൂദം, ലിംഗം, ഉപസ്ഥം എന്നിവയും ഉണ്ടാകുന്നു.
സംധയോ യേ ച ഗാത്രേഷു മാസൈര്ജായംതി സപ്തഭിഃ । അംഗപ്രത്യംഗസംപൂര്ണം ശിരഃ കേശസമന്വിതമ്
ഏഴാം മാസത്തിൽ ശരീരത്തിലെ സംയോജനങ്ങൾ മുഴുവനായി രൂപംകൊള്ളുന്നു; അവയവങ്ങൾ പൂർണ്ണമായി, തലയിൽ മുടിയോടുകൂടി ശരീരം സമ്പൂർണ്ണമാകും.