തം ധര്മപൂര്വകം വിദ്ധി ഏതൈര്ന്യായൈസ്ത്വമേവ ഹി । ദുര്വാസാ ഉവാച- ഏവം ന്യായം ന മന്യേഹം തഥൈവ ശൃണു ധര്മരാട്
അത് നീ ധർമ്മത്തിന് അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ളതെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം, ഈ ന്യായങ്ങൾ പ്രകാരം നീ തന്നെ അതു നടപ്പിലാക്കണം. ദുര്വാസ പറഞ്ഞു: ഈ ന്യായം ഞാൻ അംഗീകരിക്കുന്നില്ല; ധർമ്മരാജാവേ, യഥാർത്ഥം കേൾക്കു.
ശാപത്രയം പ്രദാസ്യാമി ക്രുദ്ധോഹം തവ നാന്യഥാ । ധര്മ ഉവാച- യദാ ക്രുദ്ധോ മഹാപ്രാജ്ഞ മാമേവ ഹി ക്ഷമസ്വ ച
ഞാൻ കോപത്തോടെ നിന്നെ മൂന്നു ശാപങ്ങൾ നൽകും; വേറൊരു വഴി ഇല്ല. ധർമ്മൻ പറഞ്ഞു: മഹാമുനിവേ, നീ കോപിതനായാൽ എന്നെയും ക്ഷമിക്കണം.
നൈവ ക്ഷമസി വിപ്രേംദ്ര ദാസീപുത്രം ഹി മാം കുരു । രാജാനം തു പ്രകര്തവ്യം ചാംഡാലം ച മഹാമുനേ
നീ ക്ഷമിക്കുന്നില്ല, ബ്രാഹ്മണരിൽ പ്രധാനനായവനേ; എന്നെ ദാസിയുടെ മകനാക്കൂ. എന്നെ രാജാവും, ചാണ്ഡാളനുമാക്കൂ, മഹാമുനിവേ.
പ്രസാദസുമുഖോ വിപ്ര പ്രണതസ്യ സദൈവ ഹി । ദുര്വാസാശ്ച തതഃ ക്രുദ്ധോ ധര്മം ചൈവ ശശാപ ഹ
പ്രണാമം ചെയ്യുന്നവനോടു എപ്പോഴും ദയാഭാവം കാണിക്കണം, ബ്രാഹ്മണനേ. അതിനുശേഷം ദുര്വാസൻ കോപത്തോടെ ധർമ്മനെ ശപിച്ചു.
ദുര്വാസാ ഉവാച-। രാജാ ഭവ ത്വം ധര്മാദ്യ ദാസീപുത്രശ്ച നാന്യഥാ । ഗച്ഛ ചാംഡാലയോനിം ച ധര്മ ത്വം സ്വേച്ഛയാ വ്രജ
ദുര്വാസൻ പറഞ്ഞു: ഇന്നുമുതൽ നീ ധർമ്മത്തിൽ നിന്ന് രാജാവാവുക, ദാസിയുടെ മകനാവുക; വേറൊരു വഴി ഇല്ല. ചാണ്ഡാളന്റെ ജന്മം സ്വീകരിക്കൂ, ധർമ്മാ, നിന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം പോവുക.
ഏവം ശാപത്രയം ദത്ത്വാ ഗതോസൌ ദ്വിജസത്തമഃ । അനേനാപി പ്രസംഗേന ദൃഷ്ടോ ധര്മഃ പുരാ കില
ഇങ്ങനെ മൂന്നു ശാപങ്ങൾ നൽകി ആ ശ്രേഷ്ഠ ബ്രാഹ്മണൻ അവിടെ നിന്ന് പോയി; ഈ സംഭവത്തിലൂടെ തന്നെ പുരാതനകാലത്ത് ധർമ്മൻ കാണപ്പെട്ടു.
സോമശര്മോവാച-। ധര്മസ്തു കീദൃശോ ജാതസ്തേന ശപ്തോ മഹാത്മനാ । തദ്രൂപം തസ്യ മേ ബ്രൂഹി യദി ജാനാസി ഭാമിനി
സോമശർമൻ പറഞ്ഞു: ആ മഹാത്മാവിന്റെ ശാപം ലഭിച്ചപ്പോൾ ധർമ്മൻ എങ്ങനെയായിരുന്നു? അവന്റെ രൂപം എങ്കിൽ അറിയുന്നുവെങ്കിൽ എന്നോട് പറയൂ, സുന്ദരിയേ.
സുമനോവാച-। ഭരതാനാം കുലേ ജാതോ ധര്മോ ഭൂത്വാ യുധിഷ്ഠിരഃ । വിദുരോ ദാസീപുത്രസ്തു അന്യം ചൈവ വദാമ്യഹമ്
സുമന പറഞ്ഞു: ഭാരതവംശത്തിൽ ജനിച്ച് ധർമ്മൻ യുദ്ധിഷ്ഠിരനായി; ദാസിയുടെ മകൻ വിദ്യുരനായി, മറ്റൊന്ന് ഞാൻ പറയാം.
യദാ രാജാ ഹരിശ്ചംദ്രോ വിശ്വാമിത്രേണ കര്ഷിതഃ । തദാ ചാംഡാലതാം പ്രാപ്തഃ സ ഹി ധര്മോ മഹാമതിഃ
രാജാവായ ഹരിശ്ചന്ദ്രൻ വിശ്വാമിത്രനാൽ ബുദ്ധിമുട്ട് അനുഭവിച്ചപ്പോൾ, അപ്പോൾ തന്നെ ചാണ്ഡാളനായി; ആ ധർമ്മൻ വലിയ ജ്ഞാനിയായിരുന്നു.
ഏവം കര്മഫലം ഭുക്തം ധര്മേണാപി മഹാത്മനാ । ദുര്വാസസോ ഹി ശാപാദ്വൈ സത്യമുക്തം തവാഗ്രതഃ
ഇങ്ങനെ മഹാത്മാവായ ധർമ്മനും കർമ്മഫലം അനുഭവിച്ചു; ദുര്വാസന്റെ ശാപം മൂലം മുമ്പ് പറഞ്ഞത് സത്യമാണ്.
സോമശര്മോവാച- ലക്ഷണം ബ്രഹ്മചര്യസ്യ തന്മേ വിസ്തരതോ വദ । കീദൃശം ബ്രഹ്മചര്യം ച യദി ജാനാസി ഭാമിനി
സോമശർമൻ പറഞ്ഞു: ബ്രഹ്മചര്യത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ വിശദമായി പറയൂ; ബ്രഹ്മചര്യം എങ്ങനെയാണെന്ന് അറിയുന്നുവെങ്കിൽ, സുന്ദരിയേ, പറയൂ.
നിത്യം സത്യേ രതിര്യസ്യ പുണ്യാത്മാ തുഷ്ടിതാം വ്രജേത് । ഋതൌ പ്രാപ്തേ വ്രജേന്നാരീം സ്വീയാം ദോഷവിവര്ജിതഃ
എപ്പോഴും സത്യത്തിൽ ആസ്വാദനം കാണുന്നവനും, പുണ്യാത്മാവായവനും, സംതൃപ്തി പ്രാപിക്കുന്നവനും, ശരിയായ സമയത്ത് തന്റെ ഭാര്യയുമായി മാത്രം ചേർന്ന്, കുറ്റമില്ലാതെ ജീവിക്കുന്നവനാണ്.
സ്വകുലസ്യ സദാചാരം കദാനൈവ വിമുംചതി । ഏതദേവ സമാഖ്യാതം ഗൃഹസ്ഥസ്യ ദ്വിജോത്തമ
സ്വന്തം കുടുംബത്തിന്റെ നല്ല ആചാരങ്ങൾ ഒരിക്കലും ഉപേക്ഷിക്കരുത്; ഗൃഹസ്ഥനു ഇതാണ് പ്രധാനമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠനേ.
ബ്രഹ്മചര്യം മയാ പ്രോക്തം ഗൃഹിണാമുത്തമം കില । യതീനാം തു പ്രവക്ഷ്യാമി തന്മേ നിഗദതഃ ശൃണു
ഗൃഹസ്ഥർക്കു ഏറ്റവും ഉത്തമമായ ബ്രഹ്മചര്യം ഞാൻ പറഞ്ഞു; സന്യാസികൾക്കുള്ളത് ഞാൻ ഇനി വിശദമായി പറയും, ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ.
ദമസത്യസമായുക്തഃ പാപാദ്ഭീതസ്തു സര്വദാ । ഭാര്യാസംഗം വര്ജയിത്വാ ധ്യാനജ്ഞാനപ്രതിഷ്ഠിതഃ
സ്വയം നിയന്ത്രണവും സത്യവാദിത്വവും ഉള്ളവനും പാപങ്ങളെ എന്നും ഭയക്കുന്നവനും, ഭാര്യയുമായി ബന്ധം ഒഴിവാക്കി, ധ്യാനത്തിലും ജ്ഞാനത്തിലും സ്ഥിരനായി ഇരിക്കുന്നവനാണ്.
യതീനാം ബ്രഹ്മചര്യം ച സമാഖ്യാതം തവാഗ്രതഃ । തപ ഏവ പ്രവക്ഷ്യാമി തന്മേനിഗദതഃ ശൃണു
യതികളുടെ ബ്രഹ്മചര്യത്തെ ഞാൻ നേരത്തെ പറഞ്ഞുതന്നിട്ടുണ്ട്. ഇനി തപസ്സിനെ കുറിച്ച് പറയാം, എന്റെ വാക്കുകൾ ശ്രദ്ധിച്ച് കേൾക്കൂ.
ആചാരേണ പ്രവര്തേത കാമക്രോധവിവര്ജിതഃ । പ്രാണിനാമുപകാരായ സംസ്ഥിതഉദ്യമാവൃതഃ
ശരിയായ ആചാരത്തിൽ നിലനിൽക്കണം, ആസക്തിയും കോപവും ഒഴിവാക്കണം, എല്ലാ ജീവികൾക്കും ഉപകാരമാകാൻ ശ്രമിക്കണം, എന്നും പരിശ്രമത്തിൽ ഏർപ്പെടണം.
തപ ഏവം സമാഖ്യാതം സത്യമേവം വദാമ്യഹമ് । പരദ്രവ്യേഷ്വലോലുപ്ത്വം പരസ്ത്രീഷു തഥൈവ ച
ഇങ്ങനെ തപസ്സിനെ വിശദീകരിച്ചു. ഇപ്പോൾ ഞാൻ സത്യത്തെ കുറിച്ച് പറയുന്നു: മറ്റുള്ളവരുടെ സമ്പത്തിലും മറ്റുള്ളവരുടെ സ്ത്രീകളിലും ആഗ്രഹമില്ലായ്മ.
ദൃഷ്ട്വാ മതിര്ന യസ്യ സ്യാത്സ സത്യഃ പരികീര്തിതഃ । ദാനമേവ പ്രവക്ഷ്യാമി യേന ജീവംതി മാനവാഃ
അവയെ കണ്ടാലും മനസ്സ് ചഞ്ചലമാകാത്തവനെയാണ് സത്യവാനെന്ന് വിളിക്കുന്നത്. ഇനി ഞാൻ ദാനത്തെ കുറിച്ച് പറയുന്നു, അതിലൂടെയാണ് മനുഷ്യർ ജീവിക്കുന്നത്.
ആത്മസൌഖ്യം പ്രതീച്ഛേദ്യഃ സ ഇഹൈവ പരത്ര വാ । അന്നസ്യാപി മഹാദാനം സുഖസ്യൈവ ധ്രുവസ്യ വാ
സ്വന്തം സുഖം ഉപേക്ഷിച്ച്, ഈ ലോകത്തോ മറ്റുള്ള ലോകത്തോ, അന്നം പോലുള്ള വലിയ ദാനമോ സ്ഥിരമായ സന്തോഷമോ നൽകുന്നവനാണ് മഹാനെന്ന് പറയുന്നത്.
ഗ്രാസമാത്രം തഥാ ദേയം ക്ഷുധാര്തായ ന സംശയഃ । ദത്തേ സതി മഹത്പുണ്യമമൃതം സോശ്നുതേ സദാ
വിശക്കുന്നവനു കുറഞ്ഞതെങ്കിലും ഭക്ഷണം നൽകണം, ഇതിൽ സംശയമില്ല. ദാനം ചെയ്താൽ വലിയ പുണ്യവും, അമൃതസ്വാദവും എന്നും ലഭിക്കും.
ദിനേദിനേ പ്രദാതവ്യം യഥാവിഭവസംഭവമ് । തൃണം ശയ്യാം ച വചനം ഗൃഹച്ഛായാം സുശീതലാമ്
ദിവസേനയും തനിക്കുള്ള ശേഷിയനുസരിച്ച് ദാനം ചെയ്യണം: പുല്ല്, കിടക്ക, സ്നേഹപൂർവ്വമായ വാക്കുകൾ, വീട്ടിന്റെ തണലുള്ള ഇടം എന്നിവയും.
ഭൂമിമാപസ്തഥാ ചാന്നം പ്രിയവാക്യമനുത്തമമ് । ആസനം വചനാലാപം കൌടില്യേന വിവര്ജിതമ്
ഭൂമി, വെള്ളം, അന്നം, മനോഹരവും ഉത്തമവുമായ വാക്കുകൾ, ഇരിപ്പിടം, വഞ്ചനയില്ലാത്ത സംഭാഷണം എന്നിവയും ദാനം ചെയ്യാവുന്നതാണ്.
ആത്മനോ ജീവനാര്ഥായ നിത്യമേവ കരോതി യഃ । ദേവാന്പിതൄന്സമഭ്യര്ച്യ ഏവം ദാനം ദദാതി യഃ
സ്വന്തം ജീവിക്കലിനായി, ദൈവങ്ങളെയും പിതൃകളെയും ആരാധിച്ച്, ഇങ്ങനെ ദാനം ചെയ്യുന്നവനാണ് ഉത്തമൻ.
ഇഹൈവ മോദതേ സോ വൈ പരത്ര ഹി തഥൈവ ച । അവംധ്യം ദിവസം യോ വൈ ദാനാധ്യയനകര്മഭിഃ
അവൻ ഈ ലോകത്തും മറ്റുള്ള ലോകത്തും സന്തോഷിക്കുന്നു. ദാനം, പഠനം, ധർമ്മകർമ്മങ്ങൾ എന്നിവയിൽ ഏർപ്പെടുന്നവന്റെ ഒരു ദിവസവും വെറുതെ പോകുന്നില്ല.
പ്രകുര്യാന്മാനുഷോ ഭൂത്വാ സ ദേവോ നാത്ര സംശയഃ । നിയമം ച പ്രവക്ഷ്യാമി ധര്മസാധനമുത്തമമ്
മനുഷ്യരായി ജനിച്ച് ഇങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ ദൈവം ആകുന്നു, ഇതിൽ സംശയമില്ല. ഇപ്പോൾ ഞാൻ ഉത്തമമായ ധർമ്മസാധനമായ നിയമത്തെ കുറിച്ച് പറയുന്നു.
ദേവാനാം ബ്രാഹ്മണാനാം ച പൂജാസ്വഭിരതോ ഹി യഃ । നിത്യം നിയമസംയുക്തോ ദാനവ്രതേഷു സുവ്രത
ദൈവങ്ങളെയും ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും ആരാധിക്കാൻ ആസ്വദിക്കുന്നവനും, എന്നും നിയമത്തിൽ ഉറച്ചവനും, ദാനവ്രതങ്ങളിൽ സ്ഥിരനുമായവനാണ്.
ഉപകാരേഷു പുണ്യേഷു നിയമോഽയം പ്രകീര്തിതഃ । ക്ഷമാരൂപം പ്രവക്ഷ്യാമി ശ്രൂയതാം ദ്വിജസത്തമ
ഉപകാരങ്ങളിലും പുണ്യപ്രവൃത്തികളിലും ഈ നിയമമാണ് പ്രസിദ്ധം. ഇപ്പോൾ ഞാൻ ക്ഷമയെ കുറിച്ച് പറയുന്നു, ശ്രേഷ്ഠനായ ദ്വിജനേ, കേൾക്കൂ.
പരാക്രോശം ഹി സംശ്രുത്യ താഡിതേ സതി കേനചിത് । ക്രോധം ന ചൈവ ഗച്ഛേത്തു താഡിതോ ന ഹി താഡയേത്
കഠിനവാക്കുകൾ കേട്ടാലും ആരെങ്കിലും അടിച്ചാലും, കോപം കാണിക്കരുത്, അടിച്ചാൽ തിരിച്ചടിക്കരുത്.
സഹിഷ്ണുഃ സ്യാത്സ ധര്മാത്മാ നഹി രാഗം പ്രയാതി ച । സമശ്നാതി പരം സൌഖ്യമിഹ ചാമുത്ര വാപി ച
ക്ഷമയുള്ളവനാണ് ധാർമ്മികനും, ആസക്തിയിലേക്കു വീഴുന്നവനുമല്ല. ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും പരമസുഖം അനുഭവിക്കുന്നു.