ധര്മം സൃജതി ധര്മാത്മാ ത്രിവിധേനൈവ കര്മണാ । തസ്യ ധര്മഃ പ്രസന്നാത്മാ പുണ്യമേവം തു പ്രാപയേത്
മൂന്നു വിധത്തിലുള്ള പ്രവൃത്തികളാൽ സദാചാരമുള്ളവൻ സദ്ഗുണം സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അവന്റെ മനസ്സ് ശുദ്ധമായിരിക്കുമ്പോൾ, അങ്ങനെ സദ്ഗുണം ലഭിക്കും.
യം യം ചിംതയതേ പ്രാജ്ഞസ്തം തം പ്രാപ്നോതി ദുര്ലഭമ് । സോമശര്മോവാച- കീദൃങ്മൂര്തിസ്തു ധര്മസ്യ കാന്യംഗാനി ച ഭാമിനി
യാതൊന്നിനെ കുറിച്ച് ജ്ഞാനിയോർത്താൽ പോലും, അതു പ്രാപിക്കാനാവശ്യമായതെന്തും അവൻ നേടും. സോമശർമൻ പറഞ്ഞു: സദ്ഗുണത്തിന് രൂപം എങ്ങനെയാണ്, അതിന്റെ ഭാഗങ്ങൾ എന്തൊക്കെയാണ്, സുന്ദരിയേ?
പ്രീത്യാ കഥയ മേ കാംതേ ശ്രോതും ശ്രദ്ധാ പ്രവര്തതേ । സുമനോവാച- ലോകേ ധര്മസ്യ വൈ മൂര്തിഃ കൈര്ദൃഷ്ടാ ന ദ്വിജോത്തമ
സ്നേഹത്തോടെ പറയൂ, പ്രിയേ, കേൾക്കാൻ വിശ്വാസം ഉണരുന്നു. സുമന പറഞ്ഞു: ലോകത്ത് സദ്ഗുണത്തിന്റെ രൂപം ആരും കണ്ടിട്ടില്ല, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ.
അദൃശ്യവര്ത്മാ സത്യാത്മാ ന ദൃഷ്ടോ ദേവദാനവൈഃ । അത്രിവംശേ സമുത്പന്നോ അനസൂയാത്മജോ ദ്വിജഃ
അത് കാണാനാവാത്ത വഴിയാണ്, അതിന്റെ സ്വഭാവം സത്യമാണ്; ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും പോലും അതിനെ കണ്ടിട്ടില്ല. അത്രിവംശത്തിൽ അനസൂയയുടെ മകനായ ഒരു ദ്വിജൻ ജനിച്ചു.
തേന ദൃഷ്ടോ മഹാധര്മോ ദത്താത്രേയേണ വൈ സദാ । ദ്വാവേതൌ തു മഹാത്മാനൌ കുര്വാണൌ തപ ഉത്തമമ്
അവൻ ദത്താത്രേയനൊപ്പം മഹാസദ്ഗുണം കണ്ടു; ഈ രണ്ടുപേരും ഉത്തമമായ തപസ്സു ചെയ്തു.
ധര്മേണ വര്തമാനൌ തൌ തപസാ ച ബലേന ച । ഇംദ്രാധികേന രൂപേണ പ്രശസ്തേന ഭവിഷ്യതഃ
അവർ സദ്ഗുണത്തിലും തപസ്സിലും ശക്തിയിലും നിലകൊണ്ടു; ഇന്ദ്രനേക്കാൾ ഭംഗിയുള്ള രൂപത്തിൽ പ്രശസ്തരായി.
ദശവര്ഷസഹസ്രം തൌ യാവത്തു വനസംസ്ഥിതൌ । വായുഭക്ഷൌ നിരാഹാരൌ സംജാതൌ ശുഭദര്ശനൌ
പതിനായിരം വർഷം അവർ കാടിൽ താമസിച്ചു; വായുവാണ് ഭക്ഷ്യമായി, ഭക്ഷണം ഇല്ലാതെ, ഭംഗിയാർന്ന രൂപം അവർ നേടി.
ദശവര്ഷസഹസ്രം തു താവത്കാലം തപോര്ജിതമ് । സുസാധ്യമാനയോശ്ചൈവ തത്ര ധര്മഃ പ്രദൃശ്യതേ
പതിനായിരം വർഷം അവർ തപസ്സിലൂടെ വിജയിച്ചു; അത്രയും കാലം എളുപ്പത്തിൽ തപസ്സു ചെയ്തപ്പോൾ അവിടെ സദ്ഗുണം തെളിഞ്ഞു.
പംചാഗ്നിഃ സാധ്യതേ ദ്വാഭ്യാം താവത്കാലം ദ്വിജോത്തമ । ത്രികാലം സാധിതം താവന്നിരാഹാരം കൃതം തഥാ
അവർ രണ്ടുപേരും ആ കാലം മുഴുവൻ പഞ്ചാഗ്നി വ്രതം പാലിച്ചു, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ; ദിവസത്തിൽ മൂന്നു പ്രാവശ്യം ആചരിച്ചു, ഭക്ഷണം കഴിക്കാതെയും തുടരുകയും ചെയ്തു.
ജലമധ്യേ സ്ഥിതൌ താവദ്ദത്താത്രേയോ യതിസ്തഥാ । ദുര്വാസാസ്തു മുനിശ്രേഷ്ഠസ്തപസാ ചൈവ കര്ഷിതഃ
ജലത്തിനുള്ളിൽ നിന്നുകൊണ്ട്, ദത്താത്രേയൻ എന്ന യതിയും, ദുർവാസസെന്ന മഹാമുനിയും, തപസ്സിൽ ക്ഷീണിച്ചവരായി അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
ധര്മം പ്രതി സ ധര്മാത്മാ ചുക്രോധ മുനിപുംഗവഃ । ക്രുദ്ധേ സതി മഹാഭാഗ തസ്മിന്മുനിവരേ തദാ
സദ്ഗുണത്തിനെതിരെ ആ ധർമ്മാത്മാവായ മഹാമുനി കോപിച്ചു; അപ്പോൾ ആ മഹാഭാഗൻ, മുനിശ്രേഷ്ഠൻ, ക്രുദ്ധനായി.
അഥ ധര്മഃ സമായാതഃ സ്വരൂപേണ ച വൈ തദാ । ബ്രഹ്മചര്യാദിഭിര്യുക്തസ്തപോഭിശ്ച സ ബുദ്ധിമാന്
അപ്പോൾ സദ്ഗുണം തന്റെ യഥാർത്ഥ രൂപത്തിൽ അവിടെ പ്രത്യക്ഷമായി; ബ്രഹ്മചര്യാദി ഗുണങ്ങളോടും തപസ്സോടും കൂടി, ജ്ഞാനത്തോടെ.
സത്യം ബ്രാഹ്മണരൂപേണ ബ്രഹ്മചര്യം തഥൈവ ച । തപസ്തു ദ്വിജവര്യോസ്തി ദമഃ പ്രാജ്ഞോ ദ്വിജോത്തമഃ
സത്യവും ബ്രാഹ്മണരൂപത്തിലും, അതുപോലെ ബ്രഹ്മചര്യവും, ഉത്തമരായ ദ്വിജന്മാരിൽ തപസ്സാണ് പ്രധാനമായത്. ജ്ഞാനമുള്ളവനിൽ സ്വയംനിയന്ത്രണമാണ് പ്രധാന ലക്ഷണം, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ.
നിയമസ്തു മഹാപ്രാജ്ഞോ ദാനമേവ തഥൈവ ച । അഗ്നിഹോത്രിസ്വരൂപേണ ഹ്യാത്രേയം ഹി സമാഗതാഃ
മഹാജ്ഞാനിയാകുന്നവനിൽ ശീലവും, അതുപോലെ ദാനം എന്ന ഗുണവും, അഗ്നിഹോത്രം ചെയ്യുന്നവന്റെ രൂപത്തിൽ ഇവയൊക്കെയും ഇവിടെ ഒന്നിച്ചു വന്നിരിക്കുന്നു, അത്രികുലജ.
ക്ഷമാ ശാംതിസ്തഥാ ലജ്ജാ ചാഹിംസാ ച ഹ്യകല്പനാ । ഏതാഃ സര്വാഃ സമായാതാഃ സ്ത്രീരൂപാസ്തു ദ്വിജോത്തമ
ക്ഷമ, ശാന്തി, ലജ്ജ, അഹിംസ, വഞ്ചനയില്ലായ്മ — ഈ സകല ഗുണങ്ങളും സ്ത്രീരൂപത്തിൽ ഇവിടെ ഒന്നിച്ചു വന്നിരിക്കുന്നു, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ.
ബുദ്ധിഃ പ്രജ്ഞാ ദയാ ശ്രദ്ധാ മേധാ സത്കൃതി ശാംതയഃ । പംചയജ്ഞാസ്തഥാ പുണ്യാഃ സാംഗാ വേദാസ്തു തേ തദാ
ബുദ്ധി, വിവേകം, കരുണ, വിശ്വാസം, മെധ, നല്ല പെരുമാറ്റം, ശാന്തി, അഞ്ചു യജ്ഞങ്ങൾ, അതുപോലെ പുണ്യമായ വേദങ്ങൾ എല്ലാം ഇവിടെയുണ്ട്.
സ്വസ്വരൂപധരാശ്ചൈവ തേ സര്വേ സിദ്ധിമാഗതാഃ । അഗ്ന്യാധാനാദയഃ പുണ്യാ അശ്വമേധാദയസ്തഥാ
സ്വന്തം രൂപം ധരിച്ചവരായി ഇവർ എല്ലാവരും സിദ്ധി നേടിയിരിക്കുന്നു; അഗ്നി സ്ഥാപനം തുടങ്ങി അശ്വമേധം വരെ എല്ലാ മഹായജ്ഞങ്ങളും ഇവിടെയുണ്ട്.
രൂപലാവണ്യസംയുക്താഃ സര്വാഭരണഭൂഷിതാഃ । ദിവ്യമാല്യാംബരധരാ ദിവ്യഗംധാനുലേപനാഃ
സൗന്ദര്യവും ആകർഷണവും നിറഞ്ഞവരായി, എല്ലാ ആഭരണങ്ങളും അണിഞ്ഞ്, ദിവ്യമായ മാലകളും വസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ചു, ദിവ്യഗന്ധം പുരട്ടിയവരാണ് ഇവർ.
കിരീടകുംഡലോപേതാ ദിവ്യാഭരണഭൂഷിതാഃ । ദീപ്തിമംതഃ സുരൂപാസ്തേ തേജോജ്വാലാഭിരാവൃതാഃ
കിരീടവും കുണ്ഡലവും അണിഞ്ഞ്, ദിവ്യാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട്, പ്രകാശം നിറഞ്ഞ മനോഹരരായി, തേജസ്സിന്റെ ജ്വാലകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവരാണ് ഇവർ.
ഏവം ധര്മഃ സമായാതഃ പരിവാരസമന്വിതഃ । യത്ര തിഷ്ഠതി ദുര്വാസാഃ ക്രോധനഃ കാലവത്തഥാ
ഇങ്ങനെ ധർമ്മം തന്റെ അനുചരന്മാരോടൊപ്പം ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു, ദുർവാസൻ കോപഭരിതനായി, കാലനെപ്പോലെ അവിടെയുണ്ട്.
ധര്മ ഉവാച- കസ്മാത്കോപഃ കൃതോ വിപ്ര ഭവാംസ്തപസ്സമന്വിതഃ । ക്രോധോ ഹി നാശയേച്ഛ്രേയസ്തപ ഏവ ന സംശയഃ
ധർമ്മൻ പറഞ്ഞു: മഹർഷേ, തപസ്സിൽ ഉറച്ചവനായി നീ എന്തുകൊണ്ടാണ് കോപിച്ചിരിക്കുന്നത്? കോപം പുണ്യവും തപസ്സും നശിപ്പിക്കും — ഇതിൽ സംശയമില്ല.
സര്വനാശകരസ്തസ്മാത്ക്രോധം തത്ര വിവര്ജയേത് । സ്വസ്ഥോ ഭവ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ ഉത്കൃഷ്ടം തപസഃ ഫലമ്
കോപം എല്ലാം നശിപ്പിക്കുന്നതുകൊണ്ടു അതിനെ ഒഴിവാക്കണം; ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ, മനസ്സു ശാന്തനായി ഇരിക്കൂ, അതാണ് തപസ്സിന്റെ ഉന്നതമായ ഫലം.
ദുര്വാസാ ഉവാച- ഭവാന്കോ ഹി സമായാത ഏതൈര്ദ്വിജവരൈഃ സഹ । സപ്ത നാര്യഃ പ്രതിഷ്ഠംതി സുരൂപാഃ സമലംകൃതാഃ
ദുർവാസൻ പറഞ്ഞു: നീ ആരാണ്, ഈ ഉത്തമ ദ്വിജന്മാരോടൊപ്പം ഇവിടെ വന്നത്? ഏഴു മനോഹരങ്ങളായ സ്ത്രീകൾ അലങ്കരിച്ചവരായി ഇവിടെ നിൽക്കുന്നു.
കഥയസ്വ മമാഗ്രേ ത്വം വിസ്തരേണ മഹാമതേ । ധര്മ ഉവാച- അയം ബ്രാഹ്മണരൂപേണ സര്വതേജഃ സമന്വിതഃ
നീ വലിയ ബുദ്ധിമാനായി, എനിക്ക് വിശദമായി പറയൂ. ധർമ്മൻ പറഞ്ഞു: ഈ ബ്രാഹ്മണരൂപിയായവൻ എല്ലാത്തരം തേജസ്സും ഉള്ളവനാണ്.
ദംഡഹസ്തഃ സുപ്രസന്നഃ കമംഡലുധരസ്തഥാ । തവാഗ്രേ ബ്രഹ്മചര്യോയം സോയം പശ്യ സമാഗതഃ
കൈയിൽ ദണ്ഡവും, മനസ്സിൽ ശാന്തിയും, കമണ്ഡലും കൈവശം വച്ചും, നിന്റെ മുമ്പിൽ ബ്രഹ്മചര്യവ്രതം പാലിക്കുന്നവൻ എത്തി നിന്നിരിക്കുന്നു, നോക്കൂ.
അന്യം പശ്യസ്വ വൈ ത്വം ച ദീപ്തിമംതം ദ്വിജോത്തമ । കപിലം പിംഗലാക്ഷം ച സത്യമേനം ദ്വിജോത്തമ
മറ്റൊരു പ്രകാശമുള്ളവനെ നീ കാണൂ, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ; കപിലവണ്ണം, പിങ്കു കണ്ണുകൾ, ഈയാളാണ് സത്യം, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ.
താദൃശം പശ്യ ധര്മാത്മന്വൈശ്വദേവസമപ്രഭമ് । യത്തപോ ഹി ത്വയാ വിപ്ര സര്വദേവസമാശ്രിതമ്
ഇവനെ കാണൂ, ധർമ്മനിഷ്ഠനായവൻ, വൈശ്വദേവയജ്ഞം പോലെ പ്രകാശമുള്ളവൻ; മഹർഷേ, നീ നടത്തിയ തപസ്സ് എല്ലാ ദേവതകളും അനുഗ്രഹിച്ചിരിക്കുന്നു.
ഏതം പശ്യ മഹാഭാഗ തവ പാര്ശ്വസമാഗതമ് । പ്രസന്നവാഗ്ദീപ്തിയുക്തഃ സര്വജീവദയാപരഃ
മഹാഭാഗവ, നിന്റെ പക്കൽ എത്തിയിരിക്കുന്ന ഈയാളെ കാണൂ; മനോഹരമായ വാക്കും പ്രകാശവും ഉള്ളവൻ, എല്ലാ ജീവികളോടും കരുണയുള്ളവൻ.
ദമ ഏവ തഥായം തേ യഃ പോഷയതി സര്വദാ । ജടിലഃ കര്കശഃ പിംഗോ ഹ്യതിതീവ്രോ മഹാപ്രഭുഃ
ഇവൻ തന്നെയാണ് ദമം, എല്ലായ്പ്പോഴും നിന്നെ പോഷിപ്പിക്കുന്നവൻ; ജടയും, കർശനതയും, പിങ്കു നിറവും, അത്യന്തം ശക്തിയും ഉള്ളവൻ.
നാശകോ ഹി സ പാപാനാം ഖഡ്ഗഹസ്തോ ദ്വിജോത്തമ । അഭിശാംതോ മഹാപുണ്യോ നിത്യക്രിയാസമന്വിതഃ
പാപങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നവൻ, കൈയിൽ വാൾ പിടിച്ചവൻ, ദ്വിജശ്രേഷ്ഠ; അത്യന്തം ശാന്തനും മഹാപുണ്യവാനുമാണ്, എപ്പോഴും ശുദ്ധകർമ്മങ്ങളിൽ ഏർപ്പെട്ടവൻ.