കുചാഭ്യാം ച നിതംബാഭ്യാം വയസാ ച വിരാജതേ । ഹൃന്മാംസസ്യാധികാ വൃദ്ധിര്ദൃഷ്ടാ ചാത്ര ന സംശയഃ
അവൾ കുചങ്ങളും നിതംബങ്ങളും യൗവനവും കൊണ്ട് തിളങ്ങുന്നു; ഹൃദയത്തിലെ മാംസത്തിന്റെ വർദ്ധനവ് ഇവിടെ കാണപ്പെടുന്നു, ഇതിൽ സംശയമില്ല.
പതനായ ച ലോകാനാം മോഹരൂപം വിദര്ശിതമ് । നഭവത്യേവ സാ നാരീ യാ ത്വയാ പരികീര്തിതാ
ലോകങ്ങളുടെ വീഴ്ചയ്ക്കായി അവളുടെ മോഹരൂപം കാണിക്കുന്നു; നീ പറഞ്ഞ aquela സ്ത്രീ യഥാർത്ഥത്തിൽ ഇല്ല.
ലീലയാ കുരുതേ ധാതാ വിനോദായ സദാത്മനഃ । യഥാ നാര്യാസ്തഥാ പുംസോ ജീവഃ സര്വത്ര സംസ്ഥിതഃ
സൃഷ്ടാവ് തന്റെ ലീലയിൽ എപ്പോഴും സ്വയം സന്തോഷത്തിനായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു; സ്ത്രീയിൽ എങ്ങനെയോ, അതുപോലെ പുരുഷനിലും ജീവൻ എല്ലായിടത്തും നിലനിൽക്കുന്നു.
കുചയോനിവിഹീനാ യേ ജീവന്മുക്താഃ സദൈവ ഹി । നരസ്തു പുരുഷഃ പ്രോക്തോ നാരീ പ്രകൃതിരുച്യതേ
കുചയും യോണിയും ഇല്ലാത്തവർ എപ്പോഴും ജീവന്മുക്തരാണ്; പുരുഷൻ 'പുരുഷൻ' എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു, സ്ത്രീ 'പ്രകൃതി' എന്നാണ് പറയപ്പെടുന്നത്.
രമതേ തേന വൈ സാര്ദ്ധം ന മുക്താ ഹി കദാചന । ഭവാന്പ്രകൃതിസംയുക്തഃ പുരുഷേഷു പ്രദൃശ്യതേ
അവൻ അവളോടൊപ്പം ആനന്ദിക്കുന്നു, പക്ഷേ ഒരിക്കലും മോചനം നേടുന്നില്ല; നീ പ്രകൃതിയോടൊപ്പം പുരുഷന്മാരിൽ കാണപ്പെടുന്നു.
കഃ കസ്യ കുരുതേ ലജ്ജാമേവം ജ്ഞാത്വാ സുഖം വ്രജ । വൃദ്ധാം സ്ത്രിയം പ്രവക്ഷ്യാമി സദാവൃദ്ധാം വരാനനേ
ഇതറിഞ്ഞാൽ ആരാണ് ആരോടു ലജ്ജിക്കേണ്ടത്? സന്തോഷത്തിലേക്ക് നീയു പോകു. ഞാൻ ഇപ്പോൾ നിനക്ക് വൃദ്ധയായ സ്ത്രീയെ വിവരിക്കും, എപ്പോഴും വൃദ്ധയായവളെ, മനോഹരമുഖമുള്ളവളേ.
ത്വചാ ജര്ജരതാം യാതാ യസ്യാപ്യംഗേ വരാനനേ । ശ്വേതൈശ്ചൈവ തഥാകേശൈഃ പലിതൈശ്ച സമാകുലാ
അവളുടെ ത്വക്ക് ചുരുണ്ടിരിക്കുന്നു, മനോഹരമുഖമുള്ളവളേ, അവളുടെ അംഗങ്ങളും അങ്ങനെ; വെള്ളയും ചാരയും നിറമുള്ള മുടിയിൽ അവൾ വിഷമിക്കുന്നു.
ബലഹീനാഥ ദീനാപി വ്യാപിതാ വലിനാ തദാ । നേയം വൃദ്ധാ ഭവേന്നാരീ പരം വൃദ്ധാ ച കഥ്യതേ
അവൾ ബലഹീനയും ദീനയുമാണ്, ചുരുക്കുകൾ കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; വൃദ്ധയായ സ്ത്രീയെ സ്ത്രീയെന്നു പറയുന്നില്ല, വൃദ്ധയെന്നു മാത്രം പറയുന്നു.
ഏതസ്യാ ലക്ഷണം പ്രോക്തം യുവതീം പ്രവദാമ്യഹമ് । ജ്ഞാനേന വര്ദ്ധതേ നിത്യം ജീവപാര്ശ്വേ സമാശ്രിതാ
ഇതാണ് അവളുടെ ലക്ഷണം പറഞ്ഞത്; ഇപ്പോൾ ഞാൻ യുവതിയെ വിവരിക്കും, അവൾ എപ്പോഴും ജ്ഞാനത്തിൽ വളരുന്നു, ജീവന്റെ അപ്പുറത്തുള്ളവളായി.
സുമതിര്നാമ സംപ്രോക്താ സാ വൃദ്ധാ യുവതീതി ച । നാരീ പുരുഷലോകേഷു സര്വദൈവ പ്രതിഷ്ഠിതാ
സുമതി എന്ന പേരിൽ അവൾ അറിയപ്പെടുന്നു, വൃദ്ധയും യുവതിയും; സ്ത്രീ പുരുഷന്മാരുടെ ഇടയിൽ എപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്നു.
ലജ്ജാ തസ്യാഃ പ്രകര്തവ്യാ അന്യച്ചൈവ വദാമ്യഹമ് । മാതരം വൈ പ്രവക്ഷ്യാമി യാ ത്വയാ പരികീര്തിതാ
ലജ്ജ അവൾ പാലിക്കേണ്ടതാണ്; ഞാൻ മറ്റൊന്ന് പറയാം. നീ പറഞ്ഞ അമ്മയെ ഞാൻ വിവരിക്കും.
പ്രാണിനാമംഗദേശേഷു സദൈവ ചേതനാ സ്ഥിതാ । പരജ്ഞാനപ്രദാ യാ ച സാ പ്രജ്ഞാ പരികഥ്യതേ
പ്രാണികളുടെ അംഗങ്ങളിൽ എപ്പോഴും ചേതന നിലനിൽക്കുന്നു; പരജ്ഞാനം നൽകുന്നവളെ 'പ്രജ്ഞ' എന്ന പേരിൽ വിളിക്കുന്നു.
പ്രജ്ഞാ മാതാ സമാഖ്യാതാ പ്രാണിനാം പാലനായ സാ । സംസ്ഥിതാ സര്വലോകേഷു പോഷണായ ഹിതായ വാ
പ്രജ്ഞയെ അമ്മ എന്ന പേരിൽ വിളിക്കുന്നു, പ്രാണികളെ സംരക്ഷിക്കാൻ; അവൾ എല്ലാ ലോകങ്ങളിലും പോഷണത്തിനും ഹിതത്തിനും നിലനിൽക്കുന്നു.
സുമതിര്നാമ യാ പ്രോക്താ സാ മാതാ പരികഥ്യതേ । സംസാരദ്വാരമാര്ഗാണി യാനി രൂപാണി നിത്യശഃ
സുമതി എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നവളെ അമ്മയെന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു; സാംസാരികതയുടെ ദ്വാരവും വഴികളും പല രൂപങ്ങളിലുമാണ്.
ഭവംതി മാതരോ ഹ്യേതാ ബഹുദുഃഖപ്രദര്ശികാഃ । മാതൃരൂപം സമാഖ്യാതമന്യത്കിം തേ വദാമ്യഹമ്
ഈ അമ്മകൾ പലതും ഉണ്ടാകും, അനേകം ദുഃഖങ്ങൾ കാണിക്കുന്നവരാണ്; അമ്മയുടെ രൂപം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, ഇനി എന്ത് പറയണം?
ആത്മോവാച- ഭവാന്കോ ഹി സമായാതോ മമ സംതാപനാശകഃ । വിസ്തരേണ സമാഖ്യാഹി സ്വരൂപമാത്മനഃ സ്വയമ്
ആത്മാവ് പറഞ്ഞു: എന്റെ ദുഃഖം നീക്കാൻ വന്നത് നീ ആരാണ്? നിന്റെ സ്വരൂപം വിശദമായി പറയൂ.
വീതരാഗ ഉവാച- യസ്മാത്കാമാനി വര്തംതേ നിരാശാഃ സര്വ ഏവ തേ । യം ദുഷ്ടത്വാന്ന പശ്യംതി കര്മാണ്യേതാനി നാന്യഥാ
വീതരാഗൻ പറഞ്ഞു: ആഗ്രഹങ്ങൾ നിലനിൽക്കുന്നവയെല്ലാം നിർഭാഗ്യവുമാണ്; അവയുടെ ദുഷ്ടത കൊണ്ടാണ് ഈ പ്രവർത്തനങ്ങൾ മറ്റെന്തായാലും കാണാത്തത്.
യത്സമീപം ഹി നായാതി ആശാ ചൈവ കദാചന । ക്രോധോ ലോഭസ്തഥാ മോഹോ യദ്ഭയാത്പ്രലയം ഗതാഃ
എവിടെയെങ്കിലും ആശയില്ലാതിരിക്കുന്നു എങ്കിൽ, അവിടെയാണു കോപവും ലോഭവും മോഹവും ഭയത്താൽ നശിച്ചിരുന്നത്.
വീതരാഗോസ്മി ഭദ്രം തേ വിവേകോ മമ ബാംധവഃ । ആത്മോവാച- കീദൃശോഽസൌ തവ ഭ്രാതാ വിവേകോ നാമ നാമതഃ
ഞാൻ വീതരാഗൻ ആണ് — നിനക്ക് ആശംസകൾ! വിവേകം എന്നത് എന്റെ കൂട്ടുകാരനാണ്.
തസ്യ ത്വം ലക്ഷണം ബ്രൂഹി ഭ്രാതുരാത്മന ഏവ ച । വീതരാഗ ഉവാച- തസ്യൈവ ലക്ഷണം രൂപം ന വദാമി തവാഗ്രതഃ
അവന്റെ ലക്ഷണവും രൂപവും നീ പറയൂ, നിന്റെ സഹോദരന്റെയും നിന്റെതും. വീതരാഗൻ പറഞ്ഞു: അവന്റെ ലക്ഷണവും രൂപവും ഞാൻ നിന്റെ മുന്നിൽ പറയില്ല.
ഭ്രാതുസ്തസ്യ മഹാഭാഗ ആഹ്വാനം ച കരോമ്യഹമ് । ഭോഭോ വിവേക മേ ഭ്രാതരാവയോസ്ത്വം വചഃ ശൃണു
സഹോദരൻ, ഞാൻ ഇപ്പോൾ അവനെ വിളിക്കുന്നു; ഹേ വിവേക, എന്റെ സഹോദരൻ, ഞങ്ങളുടെ വാക്കുകൾ കേൾക്കൂ.
ഏഹ്യേഹി സുമഹാഭാഗ മമ സ്നേഹാന്മഹാമതേ । കശ്യപ ഉവാച- ശാംതിക്ഷമാഭ്യാം സംയുക്തോ ഭാര്യാഭ്യാം ച സമാഗതഃ
വളരെ ഭാഗ്യശാലിയേ, വലിയ ബുദ്ധിയുള്ളവനേ, എന്റെ സ്നേഹത്തിനായി വരൂ, വരൂ. കശ്യപൻ പറഞ്ഞു: അവൻ ശാന്തിയും ക്ഷമയും കൂടിയ ഭാര്യകളോടൊപ്പം എത്തിയിരിക്കുന്നു.
സര്വദൃക്സര്വഗോ വ്യാപീ സര്വതത്ത്വപരായണഃ । സംദേഹാനാം ച സര്വേഷാം യോ രിപുര്ജ്ഞാനവത്സലഃ
അവൻ എല്ലാം കാണുന്നവൻ, എല്ലായിടത്തും ഉള്ളവൻ, എല്ലാം വ്യാപിച്ചവൻ, എല്ലാ തത്വങ്ങളുടെയും സാരത്തിൽ ആഴമായിരിക്കുന്നവൻ; സംശയങ്ങൾക്കു ശത്രുവും ജ്ഞാനത്തിന് പ്രിയവനുമാണ്.
ധാരണാ ധീശ്ച ദ്വേ പുത്ര്യൌ തസ്യൈവ ഹി മഹാത്മനഃ । തസ്യ യോഗഃ സുതോ ജ്യേഷ്ഠോ മോക്ഷോ യസ്യ മഹാഗുരുഃ
ധാരണയും ബുദ്ധിയും ആ മഹാത്മാവിന്റെ രണ്ടു പുത്രികളാണ്; യോഗം അവന്റെ മൂത്ത പുത്രനാണ്, മോക്ഷം അവന്റെ മഹാ ഗുരുവാണ്.
നിര്മലോ നിരഹംകാരോ നിരാശോ നിഷ്പരിഗ്രഹഃ । സര്വവേലാപ്രസന്നാത്മാ ഗതദ്വംദ്വോ മഹാമതിഃ
അവൻ നിർമലൻ, അഹങ്കാരമില്ലാത്തവൻ, ആശയില്ലാത്തവൻ, സ്വത്തുകളില്ലാത്തവൻ; എല്ലാ സമയത്തും മനസ്സിൽ ശാന്തനും, ദ്വന്ദങ്ങൾ കടന്നവനും, വലിയ ബുദ്ധിയുള്ളവനുമാണ്.
സ വിവേകഃ സമായാതോ ഗുണരത്നൈര്വിഭൂഷിതഃ । യസ്യാമാത്യൌ മഹാത്മാനൌ ധര്മസത്യൌ മഹാമതീ
ആ വിവേകം ഗുണരത്നങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട് എത്തിയിരിക്കുന്നു; അവന്റെ മന്ത്രിമാർ ധർമ്മവും സത്യം എന്ന മഹാത്മാക്കളാണ്, വലിയ ബുദ്ധിയുള്ളവരാണ്.
ക്ഷമാശാംതിസമായുക്തഃ സ വിവേകഃ സമാഗതഃ । വീതരാഗമുവാചേദമാഹൂതോഹം സമാഗതഃ
ക്ഷമയും ശാന്തിയും കൂടിയ വിവേകം എത്തിയിരിക്കുന്നു. വീതരാഗൻ പറഞ്ഞു: 'വിളിക്കപ്പെട്ട് ഞാൻ എത്തിയിരിക്കുന്നു.'
തദ്ഭ്രാതഃ കാരണം സര്വം കഥ്യതാം ഹി മമാഗ്രതഃ । യമാശ്രിത്യ ത്വയാദ്യൈവ കൃതമാഹ്വാനമേവ മേ
സഹോദരൻ, നീ എന്നെ ഇന്ന് വിളിച്ച കാരണങ്ങൾ എല്ലാം എന്റെ മുന്നിൽ പറയണം.
വീതരാഗ ഉവാച- പുമാന്സ്ഥിതോ യഃ പുരതോ മഹാപാശൈര്നിയംത്രിതഃ । മോഹസ്യ ബാണൈഃ സംഭ്രാംതഃ സംസാരസ്യ ച ബംധനൈഃ
വീതരാഗൻ പറഞ്ഞു: നിന്റെ മുന്നിൽ നിലകൊള്ളുന്ന മനുഷ്യൻ, വലിയ ബന്ധനങ്ങളിൽ പെട്ടവൻ, മോഹത്തിന്റെ അമ്പുകൾകൊണ്ടും ലോകബന്ധങ്ങളുടെ കെട്ടുകളാലും ഭ്രമിച്ചവൻ.
സര്വസ്യ വ്യാപകഃ സ്വാമീ അയമാത്മാ മമൈവ ച । പംചതത്ത്വൈഃ സമാവിഷ്ടോ ജ്ഞാനധ്യാനവിവര്ജിതഃ
അവൻ എല്ലാം വ്യാപിക്കുന്ന സ്വാമിയും, എന്റെ ആത്മാവും തന്നെയാണ്; അഞ്ചു തത്വങ്ങളിൽ ആഴപ്പെട്ട്, ജ്ഞാനവും ധ്യാനവും ഇല്ലാത്തവൻ.