കിമിദം വേഷ്ടിതം യാനം നിരാലംബേഽമ്ബരേ സ്ഥിതമ്। ഭവിതവ്യം കാരണേന പശ്യേത്യാഹ സ്മ വാനരമ്
അവൻ വാനരനോട് പറഞ്ഞു: 'ഈ യാനം എന്തുകൊണ്ട് ചുറ്റപ്പെട്ട്, ആകാശത്തിൽ താങ്ങില്ലാതെ നിലകൊള്ളുന്നു? അതിന് ഒരു കാരണമുണ്ടാവണം; നോക്കി കാണൂ.'
സുഗ്രീവോ രാമവചനാദവതീര്യ ധരാതലേ। സ ച പശ്യതി ബ്രഹ്മാണം സുരസിദ്ധസമന്വിതമ്
രാമന്റെ വാക്ക് അനുസരിച്ച് സുഗ്രീവൻ ഭൂമിയിൽ ഇറങ്ങി, ബ്രഹ്മാവിനെ ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും കൂടെ നിന്നതും കണ്ടു.
ബ്രഹ്മര്ഷിസങ്ഘസഹിതം ചതുര്വേദസമന്വിതമ്। ദൃഷ്ട്വാഽഽഗത്യാബ്രവീദ്രാമം സര്വലോകപിതാമഹഃ
ബ്രഹ്മർഷികൾക്കും നാലു വേദങ്ങൾക്കും കൂടെ നിന്ന ലോകപിതാമഹൻ, അവനെ കണ്ട ശേഷം സമീപിച്ചു; ലോകങ്ങളുടെ പിതാവായ ബ്രഹ്മാവ് രാമനോട് സംസാരിച്ചു.
സഹിതോ ലോകപാലൈശ്ച വസ്വാദിത്യമരുദ്ഗണൈഃ। തം ദേവം പുഷ്പകം നൈവ ലംഘയേദ്ധി പിതാമഹമ്
ലോകപാലന്മാരും വസുക്കളും ആദിത്യർ, മരുത് ദേവന്മാർ എന്നിവരോടൊപ്പം, ആ ദൈവം — ബ്രഹ്മാവ് — വിഹായസവാഹനം കടക്കാൻ കഴിയില്ല.
അവതീര്യ തതോ രാമഃ പുഷ്പകാദ്ധേമഭൂഷിതാത്। നത്വാ വിരിംചനം ദേവം ഗായത്ര്യാ സഹ സംസ്ഥിതമ്
അതിനുശേഷം രാമൻ സ്വർണ്ണം കൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച പുഷ്പകവാഹനത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി, ഗായത്രിയോടൊപ്പം നിലകൊണ്ടിരിക്കുന്ന വിരിഞ്ചി ദേവനോട് നമസ്കരിച്ചു.
അഷ്ടാംഗപ്രണിപാതേന പംചാംഗാലിംഗിതാവനിഃ। തുഷ്ടാവ പ്രണതോ ഭൂത്വാ ദേവദേവം വിരിംചനമ്
എട്ടു ഭാഗങ്ങൾ കൊണ്ട് നമസ്കരിച്ച്, അഞ്ചു അംശങ്ങൾ കൊണ്ട് ഭൂമിയെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, ദേവദേവനായ വിരിഞ്ചിയെ വിനയത്തോടെ സ്തുതിച്ചു.
രാമ ഉവാച। നമാമി ലോകകര്താരം പ്രജാപതിസുരാര്ചിതമ്। ദേവനാഥം ലോകനാഥം പ്രജാനാഥം ജഗത്പതിമ്
രാമൻ പറഞ്ഞു: ലോകങ്ങളുടെ സ്രഷ്ടാവിനും, പ്രജാപതിമാരും ദേവന്മാരും ആരാധിക്കുന്നവനും, ദേവന്മാരുടെ നാഥനും, ലോകങ്ങളുടെ നാഥനും, പ്രജകളുടെ നാഥനും, ജഗതിന്റെ അധിപനും ഞാൻ നമസ്കരിക്കുന്നു.
നമസ്തേ ദേവദേവേശ സുരാസുരനമസ്കൃത। ഭൂതഭവ്യഭവന്നാഥ ഹരിപിംഗലലോചന
ദേവദേവേശനേ, ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും നമസ്കരിക്കുന്നവനേ, ഭൂതകാലം, ഭാവികാലം, ഇപ്പോഴുള്ള കാലം എന്നിവയുടെ നാഥനേ, സിംഹത്തിന്റെ നിറമുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനേ, നമസ്കാരം.
ബാലസ്ത്വം വൃദ്ധരൂപീ ച മൃഗചര്മാസനാംബരഃ। താരണശ്ചാസി ദേവസ്ത്വം ത്രൈലോക്യപ്രഭുരീശ്വരഃ
നീ ബാലൻ, വൃദ്ധന്റെ രൂപം സ്വീകരിക്കുന്നവൻ, മൃഗചർമ്മം ധരിക്കുന്നവൻ, മൃഗചർമ്മത്തിൽ ഇരിക്കുന്നവൻ, രക്ഷകനും ദേവനും, മൂന്ന് ലോകങ്ങളുടെ അധിപനും, പരമാധിപനും.
ഹിരണ്യഗര്ഭഃ പദ്മഗര്ഭഃ വേദഗര്ഭഃ സ്മൃതിപ്രദഃ। മഹാസിദ്ധോ മഹാപദ്മീ മഹാദംഡീ ച മേഖലീ
നീ ഹിരണ്യഗർഭൻ, പദ്മഗർഭൻ, വേദങ്ങളുടെ ഉറവിടം, സ്മൃതിയുടെ ദാതാവ്, മഹാസിദ്ധൻ, മഹാപദ്മം ഉള്ളവൻ, മഹാദണ്ഡം കൈവശമുള്ളവൻ, മേഖല ധരിക്കുന്നവൻ.
കാലശ്ച കാലരൂപീ ച നീലഗ്രീവോ വിദാംവരഃ। വേദകര്താര്ഭകോ നിത്യഃ പശൂനാം പതിരവ്യയഃ
അവൻ കാലം തന്നെയും, കാലത്തിന്റെ രൂപവുമാണ്, നീലകണ്ഠനും, ജ്ഞാനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും, വേദങ്ങളുടെ സ്രഷ്ടാവും, ശാശ്വത ബാലനും, എപ്പോഴും നിലനിൽക്കുന്ന ജീവികളുടെ അച്യുതനായ യജമാനനുമാണ്.
ദര്ഭപാണിര്ഹംസകേതുഃ കര്താ ഹര്താ ഹരോ ഹരിഃ। ജടീ മുംഡീ ശിഖീ ദംഡീ ലഗുഡീ ച മഹായശാഃ
അവന്റെ കൈയിൽ ദർഭയും, ഹംസയെന്ന പതാകയും ഉണ്ട്; സൃഷ്ടാവും സംഹാരകനും ഹരനും ഹരിയും; ജടയുമുള്ളവൻ, മുണ്ടശിരസ്സും, ചൂടിയ ശിഖയും, ദണ്ഡവും വടിയും കൈവശമുള്ളവനും മഹത്വമുള്ളവനും ആകുന്നു.
ഭൂതേശ്വരഃ സുരാധ്യക്ഷഃ സര്വാത്മാ സര്വഭാവനഃ। സര്വഗഃ സര്വഹാരീ ച സ്രഷ്ടാ ച ഗുരുരവ്യയഃ
അവൻ ഭൂതങ്ങളുടെ നാഥനും, ദേവന്മാരുടെ മേൽനോട്ടക്കാരനും, എല്ലാറ്റിന്റെയും ആത്മാവും, എല്ലാറ്റിനെയും പോഷിപ്പിക്കുന്നവനും, എല്ലായിടത്തും ഉള്ളവനും, എല്ലാം ഏറ്റെടുക്കുന്നവനും, സ്രഷ്ടാവും, അക്ഷയ ഗുരുവുമാണ്.
കമംഡലുധരോ ദേവഃ സ്രുക്സ്രുവാദിധരസ്തഥാ। ഹവനീയോഽര്ചനീയശ്ച ഓംകാരോ ജ്യേഷ്ഠസാമഗഃ
കമണ്ഡലു കൈവശമുള്ള ദേവനും, യാഗസാധനങ്ങൾ കൈവശമുള്ളവനും, ഹോമത്തിലും പൂജയിലും ആരാധിക്കപ്പെടുന്നവനും, ഓം എന്ന അക്ഷരവും, ജ്യേഷ്ഠസാമഗങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും ആകുന്നു.
മൃത്യുശ്ചൈവാമൃതശ്ചൈവ പാരിയാത്രശ്ച സുവ്രതഃ। ബ്രഹ്മചാരീ വ്രതധരോ ഗുഹാവാസീ സുപങ്കജഃ
അവൻ മരണമാകയും അമൃതവുമാകയും ചെയ്യുന്നു; പാരിയാത്രപർവ്വതങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നവനും, ഉത്തമവ്രതങ്ങൾ പാലിക്കുന്നവനും, ബ്രഹ്മചാരിയും, വ്രതധാരിയും, ഗുഹാവാസിയും, മനോഹരമായ താമരപ്പൂക്കണ്ണുള്ളവനും ആകുന്നു.
അമരോ ദര്ശനീയശ്ച ബാലസൂര്യനിഭസ്തഥാ। ദക്ഷിണേ വാമതശ്ചാപി പത്നീഭ്യാമുപസേവിതഃ
അവൻ അമരനും, ദർശനീയനും, ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെയുള്ളവനും, വലത്തും ഇടത്തും ഭാര്യമാരാൽ സേവിക്കപ്പെടുന്നവനും ആകുന്നു.
ഭിക്ഷുശ്ച ഭിക്ഷുരൂപശ്ച ത്രിജടീ ലബ്ധനിശ്ചയഃ। ചിത്തവൃത്തികരഃ കാമോ മധുര്മധുകരസ്തഥാ
അവൻ ഭിക്ഷുക്കളിൽ ഒരാളായി ഭിക്ഷുരൂപം ധരിക്കുകയും, മൂന്നു ജടകൾ ചൂടുകയും, ഉറച്ച മനസ്സുള്ളവനും, മനസ്സിന്റെ ചലനങ്ങൾ നിയന്ത്രിക്കുന്നവനും, കാമം തന്നെയും, മധുരനും, തേനീച്ചപോലെയും ആകുന്നു.
വാനപ്രസ്ഥോ വനഗത ആശ്രമീ പൂജിതസ്തഥാ। ജഗദ്ധാതാ ച കര്ത്താ ച പുരുഷഃ ശാശ്വതോ ധ്രുവഃ
അവൻ വനപ്രസ്ഥനും, കാട്ടിൽ പോയവനും, ആശ്രമവാസിയും, ആരാധിക്കപ്പെടുന്നവനും, ലോകത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്നവനും സൃഷ്ടാവും, ശാശ്വതനും, അചഞ്ചലനും ആകുന്നു.
ധര്മാധ്യക്ഷോ വിരൂപാക്ഷസ്ത്രിധര്മോ ഭൂതഭാവനഃ। ത്രിവേദോ ബഹുരൂപശ്ച സൂര്യായുതസമപ്രഭഃ
അവൻ ധർമ്മത്തിന്റെ മേൽനോട്ടക്കാരൻ, വിരൂപാക്ഷൻ, മൂന്നു വിധത്തിലുള്ള ധർമ്മം പാലിക്കുന്നവൻ, ഭൂതങ്ങളെ പോഷിപ്പിക്കുന്നവൻ, മൂന്നു വേദങ്ങൾ അറിയുന്നവൻ, അനേകം രൂപങ്ങൾ ഉള്ളവൻ, ആയിരം സൂര്യന്മാരെപ്പോലെയുള്ള പ്രകാശമുള്ളവനും ആകുന്നു.
മോഹകോവംധകശ്ചൈവദാനവാനാംവിശേഷതഃ। ദേവദേവശ്ച പദ്മാങ്കസ്ത്രിനേത്രോഽബ്ജജടസ്തഥാ
അവൻ മോഹിപ്പിക്കുകയും ബന്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു, പ്രത്യേകിച്ച് അസുരന്മാരെ; ദേവതകളുടെ ദേവനും, താമരയുടെ അടയാളമുള്ളവനും, മൂന്നുകണ്ണുള്ളവനും, താമരപോലെയുള്ള ജടയുമുള്ളവനും ആകുന്നു.
ഹരിശ്മശ്രുര്ധനുര്ധാരീ ഭീമോ ധര്മപരാക്രമഃ। ഏവം സ്തുതസ്തു രാമേണ ബ്രഹ്മാ ബ്രഹ്മവിദാംവരഃ
അവന് കവിളിൽ കറുത്തമൂച്ചയും, വില്ലും കൈവശമുണ്ട്; ഭയങ്കരനും ധർമ്മത്തിൽ ശക്തനും; ഇങ്ങനെ രാമൻ സ്തുതിച്ചപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ്, ബ്രഹ്മജ്ഞാനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ—
ഉവാച പ്രണതം രാമം കരേ ഗൃഹ്യ പിതാമഹഃ। വിഷ്ണുസ്ത്വം മാനുഷേ ദേഹേഽവതീര്ണോ വസുധാതലേ
വന്ദിച്ച രാമന്റെ കൈ പിടിച്ച് പിതാമഹൻ പറഞ്ഞു: 'നീ മനുഷ്യരൂപത്തിൽ ഭൂമിയിൽ അവതരിച്ച വിഷ്ണുവാണ്.'
കൃതം തദ്ഭവതാ സര്വം ദേവകാര്യം മഹാവിഭോ। സംസ്ഥാപ്യ വാമനം ദേവം ജാഹ്നവ്യാ ദക്ഷിണേ തടേ
'മഹാബലശാലിയായ ഭവാൻ ദേവതകളുടെ എല്ലാ കാര്യവും പൂർത്തിയാക്കി. ജാഹ്നവിയുടെ തെക്കേ കരയിൽ വാമനദേവനെ സ്ഥാപിച്ചശേഷം—'
അയോധ്യാം സ്വപുരീം ഗത്വാ സുരലോകം വ്രജസ്വ ച। വിസൃഷ്ടോ ബ്രഹ്മണാ രാമഃ പ്രണിപത്യ പിതാമഹം
'സ്വന്തം നഗരമായ അയോധ്യയിലേക്ക് പോയ്, അതിനുശേഷം ദേവലോകത്തേക്ക് പോവുക.' ഇങ്ങനെ ബ്രഹ്മാവ് അനുമതി നൽകി, രാമൻ പിതാമഹനെ വന്ദിച്ചു.
ആരൂഢഃ പുഷ്പകം യാനം സംപ്രാപ്തോ മധുരാം പുരീമ്। സമീക്ഷ്യ പുത്രസഹിതം ശത്രുഘ്നം ശത്രുഘാതിനം
പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറി, അവൻ മധുരാനഗരിയിലെത്തി, ശത്രുഘ്നനെയും അവന്റെ പുത്രനെയും കണ്ടു.
തുതോഷ രാഘവഃ ശ്രീമാന്ഭരതഃ സ ഹരീശ്വരഃ। ശത്രുഘ്നോ ഭ്രാതരൌ പ്രാപ്തൌ ശക്രോപേന്ദ്രാവിവാഗതൌ
ശ്രീരാഘവൻ സന്തോഷിച്ചു, ഹരീശ്വരനായ ഭരതനും സന്തോഷിച്ചു; ശത്രുഘ്നനും സഹോദരനും ഇന്ദ്രനും ഉപേന്ദ്രനും പോലെ അവിടെ എത്തി.
പ്രണിപത്യ തതോ മൂര്ധ്നാ പംചാംഗാലിംഗിതാവനിഃ। ഉത്ഥാപ്യ ചാംകമാരോപ്യ രാമോ ഭ്രാതരമംജസാ
അതിനുശേഷം, തലകുനിഞ്ഞ് വന്ദിച്ച ഭൂമിയെ അങ്കലാപ്പിച്ചവനെ രാമൻ അഞ്ചു അവയവങ്ങൾകൊണ്ട് ചേർത്ത്, ഉടൻ എഴുന്നേല്പിച്ച് തൻ്റെ മടിയിൽ ഇരുത്തി.
ഭരതശ്ച തതഃ പശ്ചാത്സുഗ്രീവസ്തദനംതരം। ഉപവിഷ്ടോഽഥ രാമായ സോഽര്ഘമാദായ സത്വരം
അതിനുശേഷം ഭരതനും, പിന്നെ സുഗ്രീവനും, ഇരുന്നശേഷം രാമനു വേണ്ടി അർഘ്യം ഉടൻ എടുത്തു.
രാജ്യം നിവേദയാമാസ ചാഷ്ടാംഗം രാഘവേ തദാ। ശ്രുത്വാ പ്രാപ്തം തതോ രാമം സര്വോ വൈ മാഥുരോ ജനഃ
അന്നേരം, അഷ്ടാംഗമായ രാജ്യം രാഘവനായി സമർപ്പിച്ചു. രാമൻ എത്തിയെന്നു കേട്ടപ്പോൾ, മഥുരയിലെ ജനങ്ങൾ എല്ലാവരും അവിടെകൂടി.
വര്ണാ ബ്രാഹ്മണഭൂയിഷ്ഠാ ദ്രഷ്ടുമേനം സമാഗതാഃ। സംഭാഷ്യ പ്രകൃതീഃ സര്വാ നൈഗമാന്ബ്രാഹ്മണൈഃ സഹ
ബ്രാഹ്മണർ കൂടുതലുള്ള എല്ലാ വർഗ്ഗങ്ങളും രാമനെ കാണാനായി ഒത്തുചേർന്നു. അവൻ ബ്രാഹ്മണന്മാരോടൊപ്പം എല്ലാ ജനങ്ങളെയും വ്യാപാരികളെയും ചേർത്ത് സംസാരിച്ചു.