പുഷ്പകം തു തതഃ പ്രാപ്തം ഗാംധാരവിഷയോ യതഃ। ഭരതസ്യ സുതൌ ദൃഷ്ട്വാ ജഗന്നീതിം നിരീക്ഷ്യ ച
പിന്നീട് പുഷ്പകവിമാനം ഗന്ധാര പ്രദേശത്ത് എത്തി; ഭരതന്റെ മക്കളെയും ലോകത്തിന്റെ ഭരണവും അവിടെ കണ്ടു.
പൂര്വാം ദിശം തതോ ഗത്വാ ലക്ഷ്മണസ്യ സുതൌ യതഃ। പുരേഷു തേഷു ഷഡ്രാത്രമുഷിത്വാ രഘുനംദനൌ
അവിടെ നിന്ന് കിഴക്കോട്ട് പോയി, ലക്ഷ്മണന്റെ മക്കൾ താമസിക്കുന്ന നഗരങ്ങളിൽ രഘുവംശജന്മാർ ആറു രാത്രികൾ താമസിച്ചു.
ഗതൌ തേന വിമാനേന ദക്ഷിണാമഭിതോ ദിശമ്। ഗംഗായാമുനസംഭേദം പ്രയാഗമൃഷിസേവിതമ്
അവരും ആ വിമാനത്തിൽ തെക്കോട്ട് യാത്രചെയ്ത്, ഗംഗയും യമുനയും ചേരുന്ന, മുനികൾ വസിക്കുന്ന പ്രയാഗം എന്ന സ്ഥലത്ത് എത്തി.
അഭിവാദ്യ ഭരദ്വാജമത്രേരാശ്രമമീയതുഃ। സംഭാഷ്യ ച മുനീംസ്തത്ര ജനസ്ഥാനമുപാഗതൌ
അവർ ഭരദ്വാജനെ ആദരിച്ച്, അത്രിയുടെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോയി; അവിടെയുള്ള മുനികളുമായി സംസാരിച്ച്, ജനസ്ഥാനം എന്നിടത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
രാമ ഉവാച। അത്ര പൂര്വം ഹൃതാ സീതാ രാവണേന ദുരാത്മനാ। ഹത്വാ ജടായുഷം ഗൃധ്രം യോസൌ പിതൃസഖോ ഹി നൌ
രാമൻ പറഞ്ഞു: "ഇവിടെ തന്നെയാണ് ദുഷ്ടനായ രാവണൻ, ഞങ്ങളുടെ അച്ഛന്റെ സുഹൃത്ത് ആയ ജടായുവിനെ കൊല്ലുകയും, സീതയെ അപഹരിക്കുകയും ചെയ്തത്."
അത്രാസ്മാകം മഹദ്യുദ്ധം കബംധേന കുബുദ്ധിനാ। ഹതേന തേന ദഗ്ധേന സീതാസ്തേ രാവണാലയേ
"ഇവിടെയാണ് കബന്ധനെന്ന ദുഷ്ടനോടൊപ്പം വലിയ യുദ്ധം നടന്നത്; അവനെ കൊല്ലുകയും ദഹിപ്പിക്കുകയും ചെയ്ത ശേഷം, സീതയെ രാവണന്റെ വീട്ടിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി."
ൠഷ്യമൂകേ ഗിരിവരേ സുഗ്രീവോ നാമ വാനരഃ। സ തേ കരിഷ്യതേ സാഹ്യം പംപാം വ്രജ സഹാനുജഃ
"ഋശ്യമൂകപർവ്വതത്തിൽ, സുഖ്രീവൻ എന്ന വാനരൻ ഉണ്ട്; അവൻ നിനക്ക് സഹായം ചെയ്യും. സഹോദരനോടൊപ്പം പമ്പാസരസ്സിലേക്ക് പോകൂ."
പംപാസരഃ സമാസാദ്യ ശബരീം ഗച്ഛ താപസീമ്। ഇത്യുക്തോ ദുഃഖിതോ വീര നിരാശോ ജീവിതേ സ്ഥിതഃ
"പമ്പാസരസ്സിൽ എത്തുമ്പോൾ, ശബരിയെന്ന തപസിനിയെ കാണൂ. ഇങ്ങനെ നിർദ്ദേശം ലഭിച്ച വീരൻ, ദുഃഖത്തോടെ, ജീവൻ നിലനിർത്താൻ ആശയില്ലാതെ അവിടെ നിന്നു."
ഇയം സാ നലിനീ വീര യസ്യാം വൈ ലക്ഷ്മണോവദത്। മാ കൃഥാഃ പുരുഷവ്യാഘ്ര ശോകം ശത്രുവിനാശന
"ഇതാണ് ആ താമരക്കുളം, വീരാ, ഇവിടെ തന്നെയാണ് ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞത്: 'മനുഷ്യസിംഹാ, ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്നവനേ, ദുഃഖിക്കരുത്' എന്ന്."
ആജ്ഞാകാരിണി ഭൃത്യേ ച മയി പ്രാപ്സ്യസി മൈഥിലീമ്। അത്ര മേ വാര്ഷികാ മാസാ ഗതാ വര്ഷശതോപമാഃ
"നീ ആജ്ഞാപാലകനായി ഭക്തിയോടെ ഇരുന്നാൽ, ഇവിടെ തന്നെ മൈഥിലിയെ ലഭിക്കും. എനിക്ക് ഇവിടെ കഴിഞ്ഞ മാസങ്ങൾ നൂറുവർഷം പോലെ തോന്നി."
അത്രൈവ നിഹതോ വാലീ സുഗ്രീവാര്ഥേ പരംതപ। ഏഷാ സാ ദൃശ്യതേ നൂനം കിഷ്കിംധാ വാലിപാലിതാ
"ഇവിടെയാണ് വാലിയെ സുഖ്രീവന്റെ കാരണത്താൽ കൊല്ലപ്പെട്ടത്, ശത്രുക്കളെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നവനേ. ഇതാണ് വാലി ഭരിച്ചിരുന്ന കിഷ്കിന്ദ."
യസ്യാം വൈ സ ഹി ധര്മാത്മാ സുഗ്രീവോ വാനരേശ്വരഃ। വാനരൈഃ സഹിതോ വീര താവദാസ്തേ സമാഃ ശതമ്
"ഇവിടെയാണ് ധാർമ്മികനായ സുഖ്രീവൻ, വാനരന്മാരുടെ രാജാവായി, വാനരന്മാരോടൊപ്പം നൂറുവർഷം താമസിച്ചത്, വീരനേ."
വാനരൈസ്സഹ സുഗ്രീവോ യാവദാസ്തേ സഭാം ഗതഃ। താവത്തത്രാഗതൌ വീരൌ പുര്യാം ഭരതരാഘവൌ
"വാനരന്മാരോടൊപ്പം സുഖ്രീവൻ സഭയിൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ, അപ്പോൾ തന്നെ ഭരതനും രാഘവനും ആ നഗരത്തിൽ എത്തിയിരുന്നു."
ദൃഷ്ട്വാ സ ഭ്രാതരൌ പ്രാപ്തൌ പ്രണിപത്യാബ്രവീദിദമ്। ക്വ യുവാം പ്രസ്ഥിതൌ വീരൌ കാര്യം കിം നു കരിഷ്യഥഃ
"അവൻ ആ സഹോദരന്മാരെ കണ്ടു, വണങ്ങി പറഞ്ഞു: 'വീരന്മാരേ, നിങ്ങൾ എവിടേക്ക് പോകുന്നു? നിങ്ങൾ ചെയ്യാൻ പോകുന്ന കാര്യം എന്താണ്?'"
വിനിവേശ്യാസനേ തൌ ച ദദാവര്ഘ്യേ സ്വയം തദാ। ഏവം സഭാസ്ഥിതേ തത്ര ധര്മിഷ്ടേ രഘുനംദനേ
അവരെ ഇരുവരെയും യോഗ്യമായ ഇരിപ്പിടങ്ങളിൽ ഇരുത്തി, അർഘ്യം സ്വന്തം കൈയ്യാൽ നൽകി. അങ്ങനെ, സദസ്സിൽ ധർമ്മനിഷ്ഠനായ രഘുനന്ദനൻ അവിടെ ഇരുന്നു.
അംഗദോഥ ഹനൂമാംശ്ച നലോ നീലശ്ച പാടലഃ। ഗജോ ഗവാക്ഷോ ഗവയഃ പനസശ്ച മഹായശാഃ
അംഗദൻ, ഹനുമാൻ, നലൻ, നീലൻ, പാടലൻ, ഗജൻ, ഗവാക്ഷൻ, ഗവയൻ, മഹാപ്രശസ്തനായ പനസൻ എന്നിവരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
പുരോധസോ മംത്രിണശ്ച ദൈവജ്ഞോ ദധിവക്രകഃ। നീലശ്ശതബലിര്മൈന്ദോ ദ്വിവിദോ ഗംധമാദനഃ
പുരോഹിതന്മാർ, മന്ത്രിമാർ, ജ്യോതിഷക്കാരനായ ദധിവക്രകൻ, നീലൻ, ശതബലി, മൈന്ദൻ, ദ്വിവിദൻ, ഗന്ധമാദനൻ ഇവരും അവിടെ എത്തിയിരുന്നു.
വീരബാഹുസ്സുബാഹുശ്ച വീരസേനോ വിനായകഃ। സൂര്യാഭഃ കുമുദശ്ചൈവ സുഷേണോ ഹരിയൂഥപഃ
വീരബാഹു, സുബാഹു, വീരസേനൻ, വിനായകൻ, സൂര്യാഭൻ, കുമുദൻ, കുരങ്ങുകളുടെ തലവനായ സുഷേണൻ എന്നിവരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
ൠഷഭോ വിനതശ്ചൈവ ഗവാഖ്യോ ഭീമവിക്രമഃ। ൠക്ഷരാജശ്ച ധൂമ്രശ്ച സഹസൈന്യൈരുപാഗതാഃ
ഋഷഭൻ, വിനതൻ, മഹാശക്തനായ ഗവാക്ഷൻ, ഋക്ഷരാജാവ്, ധൂമ്രൻ—എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ സൈന്യങ്ങളോടൊപ്പം എത്തിയിരുന്നു.
അംതഃപുരാണി സര്വാണി രുമാ താരാ തഥൈവ ച। അവരോധോംഗദസ്യാപി തഥാന്യാഃ പരിചാരികാഃ
അകത്തുള്ള എല്ലാ മന്ദിരങ്ങളും, റുമയും താരയും കൂടാതെ, അംഗദന്റെ വീട്ടിലെ സ്ത്രീകളും മറ്റു സേവികമാരും അവിടെ ഉണ്ടായിരുന്നു.
പ്രഹര്ഷമതുലം പ്രാപ്യ സാധുസാധ്വിതി ചാബ്രുവന്। വാനരാശ്ച മഹാത്മാനഃ സുഗ്രീവസഹിതാസ്തദാ
അസമാനമായ സന്തോഷം ലഭിച്ച കുരങ്ങന്മാർ, സുഗ്രീവനോടൊപ്പം, 'ശബാശ്! ശബാശ്!' എന്നു ഉല്ലാസത്തോടെ പറഞ്ഞു.
വാനര്യശ്ച മഹാഭാഗാസ്താരാദ്യാസ്തത്ര രാഘവമ്। അഭിപ്രേക്ഷ്യാശ്രുകംഠ്യശ്ച പ്രണിപത്യേദമബ്രുവന്
താരയെ മുന്നിൽ നിർത്തി കുരങ്ങസ്ത്രീകൾ, രാഘവനെ നോക്കി, കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ കഴുത്തോടെ വന്ദിച്ചു ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു:
ക്വ സാ ദേവീ ത്വയാ ദേവ യാ വിനിര്ജിത്യരാവണമ്। ശുദ്ധിം കൃത്വാ ഹി തേ വഹ്നൌ പിതുരഗ്ര ഉമാപതേഃ
'പ്രഭോ, രാവണനെ ജയിച്ച ശേഷം, അഗ്നിയിൽ ശുദ്ധീകരിച്ച്, അപ്പനും ഉമാപതിയും മുന്നിൽ കൊണ്ടുവന്ന ആ ദേവി എവിടെയാണ്?'
ത്വയാനീതാ പുരീം രാമ ന താം പശ്യാമി തേഗ്രതഃ। ന വിനാ ത്വം തയാ ദേവ ശോഭസേ രഘുനംദന
'നീ ഈ നഗരം തിരികെ കൊണ്ടുവന്നുവെങ്കിലും, അവളെ ഞാൻ നിന്റെ മുന്നിൽ കാണുന്നില്ല; അവളില്ലാതെ, പ്രഭോ, രഘുനന്ദന, നീ പ്രകാശിക്കുന്നില്ല.'
ത്വയാ വിനാപി സാധ്വീ സാ ക്വ നു തിഷ്ഠതി ജാനകീ। അന്യാം ഭാര്യാം ന തേ വേദ്മി ഭാര്യാഹീനോ ന ശോഭസേ
'നിനക്ക് കൂടാതെ പോലും ആ സത്യവതി സീത എവിടെയാണ് താമസിക്കുന്നത്? നിനക്ക് മറ്റൊരു ഭാര്യയുണ്ടെന്ന് ഞാൻ അറിയുന്നില്ല; ഭാര്യയില്ലാതെ നീ ഭംഗിയുള്ളവനല്ല.'
ക്രൌംചയുഗ്മം മിഥോ യദ്വച്ചക്രവാകയുഗം യഥാ। ഏവം വദംതീം താം താരാം താരാധിപസമാനനാമ്
'കൗഞ്ചപ്പക്ഷികളുടെ ജോഡി പോലെ, ചക്രവാകപ്പക്ഷികളുടെ ജോഡി പോലെ—അങ്ങനെ, ചന്ദ്രനോട് സമമായ സൗന്ദര്യമുള്ള താര അവളെക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞു.'
പ്രാഹ പ്രവചസാം ശ്രേഷ്ഠോ രാമോ രാജീവലോചനഃ। ചാരുദംഷ്ട്രേ വിശാലാക്ഷി കാലോ ഹി ദുരതിക്രമഃ1.38.
അപ്പോൾ കമലനയനായ രാമൻ, വാക്കുകളിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, മനോഹരമായ പല്ലുകളും വിശാലമായ കണ്ണുകളും ഉള്ള താരയോട് പറഞ്ഞു: 'കാലം അതിജയിക്കാൻ കഴിയാത്തതാണ്.'
സര്വം കാലകൃതം വിദ്ധി ജഗദേതച്ചരാചരമ്। വിസൃജ്യതാഃ സ്ത്രിയഃ സര്വാഃ സുഗ്രീവോഭിമുഖഃ സ്ഥിതഃ
'ഈ സകല ജഗത്തും—ചലനമുള്ളതും ചലനമില്ലാത്തതും—കാലത്തിന്റെ നിയന്ത്രണത്തിലാണ്; എല്ലാ സ്ത്രീകളും വിട്ടുപോകട്ടെ, കാരണം സുഗ്രീവൻ എന്റെ മുന്നിലാണ്.'
സുഗ്രീവ ഉവാച। ഭവംതൌ യേന കാര്യേണ ഇഹായാതൌ നരേശ്വരൌ। തച്ചാപി കഥ്യതാം ശീഘ്രം കൃത്യകാലോ ഹി വര്തതേ
സുഗ്രീവൻ പറഞ്ഞു: 'നരപതിമാരേ, നിങ്ങൾ ഇരുവരും ഏത് കാര്യമിനെയാണ് ഇവിടെ വന്നത്? അതും വേഗത്തിൽ പറയണം, ചെയ്യേണ്ട സമയമാണ്.'
ബ്രുവാണമേവം സുഗ്രീവം ഭരതോ രാമചോദിതഃ। ആചചക്ഷേ ച ഗമനം ലംകായാം രാഘവസ്യ തു। തൌ ചാബ്രവീച്ച സുഗ്രീവോ ഭവദ്ഭ്യാം സഹിതഃ പുരീമ്
സുഗ്രീവൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, രാമന്റെ പ്രേരണയിൽ ഭരതൻ, രാഘവന്റെ ലങ്കയാത്രയെക്കുറിച്ച് വിശദീകരിച്ചു; അതിനുശേഷം സുഗ്രീവൻ പറഞ്ഞു: 'ഞാൻ നിങ്ങളോടൊപ്പം നഗരത്തിലേക്ക് വരാം.'